Luận án TS Y học: U mạch máu xương hàm trẻ em – Nghiên cứu của Nguyễn Văn Đẩu

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ ĐẠI HỌC Y DƯỢC THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH NGUYỄN VĂN ĐẨU NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM BỆNH LÝ VÀ PHƯƠNG PHÁP ĐIỀU TRỊ U MẠCH MÁU TRONG XƯƠNG HÀM Ở TRẺ EM LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC Thành phố Hồ Chí Minh – Năm 2017 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ ĐẠI HỌC Y DƯỢC THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH NGUYỄN VĂN ĐẨU NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM BỆNH LÝ VÀ PHƯƠNG PHÁP ĐIỀU TRỊ U MẠCH MÁU TRONG XƯƠNG HÀM Ở TRẺ EM Chuyên ngành:Răng - Hàm- Mặt Mã số:62720601 LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC Người hướng dẫn khoa học: 1. LÂM HOÀI PHƯƠNG 2. NGUYỄN THỊ HỒNG Thành phố Hồ Chí Minh – Năm 2017 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu và kết quả nêu trong luận án là trung thực và chứa từng có ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

Nghiên cứu sinh \ NGUYỄN VĂN ĐẨU MỤC LỤC Trang Trang phụ bìa i Lời cam đoan ii Mục lục iii Danh mục các từ viết tắt iv Đối chiếu thuật ngữ Anh – Việt v Danh mục các bảng vii Danh mục các biểu đồ viii Danh mục các sơ đồ viii Danh mục các hình ix ĐẶT VẤN ĐỀ 1 Chương 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Đặc điểm giải phẫu - mô học về mạch máu và xương hàm 3 1. Tổng quan về bất thường mạch máu 14 1.

Bệnh học và chẩn đoán u mạch máu xương hàm 19 1. Điều trị u mạch máu xương hàm 31 1. Nghiên cứu về u mạch máu xương hàm ở trẻ em 37 Chương 2. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.

Đối tượng nghiên cứu 40 2. Phương pháp nghiên cứu 40 2. Khía cạnh đạo đức trong nghiên cứu 63 Chương 3. Đặc điểm lâm sàng u mạch máu xương hàm ở trẻ em 64 3.

Đặc điểm cận lâm sàng u mạch máu xương hàm ở trẻ em 73 3. Kết quả điều trị u mạch máu xương hàm ở trẻ em 85 Chương 4. Về các đặc điểm lâm sàng u mạch máu xương hàm 105 4. Về các đặc điểm cận lâm sàng u mạch máu xương hàm 112 4.

Về chẩn đoán u mạch máu xương hàm ở trẻ em 115 4. Về kết quả điều trị u mạch máu xương hàm ở trẻ em 132 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ CÁC CÔNG TRÌNH LIÊN QUAN ĐỀ TÀI ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC Phụ lục 1. Thông tin dành cho người tham gia nghiên cứu Phụ lục 2. Phiếu đồng ý tham gia nghiên cứu Phụ lục 3.

Chấp thuận cho phép của Bệnh viện Nhi Đồng 1 Phụ lục 4. Mẫu bệnh án nghiên cứu Phụ lục 5. Một số ca bệnh minh họa kết quả điều trị Phụ lục 6. Danh sách bệnh nhân tham gia nghiên cứu i DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT Viết tắt Viết đầy đủ BN Bệnh nhân BTMM Bất thường mạch máu c.

Cộng sự CT Computed Tomography CTA Computed Tomography Angiography DDMM Dị Dạng Mạch Máu DSA Digital Substraction Angiograpghy ĐM Động mạch ISSVA International Society for the Study Vascular Anormalies MRI Magnetic Reasonance Imaging TM Tĩnh mạch Tp.HCM Thành phố Hồ Chí Minh UMMXH U mạch máu xương hàm WHO World Health Organization ii ĐỐI CHIẾU THUẬT NGỮ ANH –VIỆT TIẾNG ANH TIẾNG VIỆT Aspiration Chọc hút Bone wax packing Nhồi sáp xương Computed tomography angiography Chụp cắt lớp điện toán mạch máu Colored ultrasonography Siêu âm màu Development anormalies Bất thường tăng trưởng Digital substraction angiograpghy Chụp mạch máu kỹ thuật số xóa nền Endothelial proliferation Tăng sinh tế bào nội mô mạch Endovascular embolization Thuyên tắc(nội) mạch External carotid artery ligation Thắt động mạch cảnh ngoài Hemangioma emergencies U mạch máu cấp cứu Infantile hemangioma U máu trẻ nhỏ International Society for the Study of Hiệp hội Quốc tế Nghiên cứu về Vascular Anomalies (ISSVA) Bất Thường Mạch Máu Intraosseous hemangioma U mạch máu trong xương Intraosseous hemangioma of the jaws U mạch máu trong xương hàm Multilocular radiolucency Thấu quang nhiều hốc Noninvoluting congenital hemangioma U máu bẩm sinh không thoái hóa Orthopantomograph Phim toàn cảnh Rapidly involuting congenital hemangioma U máu bẩm sinh thoái hóa nhanh Root resorption Tiêu ngót chân răng Sclerosing treatment Điều trị xơ hóa Superselective embolization Thuyên tắc mạch siêu chọn lọc Unilocular radiolucency Thấu quang một hốc Vascular anormalies Bất thường mạch máu Vascular malformation Dị dạng mạch máu - Arteriovenous fistulae Rò động - tĩnh mạch iii - Arteriovenous malformation Thể động - tĩnh mạch - Capillary malformation Thể mao mạch - Lymphatic malformation Thể bạch mạch - Venous malformation Thể tĩnh mạch Vascular tumor (Hemangioma) U mạch máu (U máu) - Capillary hemangioma Dạng mao mạch - Cavenous hemangioma Dạng hang World Health Organization (WHO) Tổ chức Y tế Thế giới iv DANH MỤC CÁC BẢNG Số bảng Tên bảng Trang Bảng 2.1 Chỉ định các phương pháp điều trị 42 Bảng 2.2 Danh sách các biến số nghiên cứu 49 Bảng 2.3 Chiều cao của các răng vĩnh viễn 56 Bảng 2.4 Chiều cao của các răng sữa 56 Bảng 2.5 Xếp loại kết quả điều trị 60 Bảng 3.6 Đặc điểm bệnh nhân nghiên cứu 64 Bảng 3.7 Những thay đổi phần mềm ngoài mặt và trong miệng 66 Bảng 3.8 Đặc điểm tổn thương xương hàm có UMM 67 Bảng 3.9 Tình trạng răng, mầm răng và khớp cắn vùng UMMXH 69 Bảng 3.10 Rối loạn hoạt động chức năng, thẩm mỹ và tâm lý 70 Bảng 3.11 Tình trạng chảy máu trong UMMXH 72 Bảng 3.12 Đặc điểm X quang của UMMXH 74 Bảng 3.13 Kết quả siêu âm UMMXH 76 Bảng 3.14 Kết quả chọc hút 77 Bảng 3.15 Kết quả chụp mạch máu kỹ thuật số xóa nền DSA 78 Bảng 3.16 Phân bố mạch máu trong UMMXH 81 Bảng 3.17 Kết quả giải phẫu bệnh UMMXH 83 Bảng 3.18 Bảng tổng hợp diễn tiến quá trình chẩn đoán bệnh 84 Bảng 3.19 Kích thước UMMXH 85 Bảng 3.20 So sánh đặc điểm bệnh lý giữa hai nhóm điều trị 86 Bảng 3.21 Kết quả điều trị UMMXH sau 4 năm 87 Bảng 3.22 So sánh kết quả của ba phương pháp điều trị 88 Bảng 3.23 Liên quan quá trình điều trị với kích thước hốc xương 89 Bảng 3.24 So sánh kết quả điều trị giữa hai nhóm u áp lực máu cao 90 Bảng 3.25 Đặc điểm lâm sàng của UMMXH cấp cứu 91 Bảng 3.26 Đặc điểm cận lâm sàng của UMMXH cấp cứu 92 v DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ Số biểu đồ Tên biểu đồ Trang Biểu đồ 3.1 Tuổi phát hiện UMMXH 65 Biểu đồ 3.2 Phân bố các mạch máu nuôi u từ ĐM cảnh ngoài 79 Biểu đồ 3.3 So sánh tình trạng sẹo mổ sau thắt mạch cảnh ngoài và 94 sẹo nơi luồn kim thuyên tắc mạch sau 4 năm DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ Số sơ đồ Tên sơ đồ Trang Sơ đồ 1.1 Phân loại bất thường mạch máu theo ISSVA 15 Sơ đồ 2.2 Qui trình nghiên cứu UMMXH ở trẻ em 43 Sơ đồ 3.3 Lưu đồ phân loại và xử trí UMMXH ở trẻ em 95 Sơ đồ 4.4 Qui trình chẩn đoán UMMXH 114 vi DANH MỤC CÁC HÌNH Số hình Tên hình Trang Hình 1.1 Cấu trúc hệ mạch nhỏ 4 Hình 1.2 Hình vẽ một động mạch cơ và một động mạch chun 4 Hình 1.3 Hình vẽ động mạch cơ cỡ trung bình 4 Hình 1.4 Động mạch cảnh ngoài 5 Hình 1.5 Động mạch và tĩnh mạch lưỡi 7 Hình 1.6 Phân nhánh động mạch hàm đến xương hàm trên và dưới 8 Hình 1.7 Phân nhánh động mạch hàm đến hàm trên và khẩu cái 8 Hình 1.8 Phân nhánh của ĐM mặt, ĐM hàm và ĐM thái dương nông 11 Hình 1.9 Hệ thống tĩnh mạch cảnh 11 Hình 1.10 Hình ảnh bất thường mạch máu do rối loạn sinh tạo mạch 16 Hình 1.11 Hình vẽ ổ bệnh của một thông nối động - tĩnh mạch 23 Hình 1.12 Các hình thức cấp máu cho UMMXH 23 Hình 1.13 So sánh cấu trúc của mạch máu bình thường và dị dạng 25 Hình 1.14 Kết quả điều trị cột động mạch dẫn máu vào trong ổ bệnh 26 Hình 1.15 Hiệu quả của chích chất gây nghẽn dạng lỏng 26 Hình 1.16 Các dạng sáp xương 34 Hình 1.17 Surgicel trong hộp và dạng xử dụng 36 Hình 1.18 Gelfoam dùng điều trị UMMXH 37 Hình 2.19 Các thiết bị trong phòng Can thiệp mạch máu 45 Hình 2.20 Bộ dụng cụ phẫu thuật UMMXH tại bệnh viện Nhi Đồng 1 45 Hình 2.21 Ê-kíp phẫu thuật bít tắc UMMXH 45 Hình 2.22 Phim toàn cảnh xương hàm bình thường ở trẻ em 53 Hình 2.23 Hình ảnh UMMXH trên phim toàn cảnh 54 Hình 2.24 Đo thể tích của hốc xương 55 Hình 3.25 Hình ảnh chân răng 36 nằm trong vùng u bị tiêu ngót 68 vii Hình 3.26 Các mầm răng 34 và 35 bị u đẩy lệch 68 Hình 3.27 Răng 25 trong UMMXH lung lay độ 4 68 Hình 3.28 Răng 25 được nhổ ra trong quá trình xử lý u 68 Hình 3.29 Mặt bị sưng, xương hàm biến dạng do UMMXH 71 Hình 3.30 Tình trạng vệ sinh răng miệng kém, nhiều vôi răng 73 Hình 3.31 Thấu quang một hốc 75 Hình 3.32 Thấu quang nhiều hốc dạng bọt xà phòng 75 Hình 3.33 Thấu quang nhiều hốc dạng tổ ong 75 Hình 3.34 Dạng bè xương, ống răng dưới dãn rộng 75 Hình 3.35 Chọc hút UMMXH 77 Hình 3.36 Qui trình thuyên tắc nội mạch 80 Hình 3.37 Hình ảnh khối mô u mạch máu được nạo ra từ hốc xương 82 Hình 3.38 Hình ảnh mô bệnh học của UMMXH 83 Hình 3.39 Hình ảnh bệnh nhân UMMXH cấp cứu 93 Hình 4.40 Hình ảnh mã hóa dòng chảy mạch máu trên siêu âm 105 Hình 4.41 Chọc hút UMMXH 107 Hình 4.42 Hình ảnh khối dị dạng mạch máu trên phim CTA 108 Hình 4.43 Các bước của kỹ thuật chụp DSA kết hợp thuyên tắc u 109 Hình 4.44 Hộp cấp cứu chảy máu do UMMXH tại phòng nha khoa 129 1 ĐẶT VẤN ĐỀ U mạch máu trong xương hàm (UMMXH) là một bệnh lý phát sinh từ sự phát triển bất thường của các mạch máu ở trong tủy xương hàm. Khi u tiến triển sẽ phá hủy dần cấu trúc mô cứng của xương hàm, tạo nên những hốc trống chứa đầy các mạch máu ngoằn ngoèo và dãn nở; dòng máu di chuyển bên trong các mạch dị dạng này thường có vận tốc cao và áp lực lớn [19],[22]. U mạch máu xương hàm có thể gặp ở cả người lớn và trẻ em, đây là bệnh hiếm gặp với tỉ lệ mắc bệnh dưới 1% tổng số các loại u của xương [5],[6],[38],[45],[98],[135]. Nguyên nhân sinh bệnh vẫn chưa rõ, đa số tác giả đưa ra giả thuyết đây là bệnh bẩm sinh xảy ra trong bào thai do rối loạn quá trình sinh tạo mạch [53],[98],[120],[121]; nhưng một số các tác giả khác lại cho rằng đây là bệnh mắc phải xảy ra sau một phẫu thuật hoặc chấn thương xương hàm [112].