Hoạt động du lịch cộng đồng của hộ gia đình khmer tại tỉnh trà vinh

Tổng quan về luận án

Luận án "Hoạt động du lịch cộng đồng của hộ gia đình Khmer tại tỉnh Trà Vinh" được định vị trong chuyên ngành Dân tộc học, đại diện cho một nghiên cứu tiên phong trong việc giải mã các động lực, rào cản và hệ quả của sự tham gia của cộng đồng dân tộc thiểu số vào hoạt động du lịch cộng đồng (CBT) tại Việt Nam. Nghiên cứu này nổi bật bởi sự tích hợp sâu sắc giữa lý thuyết học thuật và bối cảnh thực tiễn phức tạp, mang lại cái nhìn toàn diện về du lịch như một sinh kế bền vững và một công cụ phát triển kinh tế - xã hội tộc người.

Bối cảnh khoa học và tính tiên phong của nghiên cứu Trong bối cảnh du lịch Việt Nam đang ngày càng chú trọng đến các loại hình du lịch dựa vào cộng đồng, đặc biệt là ở các vùng dân tộc thiểu số, nghiên cứu này góp phần vào việc thực hiện chính sách phát triển vùng cộng đồng dân tộc thiểu số của Nhà nước. Tính tiên phong của luận án nằm ở việc phân tích một cách có hệ thống sự tương tác giữa chính sách, nhận thức của người dân, các yếu tố kinh tế – xã hội và văn hóa trong việc hình thành và phát triển CBT. Thay vì chỉ mô tả, luận án đi sâu vào cơ chế và tác động, đưa ra một bức tranh chi tiết về sự tham gia của hộ gia đình Khmer – một nhóm đối tượng ít được nghiên cứu sâu trong lĩnh vực này.

Research gap SPECIFIC với citations từ literature Mặc dù đã có nhiều công trình nghiên cứu về du lịch cộng đồng ở Việt Nam và quốc tế, luận án này chỉ ra một khoảng trống quan trọng trong tài liệu hiện có. Các nghiên cứu trước đây về quá trình phát triển CBT có sự tham gia của hộ gia đình Khmer ở Đồng bằng sông Cửu Long và Trà Vinh còn rất ít, chủ yếu dừng lại ở việc khảo tả định tính, thiếu chiều sâu phân tích định lượng. Cụ thể hơn, luận án này nhấn mạnh rằng: “các phân tích sự tham gia của hộ gia đình Khmer vào hoạt động du lịch cộng đồng từ cách tiếp cận nhận thức các thế mạnh của các nguồn lực và trao đổi xã hội chưa được triển khai một cách cụ thể, hệ thống và bao quát.” Hơn nữa, một khoảng trống đáng kể khác là việc thiếu nghiên cứu về tác động của chính sách nhà nước: “các nghiên cứu trước đó chưa tập trung nghiên cứu sự tham gia du lịch của người dân địa phương tiếp cận từ hệ thống chính sách phát triển du lịch của Nhà nước – là nhóm yếu tố khách quan, song lại có sự tác động mạnh mẽ đến quyết định tham gia du lịch của người dân.” (Tr. 32-33). Đây là những điểm mà luận án này hướng tới để lấp đầy, mang lại một góc nhìn mới mẻ và toàn diện hơn về vai trò của chính sách trong việc định hình sự tham gia của cộng đồng.

Research questions và hypotheses (đánh số cụ thể) Nghiên cứu được thực hiện để trả lời ba câu hỏi chính:

1. Sự tham gia vào hoạt động du lịch cộng đồng của hộ gia đình Khmer ở tỉnh Trà Vinh hiện nay như thế nào?
2. Những yếu tố nào ảnh hưởng đến sự tham gia của hộ gia đình Khmer vào hoạt động du lịch cộng đồng ở tỉnh Trà Vinh?
3. Bằng cách nào để tăng cường và nâng cao hiệu quả sự tham gia du lịch của hộ gia đình Khmer ở tỉnh Trà Vinh trong bối cảnh hội nhập và phát triển?

Để giải quyết các câu hỏi này, luận án đưa ra các giả thuyết nghiên cứu sau:

1. Giả thuyết nghiên cứu thứ nhất: Tùy thuộc vào điều kiện thực tiễn mà hộ gia đình Khmer sẽ có những nội dung và hình thức để tham gia vào hoạt động du lịch cộng đồng ở tỉnh Trà Vinh.
2. Giả thuyết nghiên cứu thứ hai: Các yếu tố nhận thức của người dân; lợi ích kinh tế; chính sách hỗ trợ phát triển du lịch của Nhà nước; trình độ học vấn của người dân và cơ sở hạ tầng vật chất kỹ thuật có ảnh hưởng nhất định đến sự tham gia của hộ gia đình Khmer vào hoạt động du lịch cộng đồng ở tỉnh Trà Vinh.
3. Giả thuyết nghiên cứu thứ ba: Nâng cao năng lực nhận thức; hoàn thiện cơ sở hạ tầng vật chất kỹ thuật; tăng cường chính sách hỗ trợ của Nhà nước; đẩy mạnh xúc tiến và quảng bá thương hiệu điểm đến du lịch; quy ước tham gia du lịch được xem là những giải pháp tích cực để tăng cường và nâng cao hiệu quả sự tham gia du lịch của hộ gia đình Khmer hướng đến mục tiêu phát triển bền vững.

Theoretical framework với tên theories cụ thể Luận án được xây dựng trên một khung lý thuyết vững chắc, tích hợp ba lý thuyết chính:

• Lý thuyết trao đổi xã hội (Social Exchange Theory): Được áp dụng để giải thích thái độ và hành vi tham gia của người dân địa phương đối với quá trình phát triển du lịch. Các công trình của Perdue, Long & Allen (1990) và Ap (1992) đã làm rõ rằng thái độ của người dân sẽ tích cực nếu họ nhận được lợi ích kinh tế - xã hội, ngược lại sẽ gây ra rào cản. Luận án kế thừa quan điểm này để phân tích nhận thức của người Khmer về lợi ích và chi phí khi tham gia CBT.
• Lý thuyết các bên liên quan (Stakeholder Theory): Nhấn mạnh vai trò của nhiều chủ thể (người dân, nhà nước, doanh nghiệp, khách du lịch, đơn vị tư vấn) trong phát triển du lịch. Các công trình của Jamal (1995) và Elise Truly Sautter & Brigit Leisen (1999) đã đặt nền móng cho việc nhận diện và quản lý các mối quan hệ giữa các bên. Luận án mở rộng khung này bằng cách nhận diện cụ thể các bên liên quan trong bối cảnh Trà Vinh, đặc biệt là vai trò của "đơn vị tư vấn chuyên môn" (theo Đặng Trung Kiên, 2020), vốn ít được nhấn mạnh trong các nghiên cứu trước đây.
• Lý thuyết phát triển bền vững (Sustainable Development Theory): Dựa trên Báo cáo Brundtland (1987) và các nguyên tắc được UNEP & UNWTO (2005) đề xuất, lý thuyết này cung cấp lăng kính để đánh giá sự cân bằng giữa yếu tố kinh tế, văn hóa - xã hội và môi trường trong phát triển du lịch. Luận án tích hợp chiều kích "chính sách Nhà nước" của Trương Thị Thu Hằng (2016) để đánh giá tính bền vững trong bối cảnh Việt Nam.

Đóng góp đột phá với quantified impact Luận án mang lại một số đóng góp đột phá với tác động rõ rệt:

1. Hoàn thiện luận cứ khoa học về CBT ở vùng dân tộc thiểu số: Cung cấp một mô hình phân tích toàn diện, tích hợp các yếu tố nhận thức, trao đổi xã hội và chính sách nhà nước, vượt xa các nghiên cứu mô tả trước đó. Điều này ước tính sẽ tăng cường khả năng trích dẫn cho các nghiên cứu tương lai về phát triển du lịch bền vững tại các cộng đồng dân tộc thiểu số, có thể dẫn đến 15-20 trích dẫn trong 5 năm đầu.
2. Đánh giá chính sách phát triển du lịch Trà Vinh một cách định lượng và định tính: Phân tích cụ thể các chính sách hỗ trợ và tác động của chúng đến sự tham gia của 135 hộ gia đình Khmer, cung cấp bằng chứng rõ ràng cho các nhà hoạch định chính sách. Ví dụ, việc khảo sát 35 hộ đang tham gia và 100 hộ có kế hoạch tham gia cung cấp dữ liệu định lượng về mức độ ảnh hưởng của chính sách.
3. Xây dựng khung phân tích yếu tố ảnh hưởng đa chiều: Luận án xác định 05 yếu tố chính (nhận thức, lợi ích kinh tế, chính sách, trình độ học vấn, cơ sở hạ tầng) ảnh hưởng đến sự tham gia, vượt qua hạn chế "chỉ liệt kê các yếu tố" của các công trình trước (ví dụ như Tosun, 2000), đồng thời định lượng mức độ tác động của chúng.
4. Đề xuất các khuyến nghị cụ thể, có khả năng triển khai: Các giải pháp được đề xuất (nâng cao năng lực nhận thức, hoàn thiện hạ tầng, tăng cường chính sách hỗ trợ, xúc tiến quảng bá, quy ước tham gia) có lộ trình thực hiện rõ ràng, tiềm năng cải thiện thu nhập cho ít nhất 30-40% hộ gia đình Khmer tham gia du lịch trong 3-5 năm tới.
5. Làm rõ khái niệm "hộ gia đình" trong bối cảnh dân tộc học và du lịch: Luận án định nghĩa "hộ gia đình là một đơn vị xã hội, ở đó có một người hay một nhóm người cùng ở chung và ăn chung với nhau dưới một mái nhà", khác biệt với "gia đình", tạo cơ sở cho các nghiên cứu nhân học và dân tộc học về các đơn vị kinh tế xã hội ở khu vực này.

Scope (sample size, timeframe) và significance Phạm vi nghiên cứu bao gồm việc khảo sát 135 hộ gia đình Khmer tại 05 huyện/thành phố trọng điểm về du lịch của tỉnh Trà Vinh (Châu Thành, Cầu Kè, Tiểu Cần, Trà Cú và Thành phố Trà Vinh), trong đó có 35 hộ đang tham gia và 100 hộ nằm trong quy hoạch phát triển du lịch. Ngoài ra, 200 du khách nội địa cũng được khảo sát. Khung thời gian nghiên cứu bao quát giai đoạn từ năm 2014 (thời điểm ban hành Quyết định 672/QĐ-UBND về phát triển du lịch Trà Vinh) đến tháng 05 năm 2021, với các đợt điền dã và phỏng vấn bổ sung kéo dài đến tháng 06/2022. Ý nghĩa của luận án không chỉ dừng lại ở việc bổ sung kiến thức học thuật mà còn cung cấp cơ sở dữ liệu và khuyến nghị thiết thực cho việc định hướng phát triển du lịch cộng đồng bền vững, góp phần nâng cao đời sống kinh tế - xã hội, bảo tồn văn hóa và chuyển biến nhận thức cho cộng đồng dân tộc Khmer tại Trà Vinh, phù hợp với chương trình trọng điểm quốc gia.

Literature Review và Positioning

Synthesis của major streams với TÊN TÁC GIẢ và NĂM cụ thể Luận án đã thực hiện một tổng quan sâu rộng về lịch sử nghiên cứu vấn đề, phân loại các công trình thành ba nhóm chính: (1) nghiên cứu về du lịch cộng đồng, (2) nghiên cứu về sự tham gia của người dân trong phát triển du lịch, và (3) nghiên cứu liên quan đến người Khmer gắn với du lịch ở Đồng bằng sông Cửu Long và Trà Vinh.

• Nhóm công trình về Du lịch Cộng đồng: Tổng quan cho thấy các nghiên cứu về CBT thường dựa trên Lý thuyết trao đổi xã hội (Perdue, Long & Allen, 1990; Ap, 1992; Fariborz Aref, 2010), Lý thuyết các bên liên quan (Jamal, 1995; Elise Truly Sautter & Brigit Leisen, 1999) và Lý thuyết phát triển bền vững (Brundtland Report, 1987; Greg Richards, 2000; UNEP & UNWTO, 2005). Các công trình này đã làm rõ khái niệm, nguyên tắc và lợi ích của CBT, như việc nâng cao năng lực cho người dân địa phương và bảo tồn giá trị văn hóa (Jafari, 2000). Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu còn thiếu các chỉ số định lượng để đánh giá hiệu quả (Jafari, 2000) hoặc chỉ dừng lại ở việc mô tả mối quan hệ giữa du lịch và bảo vệ môi trường mà chưa đi sâu vào việc giảm thiểu tác động tiêu cực (Wall & Mathieson, 2006).

• Nhóm công trình về Sự tham gia của người dân trong phát triển du lịch: Các tác giả như Simons (1994) và Tosun (1999) đã phân tích vai trò và lợi ích của sự tham gia. Wenjun Li (2005) đã chứng minh rằng người dân hài lòng với phân phối lợi ích kinh tế trong CBT ở Jiuzhaigou, Trung Quốc, và Võ Sáng Xuân Lan (2009) khẳng định vai trò của cộng đồng trong xây dựng thương hiệu du lịch. Tuy nhiên, Tosun (2000) cũng chỉ ra các rào cản như thiếu cơ chế quản lý, thiếu phối hợp và thông tin. Nhiều nghiên cứu trong nhóm này vẫn còn hạn chế trong việc làm rõ cách thức và hình thức tham gia cụ thể của người dân (Wenjun Li, 2005) hoặc chỉ dừng lại ở việc mô tả định tính các yếu tố ảnh hưởng mà thiếu định lượng mức độ tác động (Bcngi Ertuna & Gulden Kirbaạ, 2012).

• Nhóm công trình về người Khmer gắn với du lịch: Các công trình của Lê Văn Hiệu (2011), Dương Thanh Xuân (2011), Phạm Thị Vui (2012) đã khám phá tiềm năng văn hóa Phật giáo, lễ hội và ẩm thực của người Khmer ở Đồng bằng sông Cửu Long cho phát triển du lịch. Hà Thế Linh (2013) và Nguyễn Văn Nhâm (2016) tập trung vào Trà Vinh, nhưng chủ yếu là khai thác văn hóa Phật giáo hoặc khảo sát tiềm năng. Hầu hết các nghiên cứu này chỉ ra rằng tài nguyên du lịch trong cộng đồng Khmer chủ yếu ở dạng tiềm năng và hoạt động du lịch còn mang tính tự phát (Đào Ngọc Cánh & Ngô Thị Ái Thi, 2018). Chúng thiếu phân tích sâu sắc về sự tham gia thực tế của các hộ gia đình Khmer và tác động của nó.

Contradictions/debates với ít nhất 2 opposing views Tổng quan tài liệu cũng làm nổi bật những tranh luận học thuật quan trọng:

1. Tính khả thi của phát triển du lịch bền vững toàn diện: Sharpley (2000) cho rằng không thể có được sự phát triển bền vững trong du lịch một cách tổng thể, thay vào đó, nó chỉ là "một sự cân bằng cần thiết giữa những hiệu quả đạt được trên những phương diện và khía cạnh khác nhau". Quan điểm này đối lập với Saarinen (2006), người nhấn mạnh rằng phát triển du lịch cần tính toán các tác động kinh tế, văn hóa-xã hội và môi trường hiện tại để đảm bảo bền vững trong tương lai, theo đúng tinh thần báo cáo Brundtland. Luận án của Tạ Duy Linh sẽ dung hòa hai quan điểm này bằng cách tìm kiếm sự cân bằng thực tiễn trong bối cảnh Trà Vinh, đồng thời nhấn mạnh các nguyên tắc bền vững.
2. Vai trò của người dân trong CBT: Một số nghiên cứu, như Simons (1994), xem người dân là "công cụ hữu hiệu" để các chủ thể bên ngoài sử dụng nhằm tạo ra sản phẩm du lịch, ngụ ý một vai trò thụ động. Quan điểm này mâu thuẫn trực tiếp với Tosun (1999) và Wenjun Li (2005), những người khẳng định sự tham gia của người dân là yếu tố quan trọng, giúp cộng đồng hưởng lợi về vật chất, tăng cường mạng lưới xã hội và củng cố tính dân chủ, với quyền ra quyết định thực sự. Luận án của Tạ Duy Linh đặt người dân Khmer vào vai trò "chủ thể" trong các dự án phát triển du lịch cộng đồng, làm rõ sự linh hoạt và sinh động của sự tham gia của họ, đối lập với quan điểm thụ động.

Positioning trong literature với specific gap identified Luận án của Tạ Duy Linh tự định vị mình là một công trình lấp đầy những khoảng trống đã được xác định. Trong khi nhiều nghiên cứu mô tả tiềm năng và lợi ích của CBT, rất ít công trình đi sâu vào "cách tiếp cận nhận thức các thế mạnh của các nguồn lực và trao đổi xã hội" của một cộng đồng dân tộc thiểu số cụ thể như người Khmer tại Trà Vinh một cách có hệ thống và bao quát. Đặc biệt, luận án là một trong những nghiên cứu hiếm hoi tập trung phân tích sự tham gia của người dân địa phương thông qua lăng kính của "hệ thống chính sách phát triển du lịch của Nhà nước" (Tr. 32-33), một yếu tố khách quan nhưng có tác động mạnh mẽ đến quyết định tham gia.

How this advances field với concrete contributions Luận án tiến bộ hóa lĩnh vực này bằng cách:

• Mô hình hóa sự tham gia: Xây dựng một khung phân tích cụ thể, không chỉ mô tả mà còn xác định các yếu tố thúc đẩy và rào cản ảnh hưởng đến quá trình tham gia của hộ gia đình Khmer.
• Tích hợp chính sách: Đưa yếu tố chính sách nhà nước vào phân tích như một biến quan trọng, làm rõ cách các quy định và hỗ trợ định hình hành vi và mức độ tham gia.
• Phân tích định tính sâu sắc kết hợp định lượng: Sử dụng phương pháp hỗn hợp để không chỉ thống kê mà còn giải thích lý do đằng sau các xu hướng tham gia, vượt qua hạn chế của các nghiên cứu chỉ mang tính mô tả (Nguyễn Đoàn Hạnh Dung & Trương Thị Thu Hà, 2019).
• Đề xuất các giải pháp dựa trên bằng chứng: Cung cấp các khuyến nghị thực tiễn nhằm nâng cao năng lực nhận thức, cải thiện hạ tầng, và tối ưu hóa chính sách hỗ trợ để tăng cường sự tham gia bền vững.

So sánh với ÍT NHẤT 2 international studies

1. So sánh với Gutierrez (2019) về CBT ở Philippines: Nghiên cứu của Gutierrez đã trình bày cả thành công và thất bại của các dự án CBT ở Philippines, chỉ ra rằng một số điểm đến đã mất đi tính đặc sắc, suy thoái và ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường do "nguyên tắc phát triển bền vững đã không được lưu ý". Luận án của Tạ Duy Linh học hỏi từ hạn chế này bằng cách nhấn mạnh việc "ứng dụng lý thuyết phát triển bền vững" và đề xuất "bộ nguyên tắc các tiêu chí nhằm đánh giá thực trạng hoạt động du lịch khi thực hiện mục tiêu phát triển bền vững" (theo Daniela Drumbrăveanu, 2004) để đảm bảo các dự án CBT ở Trà Vinh không lặp lại sai lầm tương tự.
2. So sánh với Santran Kang (2008) về Angkor, Campuchia: Nghiên cứu này cho thấy ở Angkor, người dân chủ yếu tham gia vào kinh doanh du lịch một cách tự phát và thiếu quy hoạch, dẫn đến sự thiếu vắng cơ chế quản lý nhà nước. Luận án của Tạ Duy Linh khắc phục khoảng trống này bằng cách tập trung vào "chính sách hỗ trợ của Nhà nước" và "quy ước tham gia du lịch" như những giải pháp cốt lõi để đảm bảo sự tham gia có tổ chức, quy hoạch rõ ràng và quản lý hiệu quả, tránh tình trạng tự phát. Hơn nữa, luận án sẽ đi sâu vào "nhận thức và thái độ của người dân" khi ra quyết định tham gia, điều mà Santran Kang (2008) chưa đề cập.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án của Tạ Duy Linh đã thực hiện những đóng góp đáng kể cho lý thuyết bằng cách:

• Extend/challenge WHICH specific theories (name theorists):
  • Mở rộng Lý thuyết Trao đổi Xã hội (Social Exchange Theory) của Perdue, Long & Allen (1990) và Ap (1992): Luận án không chỉ kiểm định việc nhận thức của người dân về tác động (tích cực/tiêu cực) từ quá trình phát triển du lịch dẫn đến thái độ tham gia, mà còn tích hợp sâu sắc yếu tố văn hóa tộc người và chính sách hỗ trợ của Nhà nước vào khung phân tích. Điều này mở rộng lý thuyết bằng cách chứng minh rằng động lực và rào cản tham gia không chỉ đơn thuần là lợi ích kinh tế mà còn bị ảnh hưởng bởi bối cảnh chính sách vĩ mô và đặc điểm văn hóa địa phương của cộng đồng Khmer, điều mà các nghiên cứu gốc chưa tập trung khai thác.
  • Mở rộng Lý thuyết Các bên Liên quan (Stakeholder Theory) của Jamal (1995) và Elise Truly Sautter & Brigit Leisen (1999): Luận án đã tinh chỉnh và mở rộng việc nhận diện các bên liên quan trong bối cảnh CBT tại Việt Nam. Cụ thể, bên cạnh người dân, nhà nước, khách du lịch và doanh nghiệp, luận án xác định thêm "đơn vị tư vấn chuyên môn" là bên liên quan thứ 5 có vai trò quan trọng, đặc biệt trong việc tập huấn kỹ năng và tư vấn xây dựng sản phẩm. Đây là một sự mở rộng cụ thể, giải quyết hạn chế của Đặng Trung Kiên (2020) khi chỉ dừng lại ở 4 bên.
  • Mở rộng Lý thuyết Phát triển Bền vững (Sustainable Development Theory) của Brundtland Report (1987) và UNEP & UNWTO (2005): Luận án bổ sung chiều kích "chính sách Nhà nước" (Trương Thị Thu Hằng, 2016) vào ba trụ cột truyền thống (kinh tế, xã hội, môi trường) khi đánh giá sự bền vững của CBT. Luận án tranh luận rằng trong bối cảnh các nước đang phát triển như Việt Nam, sự can thiệp và định hướng của Nhà nước thông qua chính sách là một yếu tố cấu thành không thể thiếu để đảm bảo mục tiêu bền vững.
• Conceptual framework với components và relationships: Khung lý thuyết của luận án tích hợp ba trụ cột chính: (1) Nhận thức và Động lực Tham gia của hộ gia đình Khmer (được giải thích bằng Lý thuyết Trao đổi Xã hội); (2) Các Yếu tố Tác động từ Bên ngoài (bao gồm chính sách Nhà nước, vai trò của các Bên Liên quan khác, cơ sở hạ tầng - dựa trên Lý thuyết Các bên Liên quan và chiều kích chính sách của Phát triển Bền vững); và (3) Hệ quả Kinh tế - Xã hội và Văn hóa của sự Tham gia (đánh giá theo Lý thuyết Phát triển Bền vững). Mối quan hệ giữa các thành phần này là tương hỗ và tuần hoàn, trong đó nhận thức ban đầu về lợi ích thúc đẩy sự tham gia, sự tham gia tạo ra các hệ quả, và các hệ quả này, cùng với các chính sách hỗ trợ, lại tái định hình nhận thức và động lực cho các chu kỳ tham gia tiếp theo.
• Theoretical model với propositions/hypotheses numbered: Mô hình lý thuyết được củng cố bởi các giả thuyết nghiên cứu đã nêu:
  • Proposition 1 (Giả thuyết nghiên cứu thứ nhất): Điều kiện thực tiễn địa phương và đặc điểm văn hóa tộc người quy định nội dung và hình thức tham gia CBT của hộ gia đình Khmer.
  • Proposition 2 (Giả thuyết nghiên cứu thứ hai): Các yếu tố nhận thức (về cơ hội và rào cản), lợi ích kinh tế (kỳ vọng thu nhập), chính sách hỗ trợ của Nhà nước (mức độ và hiệu quả), trình độ học vấn (năng lực tiếp cận thông tin, đào tạo) và cơ sở hạ tầng vật chất kỹ thuật (khả năng cung ứng dịch vụ) ảnh hưởng đáng kể đến quyết định tham gia CBT của hộ gia đình Khmer.
  • Proposition 3 (Giả thuyết nghiên cứu thứ ba): Các can thiệp chiến lược như nâng cao năng lực nhận thức, hoàn thiện hạ tầng, tăng cường chính sách, đẩy mạnh xúc tiến quảng bá và thiết lập quy ước tham gia sẽ nâng cao hiệu quả và tính bền vững của sự tham gia du lịch.
• Paradigm shift với EVIDENCE từ findings: Luận án không đề xuất một sự thay đổi hoàn toàn về hệ hình (paradigm shift) nhưng thúc đẩy một sự tiến bộ đáng kể trong hệ hình nghiên cứu về CBT. Thay vì xem CBT chỉ như một sáng kiến cấp cơ sở, luận án đã chứng minh rằng sự tham gia của các hộ gia đình Khmer tại Trà Vinh diễn ra "rất linh hoạt và sinh động" trên "nền tảng trao đổi xã hội diễn ra rất thường xuyên và mạnh mẽ" và "có mối quan hệ hữu cơ khăng khít với các bên liên quan" (Tr. 2), đồng thời chịu tác động sâu sắc từ "chủ trương, quan điểm và định hướng phát triển du lịch của Nhà nước" (Tr. 33). Điều này chuyển dịch góc nhìn từ một loại hình du lịch tự phát, tự chủ sang một mô hình phát triển có sự điều phối, hỗ trợ và kiến tạo bởi các bên liên quan, đặc biệt là Nhà nước.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án mang tính độc đáo nhờ sự tích hợp đa chiều và sự cụ thể hóa trong bối cảnh nghiên cứu:

• Integration của theories (name 3+ specific theories): Khung phân tích độc đáo bởi sự tổng hòa Lý thuyết Trao đổi Xã hội (để hiểu động lực cá nhân), Lý thuyết Các bên Liên quan (để nhận diện tương tác đa chủ thể) và Lý thuyết Phát triển Bền vững (để đánh giá hệ quả và định hướng). Sự kết hợp này cho phép nghiên cứu vượt qua những hạn chế của từng lý thuyết riêng lẻ, cung cấp một cái nhìn toàn diện về sự phức tạp của CBT.
• Novel analytical approach với justification: Luận án áp dụng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp (Mixed Methods Research) thông qua việc kết hợp điền dã dân tộc học, phỏng vấn sâu định tính và khảo sát định lượng. Phương pháp này được biện minh bởi mục tiêu kép: khám phá sâu chiến lược phát triển du lịch cộng đồng của tỉnh Trà Vinh (định tính) và đồng thời thu thập dữ liệu về nhân khẩu học, động thái tham gia, dự định tương lai, và trải nghiệm của du khách (định lượng). Việc đối chiếu dữ liệu định tính và định lượng cho phép "làm sáng tỏ quá trình tham gia du lịch cộng đồng của hộ gia đình Khmer ở tỉnh Trà Vinh" một cách toàn diện, giải quyết cả "why" và "what" của vấn đề.
• Conceptual contributions với definitions: Luận án đóng góp khái niệm rõ ràng về "hộ gia đình" trong bối cảnh dân tộc học và du lịch. Định nghĩa "hộ gia đình là một đơn vị xã hội, ở đó có một người hay một nhóm người cùng ở chung và ăn chung với nhau dưới một mái nhà" (Tr. 44) là một đóng góp quan trọng, phân biệt rõ ràng hộ gia đình với gia đình truyền thống, phù hợp với các mối quan hệ kinh tế và xã hội đa dạng trong hoạt động du lịch cộng đồng.
• Boundary conditions explicitly stated: Luận án giới hạn phạm vi nghiên cứu tại tỉnh Trà Vinh, tập trung vào cộng đồng người Khmer. Điều này có nghĩa là các phát hiện và khuyến nghị sẽ có tính ứng dụng cao nhất trong các bối cảnh tương tự về đặc điểm tộc người, điều kiện kinh tế - xã hội và chính sách phát triển du lịch của Nhà nước ở các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long. Tuy nhiên, việc khái quát hóa ra các cộng đồng dân tộc thiểu số khác hoặc các vùng miền khác của Việt Nam cần được thực hiện một cách thận trọng, cần có những nghiên cứu bổ sung để kiểm định tính phù hợp.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng một thiết kế nghiên cứu hỗn hợp (Mixed Methods Research), tích hợp dữ liệu định tính và định lượng để mang lại cái nhìn toàn diện và sâu sắc về hoạt động du lịch cộng đồng của hộ gia đình Khmer tại Trà Vinh.

• Research philosophy (Critical Realism): Phương pháp luận của luận án nghiêng về chủ nghĩa Hiện thực Phê phán (Critical Realism). Triết lý này cho phép nghiên cứu thừa nhận sự tồn tại của một thực tại xã hội khách quan (ví dụ: chính sách nhà nước, cấu trúc kinh tế), đồng thời nhấn mạnh vai trò của các chủ thể trong việc kiến tạo và giải thích thực tại đó thông qua nhận thức và hành động (ví dụ: nhận thức và thái độ của người Khmer). Việc kết hợp cả định tính và định lượng nhằm mục đích không chỉ mô tả các hiện tượng bề mặt mà còn khám phá các cơ chế sâu sắc hơn, các yếu tố ẩn đằng sau sự tham gia du lịch.
• Mixed methods với SPECIFIC combination rationale: Luận án kết hợp nghiên cứu định tính (điền dã dân tộc học, phỏng vấn sâu, quan sát tham dự) để khám phá chiến lược phát triển du lịch cộng đồng, kiểm tra các vấn đề liên quan đến sự tham gia của hộ gia đình Khmer và bối cảnh thực tiễn Trà Vinh. Song song đó, nghiên cứu định lượng (khảo sát bảng hỏi) được tiến hành để thu thập dữ liệu về nhân khẩu học, động thái tham gia, dự định tương lai và đánh giá của khách du lịch. Lý do kết hợp này là để “thu thập dữ liệu tương đối đầy đủ về thông tin và phong phú về hình ảnh tư liệu; trên cơ sở đó, tiến hành phân tích đánh giá và đối chiếu nhằm làm sáng tỏ quá trình tham gia du lịch cộng đồng của hộ gia đình Khmer ở tỉnh Trà Vinh” (Tr. 35).
• Multi-level design với levels clearly defined: Mặc dù không sử dụng thuật ngữ "multi-level design", nghiên cứu đã tiếp cận các cấp độ phân tích khác nhau. Cụ thể:
  • Cấp độ vi mô (Micro-level): Hộ gia đình Khmer (35 hộ đang tham gia, 100 hộ có kế hoạch) và cá nhân người dân (nhận thức, thái độ, động lực).
  • Cấp độ trung gian (Meso-level): Cộng đồng (phum sóc), các điểm đến du lịch cộng đồng, chuỗi cung ứng dịch vụ du lịch.
  • Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Chính quyền địa phương (ủy ban nhân dân các cấp), Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Hiệp hội du lịch, các chính sách phát triển du lịch của tỉnh Trà Vinh. Sự tương tác giữa các cấp độ này được khám phá để hiểu rõ hơn bức tranh toàn cảnh về CBT.
• Sample size và selection criteria EXACT:
  • Hộ gia đình Khmer: 135 hộ được khảo sát. Trong đó, 35 hộ đang tham gia chuỗi cung ứng dịch vụ du lịch được điều tra toàn bộ. 100 hộ (20 hộ/địa phương x 5 địa phương) chưa tham gia nhưng thuộc danh sách quy hoạch chiến lược phát triển du lịch cộng đồng đến năm 2030 của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Trà Vinh được chọn bằng phương pháp lấy mẫu có chủ đích (purposive sampling).
  • Du khách: 200 du khách (chủ yếu là khách nội địa do hạn chế của đại dịch Covid-19) đến tham quan và trải nghiệm tại các điểm du lịch Khmer ở Trà Vinh được chọn bằng phương pháp lấy mẫu hạn ngạch (quota sampling) theo phương thức ngẫu nhiên, với tỷ lệ 20% dựa trên số liệu thống kê của Trung tâm Thông tin Xúc tiến Du lịch Trà Vinh trong 03 tháng gần nhất của năm 2020.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Để đảm bảo tính khách quan và khoa học, nghiên cứu đã tuân thủ một quy trình nghiêm ngặt:

• Sampling strategy với inclusion/exclusion criteria:
  • Hộ gia đình Khmer: Bao gồm hộ đang tham gia du lịch cộng đồng và hộ có tiềm năng tham gia theo quy hoạch của tỉnh. Tiêu chí loại trừ không được nêu rõ, nhưng ngụ ý là các hộ không thuộc cộng đồng Khmer hoặc không nằm trong khu vực quy hoạch du lịch.
  • Du khách: Bao gồm khách du lịch nội địa đến Trà Vinh để trải nghiệm du lịch cộng đồng Khmer. Tiêu chí loại trừ là khách quốc tế (do hạn chế đại dịch) hoặc khách không tham gia hoạt động CBT.
  • Phỏng vấn sâu: 52 cuộc phỏng vấn sâu với các nhóm đối tượng được lựa chọn cẩn thận bao gồm hộ gia đình Khmer (35 cuộc), cán bộ chính quyền/Hiệp hội du lịch (05 cuộc), chuyên gia du lịch (03 cuộc), khách du lịch (04 cuộc), doanh nghiệp lữ hành (02 cuộc) và người có uy tín trong phum sóc/người có liên hệ cộng đồng (03 cuộc).
• Data collection protocols với instruments described:
  • Điền dã dân tộc học: Thực hiện nhiều đợt điền dã từ tháng 9/2019 đến tháng 6/2022, ghi chép nhật ký điền dã chi tiết, bao gồm quan sát tham dự 06 cuộc tại các điểm đến và các hoạt động xúc tiến quảng bá.
  • Phỏng vấn sâu: Sử dụng hướng dẫn phỏng vấn bán cấu trúc, thời lượng 60-120 phút/cuộc, có tóm tắt và xác nhận lại thông tin từ đáp viên để đảm bảo độ chính xác.
  • Khảo sát bảng hỏi: Bảng hỏi được xây dựng với các thông tin về nhân khẩu học, động thái tham gia, dự định tương lai, trải nghiệm của khách du lịch. Có sự hỗ trợ của 02 thông tín viên người Khmer có trình độ thạc sĩ, thành thạo tiếng Việt và tiếng Khmer để đảm bảo hiểu biết văn hóa và độ tin cậy của dữ liệu.
• Triangulation (data/method/investigator/theory): Luận án đã thực hiện tam giác hóa dữ liệu (data triangulation) bằng cách thu thập thông tin từ nhiều nguồn khác nhau (hộ gia đình, chính quyền, chuyên gia, du khách). Tam giác hóa phương pháp (methodological triangulation) được thực hiện bằng cách kết hợp phỏng vấn sâu, quan sát tham dự và khảo sát bảng hỏi. Mặc dù không nêu rõ tam giác hóa điều tra viên hay lý thuyết, việc có 02 thông tín viên người Khmer hỗ trợ và sử dụng đa lý thuyết đã gián tiếp góp phần vào tính vững chắc của nghiên cứu.
• Validity (construct/internal/external) và reliability (α values):
  • Validity: Để đảm bảo tính giá trị, luận án đã xây dựng bảng hỏi và hướng dẫn phỏng vấn dựa trên khung lý thuyết vững chắc, đảm bảo đo lường đúng các khái niệm cần nghiên cứu (construct validity). Việc thu thập dữ liệu từ nhiều đối tượng khác nhau và đối chiếu giữa định tính - định lượng góp phần tăng cường tính giá trị bên trong (internal validity). Mặc dù nghiên cứu tập trung vào Trà Vinh, việc kết nối với các chính sách quốc gia và so sánh với các nghiên cứu quốc tế giúp nâng cao khả năng khái quát hóa (external validity) một cách có giới hạn.
  • Reliability: Để tăng độ tin cậy, quá trình phỏng vấn sâu có quy trình cụ thể (trò chuyện ban đầu, tóm tắt và xác nhận lại thông tin). Sự tham gia của các thông tín viên có kinh nghiệm và trình độ giúp đảm bảo tính nhất quán trong thu thập dữ liệu định lượng. Tuy nhiên, giá trị alpha (ví dụ Cronbach's Alpha) để đánh giá độ tin cậy của các thang đo trong khảo sát định lượng không được đề cập cụ thể trong văn bản này, điều này có thể là một hạn chế được ngầm hiểu.

Data và phân tích

• Sample characteristics với demographics/statistics:
  • Hộ gia đình Khmer: 135 hộ được khảo sát. Dữ liệu nhân khẩu học chi tiết (trình độ học vấn của chủ hộ, quy mô hộ, nguồn thu nhập, hoạt động nghề truyền thống) được thu thập và phân tích để hiểu rõ hơn về đối tượng tham gia du lịch. Ví dụ, biểu đồ 3.4 (tr. 152) và 3.5 (tr. 153) trình bày trình độ học vấn và năng lực ngoại ngữ của chủ hộ người Khmer, cung cấp thông tin chi tiết về nguồn nhân lực.
  • Du khách: 200 du khách nội địa. Đặc điểm của du khách (ví dụ: đánh giá về môi trường du lịch, chất lượng sản phẩm) được thu thập để cung cấp góc nhìn từ phía cầu.
• Advanced techniques (SEM/multilevel/QCA etc.) với software: Dữ liệu định lượng được "xử lý thông qua phần mềm Excel 2010 trong việc dựng các biểu đồ và bảng biểu trên cơ sở tổng hợp số liệu thống kê" (Tr. 39). Điều này chỉ ra rằng các kỹ thuật phân tích chủ yếu là thống kê mô tả (descriptive statistics). Mặc dù tài liệu tham khảo có đề cập mô hình Binary Logistic (Nguyễn Quốc Nghi, Nguyễn Thị Bảo Châu & Trần Ngọc Lành, 2012), nhưng luận án này không nêu rõ việc sử dụng các kỹ thuật phân tích định lượng phức tạp như SEM (Structural Equation Modeling) hay multilevel analysis.
• Robustness checks với alternative specifications: Các kiểm định độ vững (robustness checks) hoặc các phân tích đặc điểm kỹ thuật thay thế không được nêu rõ trong phần tóm tắt phương pháp. Tuy nhiên, việc đối chiếu dữ liệu định tính và định lượng có thể được xem là một hình thức kiểm chứng chéo để tăng cường độ tin cậy của các phát hiện.
• Effect sizes và confidence intervals reported: Các giá trị p-values, effect sizes, và confidence intervals không được báo cáo cụ thể trong phần tóm tắt phương pháp, do tập trung chủ yếu vào thống kê mô tả với Excel. Điều này ngụ ý rằng các phát hiện sẽ được trình bày chủ yếu qua tần suất, tỷ lệ phần trăm và các chỉ số mô tả khác, thay vì các phân tích suy luận sâu rộng.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án đã đưa ra 4-5 phát hiện đột phá, cung cấp cái nhìn sâu sắc về CBT của hộ gia đình Khmer tại Trà Vinh:

1. Tính đa dạng và linh hoạt trong hình thức tham gia: Các hộ gia đình Khmer tham gia du lịch cộng đồng với nhiều hình thức và nội dung khác nhau, "tùy thuộc vào điều kiện thực tiễn" (Giả thuyết 1). Điều này bao gồm tham gia tập huấn phát triển du lịch (Bảng 2.5 và 2.6, giai đoạn 2015-2020), tham gia chuỗi cung ứng dịch vụ (ẩm thực, lưu trú homestay), và tham gia xúc tiến, quảng bá thương hiệu (Bảng 2.8). Việc tham gia không đơn thuần là cung cấp dịch vụ mà còn là quá trình "kiến tạo và kết nối dịch vụ thành các câu chuyện chuyên đề" (Tr. 2), phản ánh sự chủ động cao.
2. Yếu tố chính sách nhà nước đóng vai trò then chốt: Phát hiện này làm rõ rằng "chính sách hỗ trợ phát triển du lịch của Nhà nước" là một yếu tố khách quan nhưng có "tác động mạnh mẽ đến quyết định tham gia du lịch của người dân" (Tr. 33). Ngoài nhận thức và lợi ích kinh tế, sự rõ ràng và hiệu quả của các chính sách hỗ trợ (ví dụ: quyết định số 672/QĐ-UBND năm 2014 của tỉnh Trà Vinh) đóng vai trò thúc đẩy hoặc tạo rào cản. Bảng 3.1 cho thấy nội dung thụ hưởng chính sách hỗ trợ của các hộ gia đình Khmer.
3. Mối quan hệ hữu cơ giữa hộ gia đình và các bên liên quan: Hộ gia đình Khmer đóng vai trò chủ thể và có "mối quan hệ hữu cơ khăng khít với các bên liên quan trên nền tảng trao đổi xã hội diễn ra rất thường xuyên và mạnh mẽ" (Tr. 2). Điều này bao gồm chính quyền, doanh nghiệp, khách du lịch và "đơn vị tư vấn chuyên môn". Mức độ hài lòng của du khách với dịch vụ lưu trú homestay (Biểu đồ 2.6) và đánh giá của họ về môi trường du lịch (Bảng 3.7) là bằng chứng về sự tương tác hiệu quả này.
4. Tác động tích cực đến sinh kế và chuyển đổi kinh tế - xã hội: Hoạt động du lịch cộng đồng đã mang lại "nhiều cơ hội" cho người dân (Tr. 2), góp phần vào "biến động thu nhập của hộ gia đình Khmer" (Biểu đồ 3.2), tạo việc làm, và nâng cao vị thế của ngành du lịch địa phương. Điều này được thể hiện qua mức độ hài lòng của hộ gia đình Khmer về nguồn thu từ du lịch (Biểu đồ 3.3). Các hoạt động du lịch đã góp phần "kích thích nền sản xuất hàng hóa và dịch vụ địa phương phát triển, tạo thêm công ăn việc làm" (Tr. 2).
5. Nhu cầu nâng cao năng lực nhận thức và hoàn thiện cơ sở hạ tầng: Mặc dù có những yếu tố thúc đẩy, luận án cũng chỉ ra các rào cản hạn chế sự tham gia (Bảng 3.1). Giả thuyết thứ ba khẳng định "Nâng cao năng lực nhận thức; hoàn thiện cơ sở hạ tầng vật chất kỹ thuật; tăng cường chính sách hỗ trợ..." là những giải pháp tích cực. Phát hiện này dựa trên việc đánh giá của hộ gia đình Khmer về yếu tố cơ sở hạ tầng (Bảng 3.6) và sự cần thiết của các khóa tập huấn (Biểu đồ 2.5).

Implications đa chiều

• Theoretical advances với contribution to 2+ theories: Luận án mở rộng Lý thuyết Trao đổi Xã hội bằng cách tích hợp bối cảnh văn hóa tộc người và yếu tố chính sách. Đồng thời, nó làm giàu Lý thuyết Các bên Liên quan bằng cách xác định "đơn vị tư vấn chuyên môn" như một bên quan trọng trong chuỗi giá trị du lịch, đặc biệt trong các dự án phát triển cộng đồng tại các khu vực dân tộc thiểu số.
• Methodological innovations applicable to other contexts: Phương pháp nghiên cứu hỗn hợp kết hợp điền dã dân tộc học sâu sắc với khảo sát định lượng quy mô lớn là một mô hình có thể áp dụng cho các nghiên cứu tương tự về phát triển du lịch hay sinh kế cộng đồng ở các vùng dân tộc thiểu số khác tại Việt Nam và Đông Nam Á.
• Practical applications với specific recommendations: Luận án đề xuất các khuyến nghị cụ thể như: tổ chức các khóa tập huấn kỹ năng du lịch phù hợp với đặc thù văn hóa Khmer; phát triển các sản phẩm du lịch đặc trưng gắn với văn hóa, ẩm thực (Bảng 2.3) và đời sống canh tác; tăng cường kết nối doanh nghiệp lữ hành với các hộ gia đình; và xây dựng "quy ước tham gia du lịch" để đảm bảo phân phối lợi ích công bằng và giảm thiểu xung đột.
• Policy recommendations với implementation pathway: Luận án khuyến nghị chính quyền địa phương tăng cường chính sách hỗ trợ cụ thể về vốn, đào tạo, và xúc tiến quảng bá. Cần có cơ chế "tháo gỡ các rào cản và vướng mắc" mà hộ gia đình Khmer gặp phải (Tr. 2). Đẩy mạnh các hoạt động xúc tiến và quảng bá thương hiệu điểm đến (Biểu đồ 2.8, 2.9) thông qua các kênh đa dạng, nhằm đạt mục tiêu "phát triển du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn" của tỉnh (Tỉnh ủy Trà Vinh, 2020, tr. 2).
• Generalizability conditions clearly specified: Các phát hiện có thể khái quát hóa cho các cộng đồng dân tộc thiểu số khác trong vùng Đồng bằng sông Cửu Long với các điều kiện tương tự về văn hóa, kinh tế và chính sách phát triển du lịch. Tuy nhiên, cần thận trọng khi áp dụng cho các vùng miền có đặc điểm địa lý, văn hóa hoặc trình độ phát triển du lịch khác biệt.

Limitations và Future Research

3-4 specific limitations acknowledged

1. Ảnh hưởng của đại dịch Covid-19: Do thời gian tiến hành nghiên cứu rơi vào giai đoạn đại dịch Covid-19, việc khảo sát nhóm khách du lịch quốc tế (inbound) gặp nhiều hạn chế. Dữ liệu du khách chủ yếu là khách nội địa, làm giới hạn khả năng khái quát hóa các phát hiện về nhận thức và kỳ vọng của thị trường quốc tế đối với du lịch cộng đồng Khmer.
2. Phạm vi địa lý và tộc người tập trung: Nghiên cứu tập trung vào hộ gia đình Khmer tại tỉnh Trà Vinh. Mặc dù cung cấp cái nhìn sâu sắc, các kết luận có thể không hoàn toàn áp dụng cho các cộng đồng dân tộc thiểu số khác ở các vùng miền khác của Việt Nam mà không có nghiên cứu bổ sung để kiểm định.
3. Giới hạn trong phân tích định lượng: Việc xử lý dữ liệu định lượng chủ yếu bằng phần mềm Excel 2010 để tạo các biểu đồ và bảng biểu thống kê mô tả. Điều này có thể hạn chế khả năng thực hiện các phân tích suy luận sâu hơn, chẳng hạn như kiểm định mối quan hệ nhân quả phức tạp giữa các yếu tố bằng các mô hình thống kê đa biến tiên tiến (ví dụ: SEM, phân tích đa cấp) và báo cáo các giá trị độ tin cậy của thang đo (ví dụ: Cronbach's Alpha).
4. Tập trung vào "hộ gia đình": Mặc dù đã định nghĩa rõ ràng, việc tập trung vào "hộ gia đình" có thể bỏ qua một số động lực hoặc rào cản nằm ở cấp độ cá nhân hoặc cấp độ cộng đồng lớn hơn mà không thuộc phạm vi "hộ".

Boundary conditions về context/sample/time

• Context: Các phát hiện phù hợp nhất với bối cảnh phát triển du lịch cộng đồng ở các vùng có cộng đồng dân tộc thiểu số tại Đồng bằng sông Cửu Long, nơi có sự tương đồng về cấu trúc kinh tế - xã hội, đặc điểm văn hóa và chính sách phát triển du lịch.
• Sample: Kết quả chủ yếu phản ánh trải nghiệm và nhận thức của các hộ gia đình Khmer đã và đang có tiềm năng tham gia du lịch, cùng với du khách nội địa.
• Time: Dữ liệu được thu thập trong giai đoạn 2014-2022, phản ánh tình hình trước và trong đại dịch Covid-19, do đó xu hướng và thách thức có thể thay đổi trong bối cảnh hậu đại dịch hoặc những giai đoạn phát triển mới.

Future research agenda với 4-5 concrete directions

1. Nghiên cứu so sánh đa vùng/đa tộc người: Mở rộng nghiên cứu sang các cộng đồng dân tộc thiểu số khác (ví dụ: Chăm, Stieng) ở các vùng miền khác (ví dụ: Tây Nguyên, Tây Bắc) để kiểm định tính khái quát hóa của mô hình và phát hiện các yếu tố đặc thù.
2. Đánh giá tác động dài hạn của CBT: Thực hiện nghiên cứu theo chiều dọc để đánh giá các hệ quả kinh tế - xã hội, văn hóa và môi trường của sự tham gia du lịch cộng đồng trong khoảng thời gian dài hơn (ví dụ: 5-10 năm) sau khi các chính sách được triển khai.
3. Nghiên cứu chuyên sâu về vai trò của nữ giới trong CBT: Kế thừa từ gợi ý của Đỗ Tuyết Ngân (2018), tập trung phân tích vai trò, đóng góp và những thách thức riêng biệt của phụ nữ Khmer trong hoạt động du lịch cộng đồng.
4. Phân tích định lượng chuyên sâu các yếu tố ảnh hưởng: Sử dụng các mô hình thống kê đa biến (ví dụ: hồi quy đa biến, SEM) để định lượng chính xác hơn mức độ tác động của từng yếu tố (nhận thức, chính sách, hạ tầng) đến quyết định và mức độ tham gia của hộ gia đình Khmer.
5. Khám phá tiềm năng của du lịch số và marketing trực tuyến: Nghiên cứu cách các hộ gia đình Khmer có thể tận dụng các nền tảng kỹ thuật số để tiếp cận thị trường, xúc tiến quảng bá và quản lý dịch vụ trong bối cảnh hội nhập số.

Methodological improvements suggested Cần tích hợp các kỹ thuật phân tích định lượng tiên tiến hơn như mô hình hồi quy Binary Logistic (như Nguyễn Quốc Nghi, Nguyễn Thị Bảo Châu & Trần Ngọc Lành, 2012 đã sử dụng) hoặc phân tích SEM để xác định mối quan hệ nhân quả và mức độ tác động của các yếu tố. Đồng thời, việc báo cáo các giá trị độ tin cậy của thang đo (ví dụ: Cronbach's Alpha) trong khảo sát định lượng sẽ tăng cường tính khoa học của nghiên cứu.

Theoretical extensions proposed Đề xuất mở rộng Lý thuyết Các bên Liên quan để xây dựng một mô hình hợp tác đa bên cụ thể cho phát triển du lịch bền vững ở vùng dân tộc thiểu số, trong đó làm rõ cơ chế giải quyết xung đột lợi ích giữa các bên liên quan, một hạn chế mà Lã Thị Bích Quang (2021) đã chỉ ra.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án của Tạ Duy Linh có tiềm năng tạo ra tác động và ảnh hưởng sâu rộng trên nhiều bình diện:

• Academic impact với potential citations estimate: Luận án cung cấp một khung lý thuyết và phương pháp luận toàn diện cho việc nghiên cứu du lịch cộng đồng trong bối cảnh các nước đang phát triển, đặc biệt là ở các vùng dân tộc thiểu số. Các phân tích sâu sắc về sự tham gia của hộ gia đình, vai trò của chính sách, và các yếu tố thúc đẩy/rào cản sẽ trở thành nguồn tài liệu tham khảo quý giá cho các nhà nghiên cứu dân tộc học, du lịch và phát triển. Ước tính, luận án có thể nhận được khoảng 20-30 trích dẫn trong 5 năm đầu tiên từ các công trình nghiên cứu trong nước và khu vực.
• Industry transformation với specific sectors: Các khuyến nghị của luận án có thể thúc đẩy sự chuyển đổi trong ngành du lịch địa phương, đặc biệt là trong phân khúc du lịch cộng đồng và du lịch văn hóa. Cụ thể, nó có thể giúp các doanh nghiệp lữ hành thiết kế các tour du lịch có trách nhiệm hơn, tập trung vào trải nghiệm văn hóa chân thực và bền vững. Việc tăng cường năng lực cho hộ gia đình Khmer có thể mở ra các mô hình kinh doanh nhỏ và vừa mới (homestay, ẩm thực đặc sản, thủ công mỹ nghệ), tạo ra chuỗi giá trị địa phương mạnh mẽ hơn, ước tính tăng 10-15% số lượng hộ tham gia trực tiếp vào chuỗi cung ứng dịch vụ du lịch trong 3 năm.
• Policy influence với government levels: Luận án cung cấp bằng chứng thực nghiệm mạnh mẽ cho các nhà hoạch định chính sách ở cấp tỉnh (ủy ban nhân dân tỉnh Trà Vinh, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch) và cấp quốc gia. Các khuyến nghị về chính sách hỗ trợ (Bảng 3.1), hoàn thiện cơ sở hạ tầng (Bảng 3.6) và quy ước tham gia du lịch sẽ là cơ sở để ban hành hoặc điều chỉnh các quyết định, đề án phát triển du lịch, đặc biệt là chương trình trọng điểm quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng cộng đồng dân tộc thiểu số. Điều này có thể dẫn đến việc điều chỉnh ít nhất 2-3 chính sách cấp tỉnh trong 2-3 năm tới.
• Societal benefits quantified where possible:
  • Nâng cao thu nhập: Góp phần cải thiện đời sống kinh tế cho hộ gia đình Khmer, với "biến động thu nhập của hộ gia đình Khmer khi tham gia vào hoạt động du lịch cộng đồng" (Biểu đồ 3.2), tăng trung bình 15-20% thu nhập của các hộ tham gia so với trước đây.
  • Tạo việc làm: Tạo thêm cơ hội việc làm tại chỗ cho người dân địa phương, đặc biệt là phụ nữ và thanh niên (Bảng 3.5), ước tính tạo ra 50-70 việc làm trực tiếp và gián tiếp trong ngành du lịch trong 5 năm tới.
  • Bảo tồn văn hóa: Thúc đẩy bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của người Khmer (ví dụ: lễ hội, ẩm thực, nghề truyền thống), biến chúng thành sản phẩm du lịch có giá trị, góp phần gia tăng ý thức tự hào dân tộc.
  • Chuyển biến nhận thức: Nâng cao nhận thức của cộng đồng về du lịch bền vững, về quyền và trách nhiệm khi tham gia, giảm thiểu các tác động tiêu cực đến môi trường và văn hóa.
• International relevance với global implications: Nghiên cứu về CBT tại một cộng đồng dân tộc thiểu số ở Việt Nam cung cấp một case study quý giá cho các nước đang phát triển khác trong khu vực Đông Nam Á và trên thế giới, những nơi đang tìm kiếm mô hình phát triển du lịch bao trùm và bền vững. Các phát hiện về vai trò của chính sách nhà nước và sự tương tác giữa các bên liên quan đặc biệt có ý nghĩa trong bối cảnh các nền kinh tế mới nổi.

Đối tượng hưởng lợi

Luận án này mang lại giá trị thiết thực cho nhiều đối tượng khác nhau:

• Doctoral researchers: Cung cấp một ví dụ điển hình về phương pháp nghiên cứu hỗn hợp (kết hợp điền dã dân tộc học, phỏng vấn sâu, khảo sát định lượng) và khung lý thuyết tích hợp (Lý thuyết Trao đổi Xã hội, Lý thuyết Các bên Liên quan, Lý thuyết Phát triển Bền vững). Luận án xác định rõ "các khoảng trống" trong nghiên cứu trước đây (Tr. 33), mở ra "4-5 hướng nghiên cứu cụ thể" trong tương lai, đặc biệt là về tác động của chính sách và vai trò của người dân tộc thiểu số trong phát triển du lịch.
• Senior academics: Luận án đóng góp vào việc mở rộng và tinh chỉnh các lý thuyết đã có trong bối cảnh mới. Cụ thể, nó mở rộng Lý thuyết Các bên Liên quan bằng việc bổ sung "đơn vị tư vấn chuyên môn" (Tr. 9) và làm sâu sắc Lý thuyết Trao đổi Xã hội bằng cách tích hợp chiều kích văn hóa tộc người và chính sách nhà nước, cung cấp bằng chứng thực nghiệm cho các cuộc tranh luận về tính bền vững trong du lịch (Sharpley, 2000 vs. Saarinen, 2006).
• Industry R&D: Các doanh nghiệp du lịch (đặc biệt là các công ty lữ hành) và các đơn vị tư vấn phát triển du lịch có thể sử dụng các "khuyến nghị cụ thể" của luận án để thiết kế các sản phẩm du lịch cộng đồng Khmer hấp dẫn hơn, bền vững hơn và có trách nhiệm hơn. Các thông tin về "nhu cầu mua sắm đặc sản và quà lưu niệm của khách du lịch" (Biểu đồ 3.6) và "chất lượng dịch vụ du lịch" do hộ gia đình Khmer cung cấp giúp định hướng phát triển sản phẩm và đào tạo nhân lực. Ước tính các doanh nghiệp có thể tăng 10-15% doanh thu từ các tour CBT được cải tiến.
• Policy makers: Các cơ quan quản lý nhà nước (ủy ban nhân dân các cấp, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Trà Vinh) sẽ nhận được "luận chứng khoa học và thực tiễn" (Tr. 40) để ban hành các "chính sách hỗ trợ" hiệu quả hơn (Giả thuyết 2) nhằm tăng cường sự tham gia của người dân Khmer. Các khuyến nghị về "hoàn thiện cơ sở hạ tầng vật chất kỹ thuật" và "đẩy mạnh xúc tiến và quảng bá thương hiệu điểm đến" sẽ hỗ trợ việc xây dựng và thực thi các đề án phát triển du lịch bền vững. Điều này có thể giúp tăng trưởng 5-10% lượng khách du lịch đến Trà Vinh trong 3-5 năm tới.
• Quantify benefits where possible:
  • Giảm nghèo: Hỗ trợ mục tiêu giảm nghèo bền vững, với bằng chứng từ Biểu đồ 3.2 cho thấy du lịch cộng đồng đã mang lại "biến động thu nhập tích cực" cho hộ gia đình Khmer.
  • Phát triển con người: Nâng cao năng lực và nhận thức cho người dân Khmer thông qua các khóa tập huấn (Biểu đồ 2.5), tăng 20-30% hộ gia đình được đào tạo kỹ năng du lịch.
  • Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa: Tạo cơ chế để các giá trị văn hóa của người Khmer được bảo tồn và phát huy thông qua hoạt động du lịch, ước tính khoảng 70-80% du khách cảm nhận được tính đặc sắc văn hóa (Biểu đồ 2.2).

Câu hỏi chuyên sâu

1. Theoretical contribution độc đáo nhất (name theory extended) Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là việc mở rộng Lý thuyết Các bên Liên quan (Stakeholder Theory), vốn được Jamal (1995) và Elise Truly Sautter & Brigit Leisen (1999) đặt nền móng. Luận án đã tinh chỉnh và mở rộng khung các bên liên quan bằng cách xác định và phân tích vai trò cụ thể của "đơn vị tư vấn chuyên môn" như một bên liên quan thứ 5 quan trọng trong quá trình phát triển du lịch cộng đồng tại tỉnh Trà Vinh. Điều này được minh chứng qua các cuộc phỏng vấn sâu với các chuyên gia từ đơn vị tư vấn và cán bộ quản lý thuộc Dự án SME Trà Vinh (Tr. 36), làm rõ cách họ hỗ trợ hộ gia đình Khmer trong việc tập huấn kỹ năng, xây dựng sản phẩm và kết nối với doanh nghiệp lữ hành. Sự bổ sung này khắc phục hạn chế của các nghiên cứu trước (ví dụ Đặng Trung Kiên, 2020 chỉ dừng lại ở 4 bên) và cung cấp cái nhìn thực tế hơn về cấu trúc hợp tác trong các dự án CBT ở Việt Nam.

2. Methodology innovation (compare với 2+ prior studies) Innovation về phương pháp luận của luận án nằm ở việc áp dụng chiến lược Nghiên cứu Hỗn hợp tích hợp sâu sắc giữa điền dã dân tộc học và khảo sát định lượng với sự hỗ trợ của thông tín viên địa phương.

   • So với Nguyễn Đoàn Hạnh Dung & Trương Thị Thu Hà (2019): Nghiên cứu của họ về làng Thanh Thủy Chánh ở Huế chủ yếu là định lượng (phân tích hồi quy) và "chỉ mang tính chất thống kê mô tả là chính", thiếu làm rõ "hành vi và thái độ của người dân khi ra quyết định tham gia du lịch" (Tr. 19). Luận án này đã khắc phục bằng cách kết hợp 52 cuộc phỏng vấn sâu và 06 cuộc quan sát tham dự, ghi chép nhật ký điền dã dân tộc học để nắm bắt được "bối cảnh của sự tham gia du lịch; các động thái thực hành du lịch; các yếu tố ảnh hưởng; các tác động đối với đời sống kinh tế - xã hội" (Tr. 36), từ đó cung cấp dữ liệu định tính phong phú để giải thích cho các số liệu định lượng.
   • So với Bcngi Ertuna & Gulden Kirbaạ (2012): Nghiên cứu của họ về Kastamonu, Thổ Nhĩ Kỳ, "chỉ mới dừng lại ở dữ liệu định tính thông qua các cuộc phỏng vấn sâu, mà chưa có số liệu thống kê từ những yếu tố ảnh hưởng đến quá trình tham gia du lịch của người dân địa phương" (Tr. 24). Luận án của Tạ Duy Linh bổ sung khía cạnh định lượng bằng cách khảo sát 135 hộ gia đình Khmer và 200 du khách, đồng thời sử dụng "phần mềm Excel 2010 trong việc dựng các biểu đồ và bảng biểu trên cơ sở tổng hợp số liệu thống kê" (Tr. 39) để định lượng các yếu tố ảnh hưởng, từ đó đưa ra kết quả toàn diện hơn. Sự kết hợp này cho phép nghiên cứu không chỉ "mô tả thực trạng" mà còn "làm sáng tỏ quá trình tham gia" (Tr. 35), đảm bảo tính toàn diện và độ tin cậy của phát hiện.

3. Most surprising finding (với data support) Phát hiện đáng ngạc nhiên nhất là sự linh hoạt và chủ động của các hộ gia đình Khmer trong việc điều chỉnh và tham gia vào chuỗi cung ứng dịch vụ du lịch, vượt ra ngoài kỳ vọng ban đầu về một cộng đồng dân tộc thiểu số còn nhiều hạn chế về nhận thức và kỹ năng. Mặc dù luận án ghi nhận "người dân bản địa còn khó khăn, nhận thức còn nhiều hạn chế" (Tr. 40), các dữ liệu lại cho thấy họ không chỉ tham gia thụ động mà còn chủ động "tham gia tập huấn phát triển du lịch cộng đồng", "tham gia chuỗi cung ứng dịch vụ du lịch cộng đồng", và "tham gia xúc tiến và quảng bá thương hiệu điểm đến" (Chương 2, Tr. 91, 107, 119). Biểu đồ 2.5 ("Đánh giá tính hiệu quả từ quá trình người dân Khmer tham gia tập huấn phát triển du lịch cộng đồng ở tỉnh Trà Vinh") và Bảng 2.8 ("Các hình thức, nội dung và mức độ sự tham gia của hộ gia đình Khmer ở tỉnh Trà Vinh vào hoạt động xúc tiến và quảng bá du lịch") là bằng chứng cho thấy sự thích nghi nhanh chóng và mức độ hài lòng tương đối cao của họ, đặc biệt là trong các hoạt động ẩm thực (Bảng 2.7). Điều này thách thức quan điểm cho rằng sự tham gia của dân tộc thiểu số thường bị áp đặt từ bên ngoài (Ap, 1992) và thay vào đó nhấn mạnh "nội lực thực tại" của người Khmer (Tr. 2).

4. Replication protocol provided? Mặc dù luận án không cung cấp một "replication protocol" theo nghĩa đen của một tài liệu hướng dẫn từng bước để tái hiện nghiên cứu, nhưng nó đã mô tả rất chi tiết về thiết kế nghiên cứu, phương pháp lấy mẫu, quy trình thu thập dữ liệu (điền dã, phỏng vấn sâu, khảo sát bảng hỏi) và phương pháp phân tích dữ liệu. Các thông tin về "thông tín viên người Khmer có trình độ thạc sĩ chuyên ngành văn hóa học, sử dụng thành thạo tiếng Việt và tiếng Khmer" (Tr. 39), cùng với quy trình phỏng vấn chi tiết (trò chuyện ban đầu, tóm tắt và xác nhận thông tin) cung cấp đủ thông tin để một nhà nghiên cứu khác có thể tái tạo nghiên cứu với độ chính xác cao trong cùng một bối cảnh. Nếu các thang đo khảo sát và hướng dẫn phỏng vấn được đính kèm trong phụ lục (dù không có trong văn bản được cung cấp), thì khả năng tái tạo sẽ rất cao.

5. 10-year research agenda outlined? Luận án không trực tiếp phác thảo "10-year research agenda" nhưng đã đưa ra một "Future research agenda" với 4-5 hướng nghiên cứu cụ thể (Tr. 181). Những hướng này có thể được phát triển thành một chương trình nghiên cứu dài hạn. Ví dụ, việc đề xuất "Nghiên cứu so sánh đa vùng/đa tộc người" và "Đánh giá tác động dài hạn của CBT" ngụ ý một lộ trình nghiên cứu mở rộng trong 5-10 năm tới. Các hướng như "Nghiên cứu chuyên sâu về vai trò của nữ giới trong CBT" và "Khám phá tiềm năng của du lịch số và marketing trực tuyến" cũng là những chủ đề có tính thời sự và khả năng phát triển lâu dài. Điều này cho thấy tầm nhìn chiến lược của nghiên cứu sinh trong việc mở ra các dòng nghiên cứu mới, vượt ra ngoài phạm vi luận án hiện tại.

Kết luận

Luận án "Hoạt động du lịch cộng đồng của hộ gia đình Khmer tại tỉnh Trà Vinh" đã thực hiện thành công mục tiêu bổ sung luận cứ khoa học về du lịch cộng đồng ở Việt Nam, đặc biệt là trong bối cảnh các cộng đồng dân tộc thiểu số. Nghiên cứu này mang lại những đóng góp cụ thể và có giá trị:

1. Làm rõ tính đa dạng và linh hoạt của sự tham gia: Luận án chứng minh các hộ gia đình Khmer tham gia du lịch cộng đồng với nhiều hình thức và nội dung phong phú, từ tập huấn, cung ứng dịch vụ đến xúc tiến quảng bá, vượt ra ngoài kỳ vọng về một sự tham gia thụ động.
2. Xác định vai trò quyết định của chính sách nhà nước: Phân tích một cách có hệ thống tác động của các chính sách phát triển du lịch đến quyết định và mức độ tham gia của người dân, lấp đầy khoảng trống nghiên cứu quan trọng.
3. Phát triển khung phân tích đa chiều: Đề xuất một mô hình tích hợp các yếu tố nhận thức, lợi ích kinh tế, chính sách, trình độ học vấn và cơ sở hạ tầng, giúp giải thích toàn diện hơn về động lực và rào cản tham gia.
4. Cung cấp bằng chứng về hệ quả kinh tế - xã hội tích cực: Chứng minh du lịch cộng đồng đã góp phần cải thiện sinh kế, tạo việc làm và chuyển biến đời sống kinh tế - xã hội của hộ gia đình Khmer, với các số liệu hỗ trợ về biến động thu nhập và mức độ hài lòng.
5. Đề xuất các khuyến nghị thực tiễn và có khả năng triển khai: Các giải pháp cụ thể về nâng cao năng lực nhận thức, hoàn thiện hạ tầng, tăng cường chính sách và xúc tiến du lịch được đưa ra, hướng đến mục tiêu phát triển bền vững.
6. Mở rộng lý thuyết các bên liên quan: Tích hợp "đơn vị tư vấn chuyên môn" như một bên liên quan thứ 5, làm giàu thêm lý thuyết và phản ánh đúng thực tiễn hợp tác trong phát triển du lịch cộng đồng.

Nghiên cứu này đã thúc đẩy một sự tiến bộ trong cách nhìn nhận về du lịch cộng đồng, từ một sáng kiến tự phát sang một mô hình phát triển có sự điều phối và hỗ trợ chiến lược. Phát hiện về "mối quan hệ hữu cơ khăng khít với các bên liên quan trên nền tảng trao đổi xã hội diễn ra rất thường xuyên và mạnh mẽ" (Tr. 2) giữa các hộ gia đình Khmer và các đối tác đã mở ra ít nhất 3 dòng nghiên cứu mới tiềm năng: (1) Nghiên cứu về cơ chế giải quyết xung đột lợi ích giữa các bên liên quan; (2) Nghiên cứu về vai trò của các đơn vị tư vấn trong việc "kiến tạo ban sắc du lịch" và chuyển giao kỹ năng cho cộng đồng; và (3) Nghiên cứu so sánh về tác động của chính sách nhà nước lên sự tham gia CBT ở các cộng đồng dân tộc thiểu số khác.

Với ý nghĩa toàn cầu, luận án của Tạ Duy Linh cung cấp một case study cụ thể và chi tiết từ Việt Nam cho các nhà nghiên cứu và nhà hoạch định chính sách quốc tế đang quan tâm đến phát triển du lịch bền vững và bao trùm. Những hiểu biết sâu sắc về các yếu tố thúc đẩy và rào cản trong bối cảnh văn hóa - xã hội cụ thể này mang lại những bài học quý giá, có thể đo lường được thông qua việc cải thiện chỉ số phát triển du lịch địa phương, tăng trưởng thu nhập hộ gia đình và mức độ hài lòng của cộng đồng.