Luận án TS. Vũ Hoàng Hiếu: Đồng tính trong xã hội VN đương đại từ ẩn ức đến tự sự

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI VŨ HOÀNG HIẾU NGƢỜI ĐỒNG TÍNH TRONG XÃ HỘI VIỆT NAM ĐƢƠNG ĐẠI: TỪ ẨN ỨC ĐẾN TỰ SỰ LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC HÀ NỘI – năm 2018 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI VŨ HOÀNG HIẾU NGƢỜI ĐỒNG TÍNH TRONG XÃ HỘI VIỆT NAM ĐƢƠNG ĐẠI: TỪ ẨN ỨC ĐẾN TỰ SỰ Chuyên ngành: Văn hóa học Mã số: 9 22 90 40 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. Phạm Quỳnh Phƣơng 2. Nguyễn Xuân Kính HÀ NỘI - năm 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu do chính tôi thực hiện. Các kết quả nghiên cứu trong luận án là trung thực, không sao chép, trùng lặp với bất kì công trình nào đã đƣợc công bố.

Các thông tin, số liệu sử dụng trong luận án là chính xác, trung thực. Các trích dẫn trong luận án đã đƣợc dẫn nguồn theo quy định. Tất cả những sự giúp đỡ và phối hợp trong quá trình thực hiện luận án đã đƣợc xin phép và cảm ơn. Tác giả luận án Vũ Hoàng Hiếu MỤC LỤC MỞ ĐẦU.

Tính cấp thiết của đề tài. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu. Phƣơng pháp nghiên cứu.

Đóng góp mới về khoa học của luận án. Ý nghĩa lí luận và thực tiễn của luận án. Cơ cấu của luận án. 8 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN.

Tổng quan tình hình nghiên cứu. Những nghiên cứu về đồng tính ở Việt Nam. Những nghiên cứu về chiến lƣợc phản kháng của các nhóm ngoài lề. Những nghiên cứu về chiến lƣợc phản kháng của cộng đồng thiểu số tính dục.

Các nghiên cứu về tự sự của các nhóm ngoài lề và ngƣời đồng tính. Hệ thống khái niệm. Lý thuyết và quan điểm tiếp cận. 32 CHƢƠNG 2 ẨN ỨC ĐỒNG TÍNH.

Nhận diện ẩn ức ở ngƣời đồng tính. Câu chuyện của Phong. Ẩn ức căn bản, đặc thù ở ngƣời đồng tính. Những hệ lụy của ẩn ức đồng tính.

Ẩn ức - một kiến tạo văn hóa xã hội. Ngƣời đồng tính và những trải nghiệm bị kì thị và phân biệt đối xử. Định kiến về đồng tính: sự hợp thức hóa hệ thống lƣỡng cực nhị phân giới và quan niệm dị tính chuẩn mực. 58 CHƢƠNG 3 TỰ SỰ ĐỒNG TÍNH.

Tự sự đồng tính qua sáng tác văn học nghệ thuật. Tự sự về dục cảm đồng tính và quá trình tự định vị bản thân. Tự sự về tình yêu, nỗi đau và khát khao giải phóng. Giải phóng ẩn ức qua văn học nghệ thuật.

Tự sự đồng tính qua thực hành nghi lễ lên đồng. “Chuyển giới nhập đồng” và những câu chuyện cuộc đời của ngƣời đồng tính. Lên đồng : một dạng thức tự sự đặc thù. Tự sự đồng tính qua mạng xã hội.

Ngƣời đồng tính và mạng xã hội. Không gian ảo, căn tính thực. Facebook cá nhân: cuốn nhật kí mở của những câu chuyện thƣờng ngày. 102 CHƢƠNG 4 TỪ ẨN ỨC ĐẾN TỰ SỰ: KIẾN TẠO BẢN SẮC, CỘNG ĐỒNG, QUYỀN LỰC VÀ NHỮNG THAM CHIẾU TỪ BỐI CẢNH VIỆT NAM ĐƢƠNG ĐẠI.

Từ ẩn ức đến tự sự: con đƣờng kiến tạo bản sắc và cộng đồng. Kiến tạo và thể hiện bản sắc. Hình thành và phát triển cộng đồng. Tự sự đồng tính - một hình thức diễn ngôn kiến tạo quyền lực và những tham chiếu từ xã hội Việt Nam đƣơng đại.

Đại tự sự dị tính và các tiểu tự sự đồng tính: cuộc chiến cho chân lý và quyền lực. Những tham chiếu từ đời sống văn hóa, xã hội Việt Nam đƣơng đại 124 KẾT LUẬN. 147 TÀI LIỆU THAM KHẢO. Tính cấp thiết của đề tài “Bạn biết đấy, đồng tính nam, đồng tính nữ, song tính hay chuyển giới cũng đều là con người”1 Judith Light Đồng tính luyến ái (homosexuality), gọi tắt là đồng tính, là thuật ngữ chỉ việc yêu đƣơng hay quan hệ tình dục giữa những ngƣời cùng giới.

Cùng với dị tính và song tính, đồng tính là một trong ba dạng chính của thiên hƣớng tính dục. Tỉ lệ trung bình ngƣời đồng tính đƣợc nhiều nhà khoa học đƣa ra là khoảng 3%2. Theo đó, số ngƣời đồng tính ở Việt Nam (trong độ tuổi từ 15 trở lên) là khoảng 1,63 triệu ngƣời3. Đồng tính là một thực tế của xã hội và ngƣời đồng tính, dù thiểu số, vẫn là một bộ phận không thể tách rời khỏi xã hội.

Ở Việt Nam, đồng tính luyến ái không đƣợc biết đến nhiều cho tới khoảng mƣơi năm trở lại đây. Trong xã hội Việt Nam - một xã hội phụ hệ, trọng nam, chịu ảnh hƣởng Nho giáo sâu sắc đang trong quá trình chuyển mình từ truyền thống sang hiện đại, những ngƣời đồng tính bị xem là thành phần thiểu số dị biệt. Việc chƣa phổ biến những thông tin khoa học, chƣa truyền tải sâu rộng tiếng nói của ngƣời trong cuộc cùng với sự bảo thủ của những quy phạm truyền thống đã làm nảy sinh và nuôi dƣỡng những định kiến, kì thị, phân biệt đối xử đối với cộng đồng thiểu số tính dục. Sự định kiến, kì thị này thể hiện từ đa dạng các loại diễn ngôn: diễn ngôn y tế, diễn ngôn đạo đức, diễn ngôn pháp luật, diễn ngôn truyền thông,… cho đến các hành vi xã hội.

Bằng những cách thức đó, xã hội đã ngoài lề hóa những ngƣời 1 Judith Light: một diễn viên nổi tiếng ngƣời Mỹ, một nhà hoạt động xã hội vì quyền của cộng đồng LGBT. Nguyên gốc câu nói của bà là: “You know, gay, lesbian, bisexual, trangender - people are people”. 2 Đây là con số trung bình, trên thực tế tỉ lệ này có thể nhiều hơn. 3 Theo số liệu chính thức của Tổng cục Thống kê, năm 2016, dân số Việt Nam trong độ tuổi từ 15 trở lên là 54.000 ngƣời (Nguồn: http://www.

1 đồng tính, biến họ thành “kẻ yếu”, khiến họ chất chứa nhiều ẩn ức, hoang mang, day dứt với bản sắc/căn tính của mình. Đối mặt với những vấn đề đặc thù đó, ngƣời đồng tính đã sử dụng nhiều cách thức khác nhau để đƣơng đầu với những áp lực xã hội, giải phóng ẩn ức, khẳng định bản sắc và tăng quyền, trong đó tự sự đƣợc xem nhƣ một “vũ khí” đắc lực. Việc tìm đến với không gian của văn học nghệ thuật, của lên đồng và mạng xã hội để trải lòng và kể câu chuyện cuộc đời mình chính là những phƣơng thức tự sự điển hình của những thân phận bị ngoài lề hóa ấy. Trên phƣơng diện học thuật, tự sự là một khái niệm trọng tâm của ngành nghiên cứu văn hóa.

Con ngƣời, dù muốn hay không, đều sống trong, bằng và với các tự sự. Với tƣ cách là một thuật ngữ, tự sự đƣợc nhắc đến nhiều trong khoảng năm thập niên trở lại đây và mở ra một bƣớc ngoặt quan trọng trong học thuật - “bƣớc ngoặt tự sự” (narrative turn). Ở góc độ văn hóa, tự sự gắn liền với các vấn đề về bản sắc, cộng đồng, quyền lực - những vấn đề căn bản và nóng hổi tính thời sự của cuộc sống hôm nay. Bởi vậy, nghiên cứu (phƣơng thức) tự sự ở những ngƣời đồng tính sẽ giúp chúng ta thêm thấu hiểu những góc khuất cũng nhƣ những vấn đề then chốt ở nhóm thiểu số tính dục này, đồng thời qua đó, hiểu hơn về những dòng chảy phức hợp, những xu thế vận động đa chiều trong lòng xã hội Việt Nam đƣơng đại.

Khi những định kiến, kì thị, phân biệt đối xử với ngƣời đồng tính vẫn tồn tại và tác động tiêu cực đến đời sống ngƣời đồng tính nói riêng và sự tiến bộ của toàn xã hội nói chung thì việc đẩy mạnh các nghiên cứu cơ bản về đối tƣợng này là một trong những việc làm rất quan trọng. Vì vậy, chúng tôi tin rằng đề tài luận án Người đồng tính trong xã hội Việt Nam đương đại: từ ẩn ức đến tự sự có tính cấp thiết cao trong bối cảnh Việt Nam hiện nay. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án Mục đích nghiên cứu của luận án là nghiên cứu con đƣờng từ ẩn ức đến tự sự của ngƣời đồng tính: tìm hiểu xem các phƣơng thức tự sự (cụ thể là qua 2 sáng tác văn học nghệ thuật, qua thực hành nghi lễ lên đồng và qua mạng xã hội) đóng vai trò nhƣ thế nào trong việc giúp ngƣời đồng tính phản kháng lại những áp chế của xã hội, giải phóng ẩn ức, kiến tạo bản sắc và tăng quyền trong bối cảnh đặc thù của xã hội Việt Nam đƣơng đại. Để thực hiện mục đích đặt ra, chúng tôi hƣớng nghiên cứu của mình vào việc tập trung trả lời các câu hỏi cụ thể sau: - Ẩn ức căn bản, đặc thù của ngƣời đồng tính là gì và ẩn ức ấy bắt nguồn từ những căn nguyên/điều kiện văn hóa, xã hội nào? - Để giải quyết vấn đề ẩn ức của bản thân, ngƣời đồng tính đã sử dụng những phƣơng thức tự sự điển hình nào?, Tại sao tự sự lại là một phƣơng thức hiệu quả trong nỗ lực giải phóng ẩn ức? - Các phƣơng thức tự sự đó giúp ngƣời đồng tính phản kháng lại những áp chế xã hội, kiến tạo bản sắc và quyền lực nhƣ thế nào? - Quá trình từ ẩn ức đến tự sự ở ngƣời đồng tính phản ánh những gì về đời sống văn hóa xã hội Việt Nam đƣơng đại? Để trả lời các câu hỏi trên, chúng tôi xác định nhiệm vụ nghiên cứu của luận án là: - Thu thập, phân loại, hệ thống hóa các tài liệu nghiên cứu về ngƣời đồng tính ở Việt Nam và về chiến lƣợc phản kháng của các nhóm ngoài lề, trong đó có ngƣời đồng tính.

- Phân tích các trải nghiệm, trạng thái tâm lí, biến cố đáng chú ý trong cuộc đời của ngƣời đồng tính để nhận diện ẩn ức căn bản ở họ, đồng thời phân tích các căn nguyên văn hóa, xã hội đã sản sinh ra ẩn ức ấy. - Phân tích các tác phẩm văn học nghệ thuật của/về ngƣời đồng tính (cụ thể là những tự truyện, truyện ngắn, phim, ca khúc, vở kịch, tranh ảnh… về đề tài đồng tính), phân tích thực hành nghi lễ lên đồng ở những thanh đồng là 3 ngƣời đồng tính và các tài khoản facebook cá nhân của những ngƣời đồng tính để làm rõ các phƣơng thức tự sự đặc thù ở nhóm ngƣời này.