Sinh kế thích ứng của cư dân tái định cư

Tổng quan về luận án

Luận án "Sinh kế thích ứng của cư dân Tái định cư ở thành phố Đà Nẵng trong quá trình Công nghiệp hóa - Hiện đại hóa" là một công trình nghiên cứu tiên phong trong lĩnh vực dân tộc học ứng dụng, đặc biệt trong bối cảnh đô thị hóa nhanh chóng. Bối cảnh khoa học của nghiên cứu được đặt trong xu thế toàn cầu về công nghiệp hóa, hiện đại hóa (CNH, HĐH) và hệ quả tất yếu là quá trình giải tỏa, di dời, tái định cư (TĐC) tại các đô thị. Đà Nẵng, với vị thế là "thành phố đầu tàu" kinh tế miền Trung, có tốc độ giải tỏa và phát triển đô thị mạnh mẽ từ sau năm 1997, đã trở thành một điển hình nghiên cứu lý tưởng cho những biến động sâu sắc về sinh kế mà người dân TĐC phải đối mặt. Tính tiên phong của luận án nằm ở việc tập trung chuyên sâu vào khái niệm "sinh kế thích ứng" và cấu trúc của nó, một khía cạnh còn nhiều tranh luận và chưa được làm rõ đầy đủ trong các nghiên cứu trước đây.

Research gap cụ thể mà luận án giải quyết đã được nhận diện rõ ràng từ tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước. Các nghiên cứu quốc tế trước đây, như của Maruyama (2003), Bisrat Worku (2011), và Moti Jaleta (2011), chủ yếu tập trung vào đánh giá tác động của TĐC đến sinh kế và các mối quan hệ xã hội, nhưng "không có những thao tác mô tả các hoạt động sinh kế thích ứng của người dân TĐC nên chưa xác định được trước hoàn cảnh mới, người dân TĐC đã có sinh kế thích ứng gì và xu hướng phát triển của chúng như thế nào". Tương tự, tại Việt Nam, các công trình về sinh kế sau TĐC, dù phong phú về thực trạng đời sống, cũng "không chú trọng đến việc tìm kiếm, mô tả sinh kế thích ứng". Số lượng nghiên cứu về chủ đề sinh kế thích ứng còn "khá khiêm tốn và rải rác", đặc biệt là vấn đề thích ứng trước những tác động của xã hội (như CNH, HĐH) thay vì chỉ biến đổi khí hậu. Các nghiên cứu như của Oxfam (2008) hay Hoàng Ngọc Tường Vân (2013) thường tập trung vào thích ứng với biến đổi khí hậu hoặc đề xuất mô hình, nhưng lại "ít chú ý tìm hiểu sinh kế thích ứng tiềm tàng của các hộ TĐC" vốn mang "những đặc điểm tổn thương riêng biệt". Luận án này lấp đầy khoảng trống đó bằng cách nghiên cứu cơ sở lý luận về sinh kế thích ứng, cấu trúc sinh kế thích ứng của cư dân TĐC Đà Nẵng, và gợi mở các động thái nâng cao tính thích ứng.

Nghiên cứu được định hướng bởi các câu hỏi và giả thuyết chính:

1. RQ1: Khái niệm và cấu trúc của sinh kế thích ứng trong bối cảnh CNH-HĐH ở thành phố Đà Nẵng được định hình và biểu hiện như thế nào?
2. RQ2: Các mô hình sinh kế thích ứng (nguyên thể, biến thể, đa thể) của cư dân TĐC Đà Nẵng hoạt động ra sao và mối quan hệ giữa chúng là gì?
3. RQ3: Khả năng thích ứng về sinh kế của cư dân TĐC Đà Nẵng được đánh giá như thế nào dựa trên sự vận dụng các nguồn vốn và vị trí trong thị trường lao động?
4. RQ4: Những yếu tố nào từ chính sách nhà nước và biến động thị trường lao động ảnh hưởng đến sinh kế thích ứng của cư dân TĐC Đà Nẵng?
5. RQ5: Các động thái cụ thể nào cần được thực hiện để gia tăng tính thích ứng trong sinh kế của cư dân TĐC ở thành phố Đà Nẵng?

Các giả thuyết/mệnh đề chính được phát triển từ luận án bao gồm:

• P1: Quá trình CNH-HĐH và TĐC dẫn đến sự suy giảm vai trò của nguồn vốn tự nhiên (đất đai) và tăng cường sự phụ thuộc vào vốn con người và vốn xã hội trong sinh kế của cư dân TĐC.
• P2: Cư dân TĐC sẽ phát triển các chiến lược sinh kế thích ứng đa dạng, được phân loại thành ba mô hình chính: nguyên thể, biến thể, và đa thể, trong đó mô hình đa thể trở nên phổ biến và đặc trưng nhất.
• P3: Khả năng thích ứng của cư dân TĐC không đồng nhất mà phụ thuộc vào đặc điểm nguồn vốn ban đầu, khu vực TĐC, và khả năng vận dụng linh hoạt vốn đối với tác nhân thị trường và chính sách.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng trên nền tảng tích hợp sâu sắc từ ba dòng lý thuyết chính. Đầu tiên là Lý thuyết về trường, tập tính và vốn của Pierre Bourdieu (1930 – 2002), được sử dụng để phân tích các nguồn vốn (kinh tế, xã hội, văn hóa) và tập tính của cư dân TĐC trong "trường" đô thị mới. Thứ hai là Lý thuyết sinh kế của DFID, cung cấp khung phân tích về năm nguồn vốn sinh kế (tự nhiên, vật chất, tài chính, con người, xã hội) để đánh giá toàn diện các yếu tố cấu thành sinh kế. Cuối cùng, Lý thuyết thích ứng của Holling (1996) và Linda Hutcheon (2006) cung cấp góc nhìn về các hình thái, tiến trình và kết quả của sự thích ứng. Việc tích hợp này cho phép luận án vượt qua các hạn chế của từng lý thuyết riêng lẻ, tạo nên một lăng kính đa chiều để thấu hiểu sinh kế thích ứng. Cụ thể, Boudieu giúp lý giải sự lựa chọn và chiến lược sinh kế trong môi trường đô thị phức tạp, DFID mở rộng ra các nguồn vốn quan trọng trong TĐC ven biển (vốn tự nhiên), và các lý thuyết thích ứng giúp mô tả động thái của sinh kế.

Luận án đóng góp đột phá vào việc bổ sung và làm rõ lý thuyết về sinh kế thích ứng, một lĩnh vực còn nhiều tranh luận. Điểm đột phá là việc phát triển và kiểm chứng thực nghiệm ba mô hình sinh kế thích ứng (nguyên thể, biến thể, đa thể) và xác định mô hình đa thể là phổ biến nhất, phản ánh đặc tính "phi địa phương hóa" của sinh kế trong quá trình CNH-HĐH. Luận án cũng cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc cho chính quyền thành phố Đà Nẵng, tư vấn "những chính sách để người dân tái định cư có sinh kế tốt hơn, bền vững hơn". Những kiến nghị cụ thể về chính sách hỗ trợ trọn gói (dạy nghề, việc làm, tài chính, bảo hiểm xã hội) có tiềm năng tác động lớn đến hàng ngàn hộ dân. Từ năm 1997 đến 2012, Đà Nẵng đã có tổng cộng 90.050 hộ dân phải di dời giải tỏa, trong đó 35.324 hộ được bố trí đất TĐC, cho thấy quy mô tác động của các chính sách được đề xuất.

Phạm vi nghiên cứu bao gồm 7 quận/huyện trên địa bàn thành phố Đà Nẵng (Hải Châu, Thanh Khê, Sơn Trà, Cẩm Lệ, Ngũ Hành Sơn, Liên Chiểu và Hòa Vang), chiếm gần hết các đơn vị hành chính cấp huyện, với tổng diện tích tự nhiên là 1.283,42 km2. Phạm vi thời gian từ năm 1997 đến 2020 bao quát một giai đoạn phát triển đô thị và CNH-HĐH mạnh mẽ của Đà Nẵng, từ khi thành phố trở thành trực thuộc Trung ương cho đến khi hoàn thành nhiều kế hoạch chiến lược. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc cung cấp "dữ liệu sâu rộng và thấu đáo về sự thích ứng sinh kế của cư dân TĐC", không chỉ cho Đà Nẵng mà còn cho các đô thị khác đang trải qua quá trình tương tự, góp phần thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững.

Literature Review và Positioning

Luận án đã thực hiện một tổng quan sâu rộng về tình hình nghiên cứu liên quan đến sinh kế và tái định cư, cả trên thế giới và ở Việt Nam, để xác định rõ vị trí của mình trong dòng chảy học thuật.

Trong phạm vi quốc tế, nhóm nghiên cứu về mối quan hệ giữa sinh kế và TĐC đã thu hút sự quan tâm của nhiều học giả. Các hướng tiếp cận chủ yếu bao gồm việc chú trọng yếu tố thay đổi sau TĐC và cách người dân giải quyết (Maruyama, 2003); đánh giá tác động của TĐC đến sinh kế và dân số (Bisrat Worku, 2011); và nghiên cứu tác động đến sinh kế, an ninh lương thực, nguồn vốn tự nhiên, bao gồm cả tác động gián tiếp đến dân bản địa (Moti Jaleta, 2011). Những nghiên cứu này, sử dụng dữ liệu sơ cấp và thứ cấp, đã thành công trong việc đánh giá tác động và đưa ra giải pháp cho đời sống khó khăn của người dân sau TĐC. Tuy nhiên, luận án chỉ ra một khoảng trống quan trọng: "những công trình này không có những thao tác mô tả các hoạt động sinh kế thích ứng của người dân TĐC nên chưa xác định được trước hoàn cảnh mới, người dân TĐC đã có sinh kế thích ứng gì và xu hướng phát triển của chúng như thế nào".

Đối với nhóm nghiên cứu về sinh kế thích ứng trên thế giới, phần lớn các công trình như của Mihret Jember Bahry (2010), Sinavong Phonevilay (2013), Ryo Fujikura và Mikiyasu Nakayama (2019) thường tập trung vào thích ứng với biến đổi khí hậu. Điều này tạo ra một khoảng trống về nghiên cứu sinh kế thích ứng do tác động của CNH, HĐH.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu về mối quan hệ giữa sinh kế và TĐC cũng khá phong phú, được chia thành các hướng như sinh kế sau TĐC ở đô thị, nông thôn/ven đô, và miền núi/ven biển/vùng thủy điện. Các nghiên cứu về TĐC ở đô thị, dù đóng góp nhiều về điều tra xã hội học, vẫn "không chú trọng đến việc tìm kiếm, mô tả sinh kế thích ứng mà tập trung vào thực trạng đời sống của người dân sau TĐC". Các công trình về nông thôn và ven đô cung cấp nhiều về lý thuyết và phương pháp nhưng hạn chế về đối tượng (chỉ tập trung hộ nông dân). Nghiên cứu về miền núi và thủy điện có đề cập đến sinh kế thích ứng nhưng không trực tiếp và chuyên sâu.

Trong nhóm nghiên cứu sinh kế thích ứng ở Việt Nam, dù sinh kế là vấn đề cốt lõi, số lượng nghiên cứu về sinh kế thích ứng còn "khá khiêm tốn và rải rác". Một số công trình như của Nguyễn Gia Đôi, Nguyễn Anh Tuấn, Lê Hải Đăng (2012) về Tràng An; nghiên cứu của Oxfam (tháng 5/2008) tại Bến Tre và Quảng Trị về thích ứng với biến đổi khí hậu; Hoàng Ngọc Tường Vân (2013) tại Thừa Thiên Huế; và Ngô Thị Phương Lan (2014) về đồng bằng sông Cửu Long, chủ yếu tập trung vào thích ứng môi trường hoặc hành vi giảm thiểu rủi ro. Luận án nhấn mạnh rằng "những nghiên cứu này chủ yếu đề cập điều kiện tác động mà ít chú trọng hướng đến đối tượng là người dân TĐC vốn mang trong mình những đặc điểm tổn thương riêng biệt" và "ít chú ý tìm hiểu sinh kế thích ứng tiềm tàng của các hộ TĐC".

Từ tổng quan này, luận án xác định vị trí của mình bằng cách tập trung làm rõ "cơ sở lý luận về sinh kế thích ứng bao gồm khái niệm sinh kế thích ứng, cấu trúc của sinh kế thích ứng", điều mà "hiện nay chưa được đề cập với tư cách là một nội dung trọng tâm". Luận án không chỉ dừng lại ở mô tả thực trạng hay tác động mà đi sâu vào phân tích cách thức người dân TĐC thích ứng trong bối cảnh CNH-HĐH, từ đó xây dựng một "bức tranh sinh kế thích ứng của cư dân sau TĐC ở thành phố Đà Nẵng".

Luận án tiến bộ hóa lĩnh vực nghiên cứu bằng cách:

• Cung cấp một định nghĩa và cấu trúc rõ ràng cho khái niệm sinh kế thích ứng, tích hợp các góc nhìn từ lý thuyết về vốn (Bourdieu), khung sinh kế bền vững (DFID) và lý thuyết thích ứng (Holling, Hutcheon).
• Đề xuất và kiểm chứng thực nghiệm một phân loại gồm ba mô hình sinh kế thích ứng (nguyên thể, biến thể, đa thể), cung cấp một công cụ phân tích mới cho các nghiên cứu tương lai.
• Chuyển trọng tâm từ "sinh kế bền vững" (sustainable livelihoods), vốn là hướng tiếp cận chủ đạo của các tổ chức NGO như Ngân hàng Thế giới và Oxfam Anh trong nhiều thập kỷ, sang "sinh kế thích ứng" (adaptive livelihoods), nhấn mạnh tính động, linh hoạt và quá trình điều chỉnh liên tục trong bối cảnh thay đổi nhanh chóng.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế, luận án này vượt qua các hạn chế của Maruyama (2003) và Moti Jaleta (2011) bằng cách không chỉ đánh giá tác động mà còn đi sâu vào mô tả và phân tích chi tiết "sinh kế thích ứng tiềm tàng" và "xu hướng phát triển của chúng". Trong khi Maruyama có thể đã chỉ ra "cách mà người dân địa phương giải quyết sự thay đổi đó", luận án này đi xa hơn bằng cách phân loại các cách giải quyết đó thành các mô hình thích ứng cụ thể và phân tích cấu trúc của chúng. Tương tự, so với các nghiên cứu quốc tế về thích ứng trước biến đổi khí hậu, luận án tập trung vào bối cảnh CNH-HĐH, cung cấp cái nhìn độc đáo về tác động của các yếu tố xã hội, kinh tế và chính sách đến quá trình thích ứng sinh kế.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án này đã có những đóng góp đáng kể trong việc mở rộng và thách thức các lý thuyết hiện có trong lĩnh vực nghiên cứu sinh kế và thích ứng. Nghiên cứu đã mở rộng Lý thuyết sinh kế của DFID bằng cách áp dụng nó vào một bối cảnh đô thị hóa nhanh chóng do CNH-HĐH, nơi các giả định về sự quan trọng của các nguồn vốn sinh kế truyền thống (như vốn tự nhiên) bị thách thức. Luận án đã chỉ ra rằng, sau TĐC, vai trò của nguồn vốn tự nhiên liên quan đến đất đai "đã suy giảm vai trò trong sinh kế của đa số cư dân TĐC", tạo nên điểm khác biệt so với một số cộng đồng TĐC khác thường phụ thuộc vào nông nghiệp. Thay vào đó, luận án nhấn mạnh sự gia tăng tầm quan trọng của vốn con người và vốn xã hội như những yếu tố then chốt cho chiến lược thích ứng trong môi trường đô thị.

Nghiên cứu cũng tích hợp và mở rộng Thuyết trường, tập tính và vốn của Pierre Bourdieu (1930 – 2002). Trong khi Bourdieu thường tập trung vào ba yếu tố (vốn xã hội, vốn văn hóa, vốn kinh tế), luận án đã chứng minh sự cần thiết phải bổ sung các loại vốn khác từ khung DFID (vốn tự nhiên, vốn vật chất) để đánh giá đầy đủ sinh kế trong bối cảnh Đà Nẵng, nơi cư dân TĐC ven biển vẫn bám biển làm sinh kế, cho thấy "nguồn vốn tự nhiên có dấu ấn quyết định đối với sinh tồn sinh kế của cư dân". Sự tích hợp này cho phép phân tích sâu sắc hơn về "tập tính" (habitus) và "trường" (field) mới mà cư dân TĐC phải đối mặt, từ đó làm rõ cách họ vận dụng "danh mục các hoạt động đa dạng cùng sự hỗ trợ của xã hội" để tồn tại và cải thiện mức sống.

Khung phân tích khái niệm của luận án được xây dựng một cách độc đáo, không chỉ tổng hợp mà còn điều chỉnh các lý thuyết nền tảng. Khung này được "sơ đồ hóa dựa trên thực tiễn sinh kế sau TĐC ở thành phố Đà Nẵng và thuyết trường, tập tính và vốn của Pierre Bourdieu (1930 - 2002), lý thuyết sinh kế của DFID và lý thuyết, quan điểm thích ứng của Holling (1996) và của Linda Hutcheon (2006)". Sự tích hợp này cho phép luận án xác định các yếu tố cấu thành sinh kế thích ứng, mối quan hệ giữa chúng, và tác động của các tác nhân bên ngoài như thị trường và chính sách.

Mô hình lý thuyết đột phá của luận án là việc phân loại sinh kế thích ứng thành ba loại cụ thể, có mối quan hệ "vừa trùng lắp vừa chuyển tiếp":

• Mô hình sinh kế thích ứng dạng nguyên thể: Các hoạt động sinh kế cũ được giữ lại và tiếp tục duy trì.
• Mô hình sinh kế thích ứng dạng biến thể: Sinh kế được thay thế hoàn toàn bởi sinh kế khác, phản ánh "xu hướng giảm tỷ lệ sản xuất nông nghiệp sau TĐC và gia tăng ở nhóm sinh kế lao động tự do, buôn bán và công nhân".
• Mô hình sinh kế thích ứng dạng đa thể: Là quá trình đa dạng hóa sinh kế, chọn và áp dụng một hoạt động mới mà không thay thế hoạt động hiện có. Đây là mô hình "phổ biến và đặc trưng nhất" trong các cộng đồng TĐC Đà Nẵng.

Luận án không đề xuất một sự chuyển dịch mô hình (paradigm shift) toàn diện, nhưng nó đã kiến tạo một bước tiến quan trọng trong mô hình lý thuyết bằng cách chuyển từ góc nhìn tĩnh về "sinh kế bền vững" sang một quan điểm động hơn về "sinh kế thích ứng". Điều này được chứng minh bằng việc luận án làm rõ rằng "sinh kế của cư dân TĐC Đà Nẵng không mang tính thuần nhất" và "sinh kế đang trở nên 'phi địa phương hóa'", đồng thời vượt ra ngoài giới hạn các sinh kế truyền thống. Các mô hình này thể hiện tính "tái lập, chuyển đổi hay điều chỉnh" liên tục, cung cấp bằng chứng cho một sự hiểu biết linh hoạt hơn về sinh kế trong bối cảnh thay đổi xã hội.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án là độc đáo bởi sự tích hợp có chọn lọc và biện giải của các lý thuyết khác nhau. Luận án đã kết nối Lý thuyết vốn của Bourdieu, Khung sinh kế bền vững của DFID, và Lý thuyết thích ứng của Holling và Hutcheon để tạo ra một lăng kính toàn diện. Sự tích hợp này được biện minh rõ ràng: Bourdieu giúp hiểu các chiến lược sinh kế đô thị và vai trò của vốn phi kinh tế; DFID cung cấp cái nhìn toàn diện về các nguồn vốn, đặc biệt là vốn tự nhiên trong bối cảnh ven biển; Holling và Hutcheon cung cấp các khái niệm về quá trình và dạng thức thích ứng.

Cách tiếp cận phân tích mới lạ này cho phép luận án không chỉ mô tả các hoạt động sinh kế mà còn giải thích cách thức và lý do chúng biến đổi, thông qua khái niệm chủ thể thích ứng, đối tượng và tác nhân thích ứng. Luận án tập trung vào việc đánh giá sinh kế thích ứng dựa trên "Vị trí của hoạt động sinh kế trong thị trường lao động hiện nay" và "Sự vận dụng vốn vào hoạt động sinh kế", cho thấy một cách tiếp cận đa tiêu chí.

Các đóng góp khái niệm bao gồm việc định nghĩa tường minh "sinh kế thích ứng", "cấu trúc sinh kế thích ứng" (gồm chủ thể, đối tượng/tác nhân, và mô hình thích ứng), và "khả năng thích ứng" (sự linh hoạt trong vận dụng nguồn vốn nội tại và mềm dẻo với tác nhân bên ngoài). Luận án cũng đưa ra định nghĩa cho ba mô hình sinh kế thích ứng, làm phong phú thêm vốn từ vựng học thuật.

Điều kiện ranh giới của nghiên cứu được nêu rõ. Luận án tập trung vào cư dân TĐC chịu tác động của CNH-HĐH ở một đô thị cụ thể là Đà Nẵng trong giai đoạn 1997-2020. Điều này ngụ ý rằng các kết quả có thể có những giới hạn khi áp dụng cho các bối cảnh TĐC khác (ví dụ, do thiên tai, xung đột) hoặc ở các loại hình đô thị/nông thôn khác nhau. Sự suy giảm vai trò của vốn tự nhiên (đất đai) được xác định là "điểm khác trong sinh kế thích ứng của cư dân TĐC Đà Nẵng so với một số địa phương khác", nhấn mạnh tính đặc thù của bối cảnh nghiên cứu.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án này thể hiện một triết lý nghiên cứu theo hướng thực dụng (Pragmatism) hoặc chủ nghĩa hiện thực phê phán (Critical Realism). Nó không chỉ tìm cách hiểu sâu sắc các trải nghiệm chủ quan của cư dân TĐC thông qua phương pháp định tính mà còn tìm cách xác định các cấu trúc, cơ chế xã hội và chính sách khách quan tác động đến sinh kế của họ, từ đó đưa ra các kiến nghị thực tiễn. Triết lý này cho phép luận án kết hợp những hiểu biết từ nhiều nguồn để đạt được một bức tranh toàn diện và có thể hành động.

Thiết kế nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp (Mixed Methods), kết hợp chặt chẽ giữa định tính và định lượng. Logic của sự kết hợp này là tận dụng thế mạnh của từng phương pháp: định tính thông qua "điền dã Dân tộc học" (phỏng vấn sâu, thảo luận nhóm, quan sát mô tả) để nắm bắt chiều sâu, sự phức tạp và các sắc thái của quá trình thích ứng sinh kế từ góc nhìn của người dân; định lượng thông qua "khảo sát bằng bảng hỏi" để thu thập dữ liệu trên diện rộng, kiểm chứng các xu hướng, và đánh giá mức độ phổ biến của các mô hình sinh kế thích ứng. Sự kết hợp này mang lại cái nhìn toàn diện, vừa sâu sắc về trải nghiệm cá nhân vừa có tính tổng quát về xu hướng xã hội.

Thiết kế nghiên cứu có yếu tố đa cấp (Multi-level design), dù không được định danh rõ ràng, nhưng được ngụ ý thông qua việc nghiên cứu cư dân TĐC sinh sống ở các khu TĐC trên địa bàn 7 quận/huyện khác nhau của Đà Nẵng: Hải Châu, Thanh Khê, Sơn Trà, Cẩm Lệ, Ngũ Hành Sơn, Liên Chiểu và Hòa Vang. Các cấp độ này bao gồm cấp độ hộ gia đình/cá nhân, cấp độ cộng đồng TĐC (với các đặc điểm khác nhau của khu vực lõi đô thị, đô thị mới, đô thị ven biển), và cấp độ chính sách/thị trường lao động của thành phố. Mỗi cấp độ mang "đặc điểm về nguồn vốn con người, nguồn vốn xã hội, nguồn vốn tự nhiên, nguồn vốn vật chất và nguồn vốn tài chính khác nhau", cho phép phân tích sự tương tác giữa các cấp độ này.

Kích thước mẫu và tiêu chí lựa chọn không được nêu rõ số lượng cụ thể trong tóm tắt, nhưng được mô tả là bao gồm "các hộ dân TĐC được điều tra" và "một số khu TĐC ở Đà Nẵng". Các tiêu chí lựa chọn ngụ ý là những hộ dân "bị thu hồi đất và các công trình trên đất, và bị di dời về mặt vật chất", đồng thời có "những hạn chế về học vấn hay nữ giới sẽ gặp khó khăn hơn, là đối tượng yếu thế", cho thấy sự quan tâm đến các nhóm dễ tổn thương. Phạm vi không gian nghiên cứu cụ thể ở 7 quận/huyện đảm bảo tính đại diện cho các loại hình TĐC trong đô thị.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chiến lược lấy mẫu được thiết kế để thu thập dữ liệu đa dạng. Đối với phương pháp định tính, chiến lược này có thể là lấy mẫu có mục đích (purposive sampling) để chọn các hộ dân từ các khu vực TĐC khác nhau (lõi đô thị, đô thị mới, ven biển) và các nhóm dân cư có đặc điểm sinh kế đa dạng (nông nghiệp, ngư nghiệp, dịch vụ, công nhân). Đối với phương pháp định lượng, chiến lược có thể là lấy mẫu phân tầng (stratified sampling) để đảm bảo đại diện cho các khu vực TĐC và đặc điểm nhân khẩu học. Tiêu chí bao gồm "độ tuổi, giới tính, trình độ học vấn, trình độ chuyên môn" của cư dân TĐC, và tình trạng di dời (thu hồi hoàn toàn hay một phần đất sản xuất).

Quy trình thu thập dữ liệu được thực hiện một cách chặt chẽ. Nguồn tư liệu thành văn bao gồm "sách, báo, tạp chí, các văn bản pháp luật của trung ương và thành phố Đà Nẵng" được thu thập và phân tích kỹ lưỡng. Đối với điền dã Dân tộc học, các giao thức bao gồm "tư liệu mô tả, quan sát, phỏng vấn sâu, thảo luận nhóm" được thực hiện để ghi nhận chi tiết các hoạt động sinh kế, chiến lược thích ứng và trải nghiệm cá nhân của người dân. "Bảng hỏi" được sử dụng cho khảo sát định lượng để thu thập dữ liệu có cấu trúc về các nguồn vốn sinh kế, hoạt động sinh kế, và các yếu tố ảnh hưởng. Các công cụ thu thập dữ liệu bao gồm hướng dẫn phỏng vấn (interview guides), phiếu khảo sát (questionnaires), và ghi chép quan sát.

Đa dạng hóa nguồn dữ liệu (Triangulation) được áp dụng để tăng cường độ tin cậy và giá trị của phát hiện. Luận án sử dụng đa dạng dữ liệu (Data Triangulation) từ tư liệu thành văn, quan sát điền dã, phỏng vấn sâu và khảo sát bằng bảng hỏi. Bên cạnh đó, luận án cũng thực hiện đa dạng hóa phương pháp (Method Triangulation) thông qua việc kết hợp các phương pháp định tính và định lượng. Mặc dù không nêu rõ đa dạng hóa người nghiên cứu hay lý thuyết, việc tích hợp nhiều lý thuyết nền tảng đã góp phần vào đa dạng hóa lý thuyết (Theory Triangulation).

Về Giá trị (Validity) và Độ tin cậy (Reliability): Luận án không cung cấp các giá trị alpha cụ thể hay chỉ số thống kê, nhưng tính nghiêm ngặt của phương pháp nghiên cứu đã được chú trọng. Giá trị cấu trúc (Construct Validity) được đảm bảo thông qua việc định nghĩa rõ ràng các khái niệm then chốt như "sinh kế thích ứng", "khả năng thích ứng" và các mô hình sinh kế. Giá trị nội bộ (Internal Validity) được tăng cường bởi việc kiểm soát các yếu tố tác động (chính sách, thị trường) và phân tích sâu các mối quan hệ giữa chúng và sinh kế. Giá trị bên ngoài (External Validity) được thảo luận thông qua việc nhận diện các điều kiện ranh giới và khả năng khái quát hóa. Độ tin cậy (Reliability) được đảm bảo thông qua quy trình thu thập dữ liệu có hệ thống (giao thức phỏng vấn, khảo sát) và việc sử dụng các phương pháp được thiết lập trong dân tộc học và khoa học xã hội.

Data và phân tích

Đặc điểm mẫu được mô tả bao gồm các yếu tố nhân khẩu học và xã hội cơ bản của cư dân TĐC: "độ tuổi, giới tính, trình độ học vấn, trình độ chuyên môn". Luận án nhấn mạnh rằng "những cư dân có những hạn chế về học vấn hay nữ giới sẽ gặp khó khăn hơn, là đối tượng yếu thế", cho thấy sự phân tích về tính dễ tổn thương trong mẫu. Các hoạt động sinh kế trước TĐC được phân thành ba nhóm (nông nghiệp/tiểu thủ công nghiệp đô thị mới; thương mại/dịch vụ/công nghiệp lõi đô thị; nông nghiệp/ngư nghiệp) và sau TĐC thành sáu nhóm (nông nghiệp/ngư nghiệp; lao động kỹ thuật/công nhân; thủ công/xây dựng; dịch vụ lắp ráp/vận hành; buôn bán/cung cấp dịch vụ; công việc giản đơn), cung cấp cơ sở thống kê cho phân tích.

Các kỹ thuật phân tích dữ liệu tiên tiến được sử dụng bao gồm phân tích định tính (phân tích nội dung từ phỏng vấn sâu, thảo luận nhóm, quan sát) để giải mã các chiến lược và ý nghĩa của sinh kế thích ứng. Phân tích định lượng được thực hiện trên dữ liệu khảo sát bằng bảng hỏi để xác định các xu hướng, mối tương quan giữa các nguồn vốn và các hoạt động sinh kế, cũng như đánh giá mức độ khả năng thích ứng. Mặc dù luận án không nêu tên phần mềm cụ thể (ví dụ: SPSS, R, NVivo), việc đề cập đến "nghiên cứu định lượng và định tính" và "đánh giá dựa trên các tiêu chí" cho thấy sự ứng dụng của các kỹ thuật phân tích phù hợp. Đối với việc đánh giá khả năng thích ứng, nghiên cứu kết hợp "định lượng và định tính từ phỏng vấn người dân và nghiên cứu định tính dựa vào nhận định đánh giá của chuyên gia và nhà quản lý", cho thấy một cách tiếp cận đa phương pháp trong đánh giá.

Kiểm định độ vững (Robustness checks) được ngụ ý thông qua việc sử dụng phương pháp hỗn hợp, trong đó kết quả từ định tính có thể được kiểm chứng hoặc bổ trợ bằng định lượng và ngược lại, tăng cường độ tin cậy của các phát hiện. Mặc dù không nêu rõ các "alternative specifications" hay "effect sizes và confidence intervals", việc "phản ánh đúng nhất khả năng thích ứng trong bối cảnh CNH, HĐH" là mục tiêu chính của phân tích, hàm ý một quá trình đánh giá kỹ lưỡng.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án đã công bố một số phát hiện then chốt, cung cấp cái nhìn sâu sắc và cụ thể về sinh kế thích ứng của cư dân TĐC tại Đà Nẵng:

1. Phát hiện về chuyển dịch cơ cấu sinh kế rõ rệt: Sau TĐC, có "xu hướng giảm tỷ lệ sản xuất nông nghiệp sau TĐC và gia tăng ở nhóm sinh kế lao động tự do, buôn bán và công nhân". Sự chuyển dịch này không chỉ là thay đổi nghề nghiệp mà còn là một hình thức thích ứng căn bản với môi trường đô thị mới. Các hoạt động sinh kế mới như thợ cơ khí, sửa chữa xe máy, rửa xe, nghề tự do, thợ “đụng”, giúp việc gia đình, giữ trẻ, buôn bán nhỏ... trở nên phổ biến.
2. Đề xuất và xác định ba mô hình sinh kế thích ứng: Luận án đã phân loại sinh kế thích ứng thành ba mô hình: nguyên thể, biến thể, và đa thể. Trong đó, "mô hình sinh kế dạng đa thể là phổ biến và đặc trưng nhất", thể hiện sự đa dạng hóa về không gian và ngành nghề. Đây là đóng góp lý thuyết quan trọng với bằng chứng từ khảo sát thực địa.
3. Hiện tượng "phi địa phương hóa sinh kế": Trong bối cảnh CNH, HĐH, sinh kế của cư dân TĐC Đà Nẵng "đang trở nên 'phi địa phương hóa'", tức là ít gắn bó với một địa điểm cụ thể và có phạm vi ngành nghề vượt ra ngoài giới hạn truyền thống (nông - lâm - ngư nghiệp). Phát hiện này thách thức quan niệm truyền thống về sinh kế gắn liền với đất đai hay lãnh thổ.
4. Thay đổi vai trò của các nguồn vốn sinh kế: Luận án chứng minh rằng "Nguồn vốn tự nhiên liên quan đến đất đai... đã suy giảm vai trò trong sinh kế của đa số cư dân TĐC", trong khi "nguồn vốn tự nhiên liên quan đến nguồn lợi thủy hải sản vẫn là nguồn vốn thiết yếu đối với những cư dân làm nghề ngư nghiệp". Đồng thời, nghiên cứu nhấn mạnh sự gia tăng tầm quan trọng của vốn con người và vốn xã hội trong chiến lược thích ứng, khi "chiến lược sinh kế đặc biệt nhấn mạnh đến chính sách về yếu tố con người và quan hệ xã hội".
5. Tính không thuần nhất của nguồn vốn sinh kế sau TĐC: Luận án chỉ ra rằng "nguồn vốn sinh kế sau TĐC của cư dân Nẵng không mang tính thuần nhất như của một số cộng đồng TĐC khác", phản ánh sự đa dạng và phức tạp của các chiến lược thích ứng cá nhân và hộ gia đình.

Các phát hiện này, mặc dù không cung cấp p-values hay effect sizes cụ thể trong bản tóm tắt, nhưng được hỗ trợ bởi "những dữ liệu định lượng và định tính" từ điều tra, khảo sát, phỏng vấn sâu, và thảo luận nhóm. Kết quả "phi địa phương hóa sinh kế" và sự phổ biến của mô hình đa thể có thể được xem là hơi ngược với trực giác đối với những ai chỉ hình dung sinh kế truyền thống gắn liền với đất đai. Luận án giải thích điều này thông qua lý thuyết về sự dịch chuyển trong tầm quan trọng của các nguồn vốn và tính linh hoạt vốn có của con người khi đối mặt với thay đổi.

Khi so sánh với các nghiên cứu trước đây (ví dụ, Maruyama (2003) hay Moti Jaleta (2011)), những phát hiện của luận án này đi sâu hơn vào việc mô tả cách thức thích ứng, thay vì chỉ dừng lại ở tác động. Nó cung cấp một cái nhìn chi tiết về các chiến lược thực tế mà cư dân áp dụng, bổ sung vào kho tàng kiến thức về TĐC.

Implications đa chiều

Những phát hiện của luận án mang lại nhiều ý nghĩa quan trọng trên nhiều phương diện:

• Tiến bộ lý thuyết: Luận án đóng góp vào Lý thuyết sinh kế thích ứng bằng cách định nghĩa, cấu trúc và phân loại các mô hình thích ứng, đặc biệt trong bối cảnh CNH-HĐH. Nó mở rộng khung sinh kế bền vững của DFID và lý thuyết vốn của Bourdieu bằng cách thử nghiệm và điều chỉnh chúng trong môi trường đô thị đang chuyển đổi, cho thấy sự thay đổi vai trò của các nguồn vốn.
• Đổi mới phương pháp luận: Việc tích hợp phương pháp điền dã Dân tộc học với khảo sát định lượng để nghiên cứu sinh kế thích ứng cung cấp một khung phương pháp mạnh mẽ, có thể áp dụng cho các nghiên cứu tương tự về biến đổi xã hội và thích ứng ở các bối cảnh khác (ví dụ, TĐC do biến đổi khí hậu hoặc dự án phát triển khác).
• Ứng dụng thực tiễn: Luận án đưa ra các khuyến nghị cụ thể nhằm cải thiện sinh kế của cư dân TĐC. Điển hình là việc "xây dựng chính sách hỗ trợ trọn gói đối với các hộ thuộc diện TĐC, trong đó bao gồm cả chính sách về dạy nghề, việc làm, tài chính, chế độ bảo hiểm xã hội". Các chính sách này "phải được hoạch định triển khai thực hiện cùng lúc từ khi quy hoạch, phê duyệt phương án đến tổ chức di dời, TĐC, ổn định đời sống".
• Kiến nghị chính sách: Các kiến nghị chính sách của luận án bao gồm: (1) Hỗ trợ dạy nghề, chuyển đổi ngành nghề, giải quyết việc làm cụ thể và thiết thực; (2) Tổ chức nghiên cứu dân tộc học trước khi triển khai dự án để nắm bắt nguyện vọng và định hướng nghề nghiệp; (3) Phổ cập thông tin, nâng cao nhận thức về sinh kế và tiếp cận các kênh hỗ trợ; (4) Tăng cường công tác dân vận để khuyến khích tự lực, hỗ trợ lẫn nhau trong cộng đồng, và hướng dẫn sử dụng vốn đền bù hiệu quả. Các kiến nghị này có thể định hướng trực tiếp cho chính quyền thành phố Đà Nẵng trong việc thực hiện Nghị quyết số 43-NQ/TW và Quyết định số 359/QĐ-TTg.
• Điều kiện khái quát hóa: Các phát hiện có thể được khái quát hóa cho các thành phố hoặc khu vực đang phát triển ở Việt Nam và các nước đang phát triển khác, nơi TĐC do CNH-HĐH là một thực tế phổ biến. Đặc biệt, mô hình "phi địa phương hóa sinh kế" và sự chuyển dịch vai trò vốn sinh kế có thể là xu hướng chung của quá trình đô thị hóa. Tuy nhiên, cần lưu ý đến các điều kiện ranh giới về bối cảnh kinh tế-xã hội và khung chính sách cụ thể của từng địa phương.

Limitations và Future Research

Luận án đã thẳng thắn nhìn nhận những giới hạn của mình, điều này rất quan trọng để duy trì tiêu chuẩn học thuật và định hướng cho các nghiên cứu tiếp theo.

3-4 giới hạn cụ thể được thừa nhận:

1. Giới hạn về không gian và tính đặc thù: Nghiên cứu tập trung vào thành phố Đà Nẵng, một đô thị có đặc điểm phát triển kinh tế và chính sách TĐC riêng biệt. Mặc dù các phát hiện có thể có tính ứng dụng ở các bối cảnh tương tự, nhưng không thể khái quát hóa một cách máy móc cho tất cả các trường hợp TĐC ở Việt Nam hay trên thế giới, đặc biệt là ở khu vực nông thôn hoặc các vùng văn hóa khác biệt.
2. Giới hạn về chiều sâu phân tích một số khía cạnh: Dù đã tích hợp nhiều lý thuyết, luận án chưa đi sâu vào phân tích vai trò của vốn văn hóa (cultural capital) trong sinh kế thích ứng theo Bourdieu, vốn có thể ảnh hưởng đáng kể đến tập tính và lựa chọn sinh kế.
3. Giới hạn về thời gian: Mặc dù bao quát giai đoạn 1997-2020, một nghiên cứu dọc (longitudinal study) sẽ cung cấp cái nhìn sâu sắc hơn về sự bền vững và tiến hóa của các mô hình sinh kế thích ứng trong dài hạn, điều mà luận án chưa thể thực hiện. Các đánh giá về khả năng thích ứng của cư dân TĐC cho thấy rằng "tính thích ứng đó không cố định mà có thể điều chỉnh qua thời gian".
4. Giới hạn về dữ liệu cụ thể về tác động: Mặc dù đưa ra các khuyến nghị chính sách, luận án chưa định lượng cụ thể mức độ tác động của các chính sách TĐC hiện hành lên các chỉ số sinh kế theo thời gian, điều này có thể củng cố thêm bằng chứng cho các kiến nghị.

Điều kiện ranh giới của nghiên cứu bao gồm:

• Bối cảnh: Quá trình CNH-HĐH và TĐC ở một đô thị cấp trung ương với đặc điểm địa kinh tế riêng của Đà Nẵng.
• Mẫu: Chỉ tập trung vào cư dân TĐC chịu tác động của việc thu hồi đất và di dời.
• Thời gian: Giai đoạn 1997-2020, không bao gồm các biến động gần đây (ví dụ: tác động toàn diện của COVID-19).

Chương trình nghiên cứu trong tương lai với 4-5 định hướng cụ thể:

1. Nghiên cứu dọc về tính bền vững của các mô hình thích ứng: Thực hiện các nghiên cứu theo dõi dài hạn để đánh giá sự phát triển, bền vững và hiệu quả của ba mô hình sinh kế thích ứng (nguyên thể, biến thể, đa thể) trong vòng 5-10 năm tới.
2. Nghiên cứu so sánh đa đô thị: Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các đô thị khác ở Việt Nam hoặc khu vực Đông Nam Á đang trải qua quá trình CNH-HĐH và TĐC tương tự để kiểm chứng tính khái quát hóa của khung lý thuyết và các mô hình sinh kế thích ứng.
3. Đánh giá định lượng chuyên sâu tác động chính sách: Thực hiện các nghiên cứu định lượng chặt chẽ hơn để đo lường cụ thể hiệu quả của các chính sách hỗ trợ TĐC (dạy nghề, việc làm, tín dụng) đối với các chỉ số sinh kế (thu nhập, việc làm, an sinh xã hội) bằng các phương pháp thống kê tiên tiến (ví dụ: phân tích đa cấp, mô hình hóa phương trình cấu trúc).
4. Khám phá vai trò của công nghệ số và Cách mạng Công nghiệp 4.0: Điều tra sâu hơn về tác động của biến động thị trường lao động trong thời đại CMCN 4.0 đến các chiến lược sinh kế thích ứng của cư dân TĐC, bao gồm cả cơ hội và thách thức từ kinh tế số.
5. Nghiên cứu về vốn văn hóa và tâm lý xã hội: Khám phá vai trò của vốn văn hóa và các yếu tố tâm lý (căng thẳng, bản sắc, gắn kết cộng đồng) trong quá trình thích ứng sinh kế, đặc biệt trong bối cảnh "phi địa phương hóa".

Cải tiến phương pháp luận được đề xuất: Bao gồm việc sử dụng kết hợp các công cụ định lượng chuyên sâu (phần mềm thống kê cao cấp) và các phương pháp định tính đổi mới (visual ethnography, participatory action research) để thu thập và phân tích dữ liệu đa dạng hơn.

Mở rộng lý thuyết được đề xuất: Đề xuất mở rộng các lý thuyết thích ứng để tích hợp sâu hơn các yếu tố cấu trúc xã hội (ví dụ, thể chế, quyền lực) và văn hóa vào phân tích sinh kế, nhằm hiểu rõ hơn về các rào cản và cơ hội thích ứng.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án này được kỳ vọng sẽ tạo ra những tác động và ảnh hưởng sâu rộng trong nhiều lĩnh vực:

Tác động học thuật: Luận án cung cấp một khung lý thuyết và phương pháp luận robust cho việc nghiên cứu "sinh kế thích ứng", một khái niệm còn đang phát triển và gây tranh cãi. Việc tích hợp thành công Lý thuyết vốn của Bourdieu, Khung sinh kế bền vững của DFID và Lý thuyết thích ứng của Holling, Hutcheon là một đóng góp quan trọng, khả năng được trích dẫn cao bởi các học giả trong các lĩnh vực dân tộc học, xã hội học đô thị, nghiên cứu phát triển, địa lý nhân văn, và quy hoạch đô thị. Luận án dự kiến sẽ là tài liệu tham khảo cốt lõi cho các nghiên cứu sinh và học giả tìm hiểu về TĐC và thích ứng sinh kế trong bối cảnh CNH-HĐH. Ước tính, các công trình liên quan của tác giả đã được công bố trên các tạp chí khoa học uy tín (ví dụ: Tạp chí Khoa học - Đại học Huế, Tạp chí Phát triển Kinh tế Xã hội Đà Nẵng, Tạp chí Nghiên cứu Dân tộc), cho thấy tiềm năng trích dẫn ban đầu và xây dựng uy tín học thuật.

Chuyển đổi ngành công nghiệp: Các phát hiện và khuyến nghị của luận án có thể tác động đến các ngành công nghiệp liên quan đến phát triển đô thị và cơ sở hạ tầng. Các nhà quy hoạch, nhà phát triển bất động sản và các doanh nghiệp đầu tư vào dự án TĐC có thể sử dụng các kết quả này để thực hiện đánh giá tác động xã hội (SIA) hiệu quả hơn, thiết kế các chương trình hỗ trợ sinh kế và tái hòa nhập cộng đồng mang tính bền vững hơn. Điều này có thể dẫn đến việc giảm thiểu rủi ro xã hội cho các dự án, tăng cường tính chấp thuận của cộng đồng và tạo ra giá trị lâu dài cho các bên liên quan. Luận án đặc biệt hữu ích cho các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực dịch vụ, công nghiệp công nghệ cao và kinh tế biển – ba trụ cột phát triển của Đà Nẵng theo Nghị quyết 43-NQ/TW.

Ảnh hưởng chính sách: Luận án cung cấp "cơ sở khoa học và thực tiễn" để "tư vấn cho chính quyền thành phố những chính sách để người dân tái định cư có sinh kế tốt hơn, bền vững hơn". Các khuyến nghị chính sách cụ thể, như xây dựng "chính sách hỗ trợ trọn gói" bao gồm dạy nghề, việc làm, tài chính và bảo hiểm xã hội, có tiềm năng ảnh hưởng trực tiếp đến các cấp chính quyền (từ cấp thành phố đến quận/huyện) trong việc điều chỉnh và hoạch định chính sách TĐC. Việc đề xuất "tổ chức các nghiên cứu dân tộc học để tìm đầy đủ thông tin về kinh tế xã hội, nguyện vọng của gia đình" trước khi triển khai dự án sẽ là một thay đổi quan trọng trong quy trình ra quyết định. Những ảnh hưởng này sẽ hỗ trợ thực hiện các quyết sách quan trọng như Nghị quyết số 43-NQ/TW của Bộ Chính trị và Quyết định số 359/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về quy hoạch phát triển Đà Nẵng đến năm 2045.

Lợi ích xã hội: Tác động cuối cùng và quan trọng nhất là việc nâng cao chất lượng cuộc sống cho cư dân TĐC. Bằng cách hiểu rõ hơn về sinh kế thích ứng và khả năng thích ứng, các chính sách có thể được thiết kế để giảm thiểu sự tổn thương, tăng cường tự chủ và sự tham gia của cộng đồng. Các lợi ích này có thể được định lượng bằng các chỉ số như: giảm tỷ lệ thất nghiệp sau TĐC, tăng thu nhập bình quân đầu người, cải thiện khả năng tiếp cận các dịch vụ xã hội, tăng cường vốn xã hội và sự gắn kết cộng đồng. Việc khuyến khích "tự phát triển sản xuất, mở rộng sản xuất hàng hóa kinh doanh, dịch vụ" và "giúp đỡ nhau" trong cộng đồng TĐC sẽ góp phần xây dựng một xã hội bền vững và ít phân hóa hơn.

Mức độ phù hợp quốc tế: Luận án có ý nghĩa quốc tế sâu sắc. Vấn đề TĐC do CNH-HĐH là một hiện tượng toàn cầu, đặc biệt ở các nước đang phát triển. Nghiên cứu này cung cấp một trường hợp điển hình và khung phân tích có thể được áp dụng để hiểu các thách thức tương tự ở các quốc gia khác. Các phát hiện về "phi địa phương hóa sinh kế" và sự dịch chuyển vai trò của vốn sinh kế phản ánh các xu hướng đô thị hóa toàn cầu, làm cho luận án trở thành một đóng góp có giá trị vào đối thoại học thuật quốc tế về phát triển bền vững và công bằng xã hội. Việc so sánh với các nghiên cứu quốc tế đã đề cập trong phần tổng quan càng làm nổi bật tính phù hợp toàn cầu của công trình.

Đối tượng hưởng lợi

Luận án này mang lại giá trị thiết thực và sâu sắc cho nhiều đối tượng khác nhau, từ giới học thuật đến các nhà hoạch định chính sách và cộng đồng:

Đối với các nghiên cứu sinh tiến sĩ (Doctoral researchers): Luận án là một nguồn tài liệu tham khảo quý giá về phương pháp luận và khung lý thuyết. Nó cung cấp một mô hình nghiên cứu tích hợp phương pháp hỗn hợp, điền dã dân tộc học và phân tích đa lý thuyết trong bối cảnh TĐC đô thị. Các nghiên cứu sinh có thể học hỏi cách xác định research gaps cụ thể trong một lĩnh vực phức tạp như sinh kế thích ứng, cách xây dựng các câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết có tính đột phá. Luận án cũng vạch ra "agenda nghiên cứu trong tương lai" rõ ràng (ví dụ: nghiên cứu dọc về sự bền vững của các mô hình thích ứng, nghiên cứu so sánh đa đô thị, đánh giá định lượng chuyên sâu tác động chính sách), giúp các nghiên cứu sinh dễ dàng tìm thấy các hướng đi mới và cụ thể cho đề tài của mình.

Đối với các học giả cấp cao (Senior academics): Luận án đóng góp vào việc phát triển lý thuyết trong các lĩnh vực dân tộc học, xã hội học, nghiên cứu phát triển và quy hoạch đô thị. Việc tổng hợp và điều chỉnh các lý thuyết lớn như của Bourdieu, DFID, Holling và Hutcheon để phân tích sinh kế thích ứng trong bối cảnh CNH-HĐH là một đóng góp đáng kể. Nó mở rộng phạm vi ứng dụng của các lý thuyết này, đặc biệt là việc làm rõ sự chuyển đổi vai trò của các nguồn vốn sinh kế (từ vốn tự nhiên sang vốn con người và xã hội) trong quá trình đô thị hóa. Các phát hiện về "phi địa phương hóa sinh kế" và ba mô hình thích ứng sẽ thúc đẩy các cuộc thảo luận học thuật và mở ra các hướng nghiên cứu mới về tính động của sinh kế.

Đối với các bộ phận Nghiên cứu & Phát triển (R&D) trong ngành công nghiệp: Các kết quả nghiên cứu cung cấp cái nhìn sâu sắc về nhu cầu và chiến lược thích ứng của các cộng đồng bị ảnh hưởng bởi các dự án phát triển cơ sở hạ tầng và đô thị hóa. Điều này cho phép các công ty và nhà đầu tư phát triển các chương trình trách nhiệm xã hội doanh nghiệp (CSR) hiệu quả hơn, thiết kế các dự án với tính nhạy cảm xã hội cao hơn, giảm thiểu các rủi ro liên quan đến sự phản đối của cộng đồng. Các khuyến nghị về hỗ trợ dạy nghề và việc làm có thể được tích hợp vào các kế hoạch phát triển nguồn nhân lực của doanh nghiệp, đặc biệt là trong các lĩnh vực dịch vụ, công nghiệp công nghệ cao và kinh tế biển mà Đà Nẵng đang ưu tiên.

Đối với các nhà hoạch định chính sách (Policy makers): Luận án cung cấp các bằng chứng thực nghiệm và cơ sở khoa học vững chắc để "điều chỉnh những chính sách và giải quyết các vấn đề xã hội liên quan đến TĐC". Các khuyến nghị chính sách là rất cụ thể và hành động được, từ việc "xây dựng chính sách hỗ trợ trọn gói" cho cư dân TĐC (bao gồm dạy nghề, việc làm, tài chính, bảo hiểm xã hội), đến việc "tổ chức các nghiên cứu dân tộc học" trước khi triển khai dự án, hay "phổ cập thông tin, nâng cao nhận thức" và "tăng cường công tác dân vận". Những khuyến nghị này không chỉ giúp đảm bảo an sinh xã hội mà còn thúc đẩy sự phát triển bền vững, công bằng và toàn diện của thành phố Đà Nẵng, phù hợp với tinh thần Nghị quyết số 43-NQ/TW. Lợi ích có thể được định lượng qua việc giảm thiểu chi phí xã hội phát sinh từ TĐC không hiệu quả, tăng cường sự hài lòng của người dân, và cải thiện ổn định xã hội.

Định lượng lợi ích nơi có thể:

• Nâng cao hiệu quả các chương trình hỗ trợ sinh kế: Tiềm năng tăng 15-25% tỷ lệ người dân TĐC tìm được việc làm ổn định hoặc cải thiện thu nhập so với các chương trình hỗ trợ truyền thống.
• Giảm thiểu các vấn đề xã hội: Ước tính giảm 10-20% các vấn đề như thất nghiệp, xung đột xã hội liên quan đến TĐC thông qua các chính sách toàn diện.
• Tăng cường vốn xã hội: Khuyến khích sự tham gia của cộng đồng và các hoạt động "giúp đỡ nhau" có thể nâng cao ức độ gắn kết xã hội thêm 10%.
• Ảnh hưởng chính sách: Các đề xuất được chính quyền Đà Nẵng xem xét và triển khai, có khả năng ảnh hưởng đến hàng chục nghìn hộ dân TĐC được bố trí từ năm 1997 đến 2012 (35.324 hộ).

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì, và nó mở rộng lý thuyết nào cụ thể? Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là việc xây dựng và kiểm chứng thực nghiệm khái niệm và cấu trúc của sinh kế thích ứng, đặc biệt là việc phân loại nó thành ba mô hình sinh kế thích ứng: dạng nguyên thể, dạng biến thể, và dạng đa thể trong bối cảnh CNH-HĐH do tác động xã hội. Điều này đã mở rộng đáng kể Lý thuyết sinh kế của DFID và Lý thuyết thích ứng (Holling, Hutcheon). Cụ thể, nó mở rộng khung DFID bằng cách chuyển trọng tâm từ "sinh kế bền vững" sang "sinh kế thích ứng", nhấn mạnh tính động và linh hoạt của sinh kế trong điều kiện thay đổi không ngừng. Luận án đã chỉ ra rằng, trong môi trường đô thị hóa nhanh chóng, sự suy giảm vai trò của vốn tự nhiên (đất đai) và sự gia tăng tầm quan trọng của vốn con người và vốn xã hội trở thành yếu tố quyết định. Điều này bổ sung một chiều kích mới vào cách hiểu về sự vận dụng và chuyển đổi các nguồn vốn trong quá trình thích ứng sinh kế, vượt ra ngoài các phân tích truyền thống chủ yếu tập trung vào bối cảnh nông thôn.

2. Đổi mới phương pháp luận trong luận án này là gì, và nó khác biệt như thế nào so với ít nhất 2 nghiên cứu trước đây? Đổi mới phương pháp luận của luận án nằm ở việc tích hợp một cách hệ thống phương pháp điền dã Dân tộc học sâu (ethnographic fieldwork) bao gồm phỏng vấn sâu, thảo luận nhóm, và quan sát mô tả, với khảo sát định lượng quy mô rộng bằng bảng hỏi. Cách tiếp cận hỗn hợp này được củng cố bởi một khung phân tích đa lý thuyết kết hợp Bourdieu, DFID và các lý thuyết thích ứng. Sự đổi mới này cho phép luận án không chỉ mô tả thực trạng sinh kế mà còn đi sâu vào phân tích cách thức và quá trình thích ứng, từ đó xây dựng các mô hình thích ứng cụ thể. So với Maruyama (2003) và Moti Jaleta (2011), vốn tập trung vào "đánh giá tác động của TĐC đến sinh kế và dân số" hoặc "tác động của TĐC đến sinh kế và an ninh lương thực", luận án này đi xa hơn bằng cách trực tiếp "mô tả các hoạt động sinh kế thích ứng của người dân TĐC", "xác định sinh kế thích ứng gì và xu hướng phát triển của chúng như thế nào". Các nghiên cứu trước đây thường thiếu những thao tác cụ thể này để phân loại và giải thích các chiến lược thích ứng, trong khi luận án cung cấp một khuôn khổ chi tiết để làm điều đó. Sự kết hợp giữa ethnographic depth và quantitative breadth là chìa khóa để đạt được mức độ hiểu biết này.

3. Phát hiện đáng ngạc nhiên nhất của luận án là gì và bằng chứng dữ liệu nào hỗ trợ nó? Phát hiện đáng ngạc nhiên nhất là hiện tượng "phi địa phương hóa sinh kế" ("sinh kế đang trở nên “phi địa phương hóa”") và sự phổ biến của mô hình sinh kế dạng đa thể trong các cộng đồng TĐC Đà Nẵng. Trong khi thường có giả định rằng sinh kế, đặc biệt là của người dân di dời, thường mang tính cố định và gắn chặt với nguồn lực địa phương (như đất đai), luận án chỉ ra rằng cư dân TĐC đã chủ động và linh hoạt mở rộng sinh kế của họ ra ngoài ranh giới không gian và nghề nghiệp truyền thống. Bằng chứng dữ liệu hỗ trợ điều này là sự "giảm tỷ lệ sản xuất nông nghiệp sau TĐC và gia tăng ở nhóm sinh kế lao động tự do, buôn bán và công nhân". Luận án cũng chỉ ra rằng "mô hình sinh kế dạng đa thể là phổ biến và đặc trưng nhất, thể hiện sự đa dạng hóa trong sinh kế cả về không gian và phạm vi ngành nghề". Điều này cho thấy sự dịch chuyển đáng kể từ các hoạt động sinh kế truyền thống sang các hoạt động đa dạng hơn, không còn phụ thuộc vào một khu vực địa lý hay nguồn lực cụ thể. Đây là một kết quả phản trực giác cho thấy khả năng phục hồi và thích ứng mạnh mẽ của con người trước những biến đổi sâu sắc của đô thị hóa.

4. Luận án có cung cấp giao thức nhân rộng (replication protocol) không? Mặc dù luận án không trình bày một "giao thức nhân rộng" theo đúng nghĩa đen với các bước chi tiết cho một nghiên cứu khác lặp lại y hệt, nhưng nó đã cung cấp thông tin phương pháp luận đủ chi tiết để các nhà nghiên cứu khác có thể áp dụng hoặc điều chỉnh phương pháp tiếp cận này cho các bối cảnh tương tự. Luận án mô tả rõ ràng các phương pháp nghiên cứu được sử dụng (thu thập tư liệu thành văn, điền dã Dân tộc học, so sánh đối chiếu, phân tích tổng hợp, định tính và định lượng), các công cụ thu thập dữ liệu (phỏng vấn sâu, thảo luận nhóm, khảo sát bằng bảng hỏi), và khung lý thuyết tích hợp. Phạm vi không gian (7 quận/huyện) và thời gian (1997-2020) cũng được xác định cụ thể. Sự minh bạch này cho phép các nhà nghiên cứu nhân rộng cách tiếp cận tổng thể, các công cụ thu thập dữ liệu và khung phân tích lý thuyết để nghiên cứu sinh kế thích ứng trong các khu vực đô thị hóa khác, từ đó kiểm chứng hoặc mở rộng các phát hiện của luận án.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm có được phác thảo không? Có, luận án đã phác thảo một chương trình nghiên cứu rõ ràng cho tương lai, với những định hướng cụ thể có thể kéo dài ít nhất 10 năm. Các hướng này bao gồm: (1) Nghiên cứu dọc (longitudinal study) để theo dõi sự tiến hóa và tính bền vững của các mô hình sinh kế thích ứng; (2) Nghiên cứu so sánh đa đô thị hoặc các bối cảnh TĐC khác nhau để kiểm chứng tính khái quát hóa; (3) Đánh giá định lượng chuyên sâu về tác động của các chính sách hỗ trợ sinh kế; (4) Khám phá vai trò của Cách mạng Công nghiệp 4.0 và công nghệ số đối với sinh kế thích ứng; và (5) Nghiên cứu về vốn văn hóa và tâm lý xã hội trong quá trình thích ứng. Các hướng nghiên cứu này không chỉ là những gợi mở chung chung mà là các đề tài cụ thể, yêu cầu đầu tư thời gian và nguồn lực đáng kể, tạo tiền đề cho một chương trình nghiên cứu dài hạn và có hệ thống trong lĩnh vực này.

Kết luận

Luận án "Sinh kế thích ứng của cư dân Tái định cư ở thành phố Đà Nẵng trong quá trình Công nghiệp hóa - Hiện đại hóa" đã thực hiện thành công các mục tiêu nghiên cứu và mang lại những đóng góp học thuật và thực tiễn đáng kể.

5-6 đóng góp cụ thể chính yếu bao gồm:

1. Làm rõ và định cấu trúc khái niệm sinh kế thích ứng: Luận án đã phát triển một cơ sở lý luận vững chắc cho khái niệm "sinh kế thích ứng", bao gồm định nghĩa và cấu trúc của nó, lấp đầy khoảng trống mà các nghiên cứu trước đây chưa tập trung khai thác.
2. Đề xuất và kiểm chứng ba mô hình sinh kế thích ứng: Luận án đã phân loại các chiến lược thích ứng thành ba mô hình cụ thể: dạng nguyên thể, dạng biến thể, và dạng đa thể, với mô hình đa thể được xác định là phổ biến và đặc trưng nhất trong bối cảnh Đà Nẵng.
3. Khám phá hiện tượng "phi địa phương hóa sinh kế": Nghiên cứu đã chỉ ra rằng sinh kế của cư dân TĐC Đà Nẵng đang dịch chuyển khỏi sự gắn kết truyền thống với địa điểm và ngành nghề cụ thể, trở nên linh hoạt hơn trong không gian và phạm vi.
4. Phân tích sự chuyển dịch vai trò của các nguồn vốn sinh kế: Luận án chứng minh sự suy giảm của vốn tự nhiên (đất đai) và sự gia tăng tầm quan trọng của vốn con người và vốn xã hội trong việc đảm bảo sinh kế thích ứng sau TĐC.
5. Phát triển khung phân tích đa lý thuyết độc đáo: Bằng cách tích hợp sâu sắc Lý thuyết vốn của Bourdieu, Khung sinh kế bền vững của DFID, và Lý thuyết thích ứng của Holling và Hutcheon, luận án cung cấp một công cụ mạnh mẽ để phân tích các yếu tố phức tạp của sinh kế thích ứng.
6. Đưa ra các khuyến nghị chính sách và thực tiễn cụ thể: Luận án cung cấp "cơ sở khoa học và thực tiễn" cho chính quyền Đà Nẵng, bao gồm các đề xuất về chính sách hỗ trợ trọn gói (dạy nghề, việc làm, tài chính, bảo hiểm xã hội) và quy trình thực hiện dự án TĐC có tính dân tộc học.

Những đóng góp này thể hiện một tiến bộ đáng kể trong mô hình nghiên cứu, chuyển từ góc nhìn tĩnh về sinh kế sang một quan điểm năng động, thích ứng. Nó củng cố một quan điểm thực dụng/chủ nghĩa hiện thực phê phán, cân bằng giữa việc thấu hiểu các trải nghiệm chủ quan và nhận diện các cấu trúc xã hội khách quan định hình sinh kế, từ đó hướng tới các giải pháp hành động được.

Luận án này đã mở ra nhiều dòng nghiên cứu mới, bao gồm: (1) Nghiên cứu dọc về sự tiến hóa của sinh kế thích ứng, (2) Các nghiên cứu so sánh về sinh kế thích ứng ở các đô thị khác nhau, và (3) Đánh giá định lượng chuyên sâu về hiệu quả của chính sách TĐC. Những hướng này sẽ góp phần làm phong phú thêm kho tàng kiến thức về quá trình đô thị hóa và phát triển.

Với những phát hiện về "phi địa phương hóa sinh kế" và sự chuyển đổi trong vai trò của các nguồn vốn, luận án có tính phù hợp toàn cầu cao. Nó cung cấp một trường hợp điển hình chi tiết cho các cuộc thảo luận quốc tế về TĐC bắt buộc, đô thị hóa bền vững và phát triển công bằng xã hội ở các quốc gia đang phát triển. Công trình này không chỉ làm sâu sắc thêm hiểu biết về bối cảnh Việt Nam mà còn đóng góp vào lý thuyết tổng quát về thích ứng xã hội.

Các kết quả có thể đo lường được của luận án bao gồm tiềm năng nâng cao hiệu quả các chương trình hỗ trợ sinh kế lên 15-25%, giảm thiểu các vấn đề xã hội liên quan đến TĐC, và định hướng trực tiếp cho các chính sách quản lý của chính quyền Đà Nẵng đối với hàng chục nghìn hộ dân TĐC. Luận án để lại một di sản khoa học quan trọng bằng cách cung cấp một khuôn khổ toàn diện để hiểu và hỗ trợ các cộng đồng đang trải qua quá trình chuyển đổi sinh kế sâu sắc, đảm bảo rằng sự phát triển đô thị không bỏ lại ai phía sau.