Luận án nghiên cứu đặc điểm hình thái và tăng trưởng cung răng khuôn mặt trẻ em Mường 12-14 tuổi

1 ĐẶT VẤN ĐỀ Các số liệu về hình thái và sự tăng trưởng cung răng, khuôn mặt có ý nghĩa quan trọng vì dựa vào đó chúng ta mới có kế hoạch điều trị chỉnh hình phù hợp. Để xác định sự bất thường của bộ răng, người bác sỹ chỉnh nha cần có đủ kiến thức để phân biệt bất thường và bình thường trước khi bắt đầu liệu pháp điều trị. Chìa khóa để điều trị thành công trên một bệnh nhân đang lớn là biết được quá trình tăng trưởng và nếu chúng ta không biết được chính xác quá trình tăng trưởng (về tốc độ và hướng) thì việc điều trị sẽ không có kết quả. Vì vậy các kiến thức về dấu ấn trưởng thành là rất quan trọng.

Các dấu ấn này sẽ giúp chúng ta: Xác định chiều hướng của sự phát triển, đánh giá tốc độ phát triển, quyết định thời điểm điều trị 1. Kích thước cung răng, khuôn mặt thay đổi một cách có hệ thống có những kích thước tăng, có những kích thước giảm nhưng cũng có những kích thước tăng hoặc giảm ở từng giai đoạn. Do đó, nhiều nghiên cứu trên thế giới cũng như ở Việt Nam đã khảo sát những thay đổi về kích thước của cung răng, khuôn mặt trong các giai đoạn tăng trưởng và phát triển khác nhau chẳng hạn như các kích thước chiều rộng cung răng và các kích thước chiều dài cung răng, khuôn mặt 2. Trong giai đoạn khởi đầu của bộ răng vĩnh viễn, những thay đổi xảy ra trong cung răng là kết quả của sự di chuyển răng và sự phát triển của xương nâng đỡ, bên cạnh yếu tố di truyền.

Cung răng, khớp cắn cũng làm thay đổi kích thước khuôn mặt, đặc biệt là kích thước tầng dưới khuôn mặt. Các đặc điểm về hình thái học nêu trên có thay đổi ít nhiều tùy theo dân tộc, chủng tộc và theo từng lứa tuổi 3. Để có được những quyết định đúng đắn cho các can thiệp về hình thái và chức năng ở vùng đầu - mặt - cung răng, từ gần hai thế kỷ qua đã liên tục có những cố gắng của nhiều tác giả để tìm hiểu về những qui luật phát triển 2 của cung răng, khuôn mặt và đã khẳng định đặc điểm hình thái và tăng trưởng cung răng, khuôn mặt có sự khác nhau giữa các chủng tộc, dân tộc, giữa nam và nữ 4. Nhiều nghiên cứu đã nhận thấy việc khảo sát tương quan của răng hàm lớn vĩnh viễn thứ nhất, theo dõi quá trình thay đổi của khớp cắn sẽ giúp cho các bác sỹ chỉnh nha trong việc tiên lượng và điều trị sớm để xây dựng và duy trì một khớp cắn bình thường cho bộ răng vĩnh viễn trong tương lai 5.

Các chỉ số đặc trưng và đặc điểm khớp cắn khác nhau giữa các chủng tộc, do vậy khi chẩn đoán và lập kế hoạch điều trị nên sử dụng các chỉ số của chủng tộc đó 6. Giai đoạn 12 đến 14 tuổi bộ răng vĩnh viễn mới được thành lập, có sự thay đổi về kích thước cung răng cũng như khuôn mặt so với các lứa tuổi khác của bộ răng vĩnh viễn và nhiều thuận lợi cho việc thực hiện nắn chỉnh răng một cách toàn diện vì vậy người thầy thuốc cần phải biết được các chỉ số và những thay đổi cơ bản về cung răng, khuôn mặt của lứa tuổi này. Trên thế giới nhiều nghiên cứu đã cho biết các chỉ số cung răng, khuôn mặt lứa tuổi 12 đến 14. Ở Việt Nam đã có một vài công trình nghiên cứu ở người Kinh về vấn đề này nhưng cỡ mẫu nhỏ, chưa có nghiên cứu nào trên người Mường mà dân tộc Mường là một trong bốn dân tộc có số dân đông nhất trong 54 dân tộc anh em.

Từ các lý do trên chúng tôi tiến hành nghiên cứu để tìm hiểu về cung răng và khuôn mặt của người mường với tên đề tài: “Nghiên cứu đặc điểm hình thái và sự tăng trưởng cung răng, khuôn mặt của một nhóm trẻ em người Mường từ 12 đến 14 tuổi” với hai mục tiêu sau: 1. Xác định một số chỉ số cung răng, khuôn mặt của một nhóm trẻ em người Mường từ năm 12 tuổi đến năm 14. Mô tả sự tăng trưởng của cung răng, khuôn mặt ở nhóm đối tượng nghiên cứu trên. 3 CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU Cho đến đầu thế kỷ thứ XVIII, phương pháp mô tả và phương pháp đo đạc là hai phương pháp chủ yếu trong nghiên cứu nhân chủng học và giải phẫu học.

Tuy vậy, càng ngày các nhà nghiên cứu càng nhận ra rằng các đặc điểm đo đạc tạo nên cơ sở để đánh giá một cách đầy đủ và có tính định lượng cao hơn cho các nghiên cứu hình thái. Ngày nay, việc đo đạc nghiên cứu trên người được hoàn thiện hơn cả về phương pháp thu thập số liệu lẫn ứng dụng các kết quả, kết hợp sử dụng các tiến bộ của khoa học và kỹ thuật máy tính 7. Đặc điểm hình thái và sự tăng trưởng của cung răng khuôn mặt 1. Sự thay đổi của cung răng và khớp cắn theo tuổi ❖ Sự hình thành và phát triển của cung răng vĩnh viễn Các quá trình sinh học và phát triển không phải chỉ giới hạn trong thời kỳ phát triển phôi thai của mỗi cá thể: sự phát triển của răng từ tuần thứ năm của phôi và quá trình phát triển của cung răng diễn ra liên tục trong suốt cuộc đời.

Từ khoảng 6 tuổi bộ răng sữa dần dần được thay thế bằng bộ răng vĩnh viễn. Quá trình hình thành bộ răng vĩnh viễn có thể được chia làm 2 giai đoạn: giai đoạn bộ răng hỗn hợp và giai đoạn bộ răng vĩnh viễn. Giai đoạn trong miệng vừa có răng sữa vừa có răng vĩnh viễn được gọi là giai đoạn răng hỗn hợp. Giai đoạn này thường kéo dài từ lúc 5,5 - 6 tuổi đến 11 - 12 tuổi.

Ở mỗi giai đoạn, cung răng có những đặc trưng riêng biệt về hình thái, chức năng, về mức độ tăng trưởng và sự tương quan khác nhau. 4 Giai đoạn răng hỗn hợp là giai đoạn có nhiều thay đổi nhất. Sự biến đổi hướng mọc răng, sự loại bỏ khe hở giữa các răng, sự mòn răng theo thời gian và ảnh hưởng của cơ 8. • Sự thay răng sữa bằng các răng vĩnh viễn Được tính từ lúc xuất hiện RHL1 và các răng sữa được thay thế bằng các răng vĩnh viễn.

Kích thước của các răng vĩnh viễn (trừ răng hàm sữa thứ hai hàm trên và răng hàm sữa thứ nhất, thứ hai hàm dưới) đều lớn hơn kích thước răng sữa mà chúng sẽ thay thế, xem bảng 1. Khác biệt kích thước cung răng giữa răng sữa và răng vĩnh viễn Các răng Răng nanh, Tổng Cung răng cửa (mm) RHN (mm) (mm) Răng vĩnh viễn 31,6 43,0 74,6 Hàm Răng sữa 23,4 44,6 68,0 Trên Chênh lệch 8,2 -1,6 6,6 Răng vĩnh viễn 23,0 42,2 65,2 Hàm Răng sữa 17,4 47,0 64,4 dưới Chênh lệch 5,6 -4,8 0,8 Ở vùng răng cửa: Kích thước của các răng cửa vĩnh viễn lớn hơn kích thước của răng cửa sữa mà nó thay thế.1 cho thấy để có đủ chỗ cho bốn răng cửa vĩnh viễn (31,6 mm) thay cho bốn răng cửa sữa (23,4 mm) cung răng hàm trên phải phát triển dài thêm 8,2 mm. Tương tự như vậy đối với hàm dưới cung răng phải dài thêm 5,6 mm để chứa bốn răng cửa vĩnh viễn 23,0 mm thay cho bốn răng cửa sữa 17,4 mm. Do vậy để đủ chỗ cho răng vĩnh viễn mọc, xương hàm bù trừ bằng cách: 5 - Cung xương ổ răng chủ yếu tăng trưởng theo chiều ngang, sự tăng trưởng ra trước không có ý nghĩa nhiều.

Khoảng liên răng nanh tăng trong quá trình thay thế các răng cửa, theo Moorrees trung bình khoảng 3 mm. Hàm trên tăng rộng nhiều hơn hàm dưới; Nam tăng rộng nhiều hơn nữ 10. - Các khe linh trưởng giữa các răng cửa có trong quá trình hình thành cung răng sữa. - Sự kéo dài cung răng do các răng vĩnh viễn thường mọc nghiêng ra phía môi.

Chiều dài tăng khoảng 2,2 mm ở hàm trên và 1,3 mm ở hàm dưới. Khi răng cửa hàm dưới mọc, răng nanh sữa dịch chuyển nhẹ ra phía sau tại vùng khe hở linh trưởng, làm tăng chiều dài cung răng. Vì kích thước răng cửa vĩnh viễn lớn hơn răng cửa sữa, nên trong giai đoạn này để đủ chỗ cho răng cửa vĩnh viễn răng nanh sữa bị đẩy ra phía ngoài, làm tăng chiều rộng cung răng trong giai đoạn này. Trong khi RHL1 mọc, có hiện tượng đóng các khe linh trưởng do sự di gần của các răng.

Hiện tượng này đi cùng với hiện tượng tăng chiều dài cung răng do hiện tượng mọc về phía môi của các răng cửa vĩnh viễn so với các răng cửa sữa. Điều này làm cho chiều dài cung răng dưới không thay đổi. Tuy nhiên ở hàm trên các răng cửa trên mọc nghiêng về phía môi nhiều hơn nên làm tăng chiều dài cung răng, kết quả là chiều dài cung răng tăng. Nhìn chung, răng RHL1 hàm dưới di gần nhiều hơn răng RHL1 hàm trên 11.

Sự thay đổi kích thước cung răng sữa sang bộ răng vĩnh viễn11 a. Tăng chiều dài cung răng do các răng cửa nghiêng về phía môi; b. Tăng chiều dài (L) và giảm chu vi cung răng (C) 6 Ở vùng răng nanh và răng hàm sữa: Ngược lại với vùng răng cửa, khi răng sữa phía sau được thay thế bằng răng hàm nhỏ và răng nanh vĩnh viễn, chiều gần xa của răng hàm nhỏ vĩnh viễn nhỏ hơn chiều gần xa của răng hàm sữa mà nó thay thế 12. Vì vậy, Nance (1947) lần đầu tiên đã đưa ra định nghĩa về khoảng leeway: đó là sự chênh lệch giữa tổng kích thước theo chiều gần-xa giữa răng nanh sữa, răng hàm sữa thứ nhất, răng hàm sữa thứ hai với tổng kích thước của các răng nanh vĩnh viễn, và các răng hàm nhỏ vĩnh viễn.

Độ lớn của khoảng leeway được nhiều tác giả nghiên cứu và đưa ra cho riêng dân tộc mình 13. Trong lâm sàng chúng ta có thể lợi dụng khoảng leeway để ngăn chặn RHL1 dịch chuyển về phía trước, đồng thời dịch chuyển các răng phía trước ra sau để đóng kín khoảng này trong các trường hợp răng vẩu. • Sự thay đổi khớp cắn từ bộ răng sữa sang bộ răng vĩnh viễn Khớp cắn được xác định khi các răng hàm trên và hàm dưới lồng múi với nhau ở tất cả các vị trí của hàm dưới cũng như khi hàm dưới chuyển động; nó là kết quả của sự kiểm soát thần kinh - cơ đối với các thành phần của hệ nhai như răng, cấu trúc quanh răng, hàm trên, hàm dưới, khớp thái dương hàm cũng như các gân cơ kèm theo. Khớp cắn bình thường là thể hiện khớp chạm bình thường của răng trên và dưới, nghĩa là chạm khớp răng tối đa.