Luận án tiến sĩ: Quá trình đô thị hóa quận 2 TP.HCM (1997-2015) - Trường ĐH Sư phạm TPHCM

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH -------------------------- NGUYỄN THỊ HỒNG TRANG QUÁ TRÌNH ĐÔ THỊ HÓA Ở QUẬN 2, THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TỪ NĂM 1997 ĐẾN 2015 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ VIỆT NAM Thành phố Hồ Chí Minh – Năm 2021 luan an BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH -------------------------- NGUYỄN THỊ HỒNG TRANG QUÁ TRÌNH ĐÔ THỊ HÓA Ở QUẬN 2, THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TỪ NĂM 1997 ĐẾN 2015 CHUYÊN NGÀNH: LỊCH SỬ VIỆT NAM MÃ SỐ: 62.13 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VIỆT NAM HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. PHẠM THỊ THU NGA 2. LÊ VĂN ĐẠT Thành phố Hồ Chí Minh – Năm 2021 luan an LỜI CAM ĐOAN Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết quả nghiên cứu trình bày trong luận án là trung thực, có tính độc lập, chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

Tác giả luận án Nguyễn Thị Hồng Trang luan an MỤC LỤC MỞ ĐẦU. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU. Đối tượng nghiên cứu.

Phạm vi nghiên cứu. MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU. Mục đích nghiên cứu. Nhiệm vụ nghiên cứu.

NGUỒN TÀI LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu. Nguồn tài liệu. ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN ÁN.

BỐ CỤC CỦA LUẬN ÁN. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU. Tình hình nghiên cứu. Các công trình nghiên cứu về đô thị và đô thị hóa của các tác giả nước ngoài 9 1.

Các công trình nghiên cứu về đô thị và đô thị hóa của các tác giả trong nước. Đánh giá tổng quan về tình hình nghiên cứu và những vấn đề luận án cần tiếp tục giải quyết. Những nội dung đã được nghiên cứu. Những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu.

36 Tiểu kết chương 1. VẤN ĐỀ ĐÔ THỊ HÓA VÀ NHỮNG YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN QUÁ TRÌNH ĐÔ THỊ HOÁ Ở QUẬN 2 – THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH. Một số vấn đề về đô thị hóa. Phát triển đô thị bền vững.

Bối cảnh lịch sử và quá trình thành lập Quận 2. Khái quát lịch sử vùng đất Quận 2. Sự thành lập Quận 2. Quận 2 trong không gian Thành phố Hồ Chí Minh.

Những yếu tố tác động đến quá trình đô thị hoá ở Quận 2, TP. Xu hướng đô thị hóa trên thế giới và những tác động đối với Việt Nam. Định hướng qui hoạch phát triển đô thị Việt Nam đến năm 2025. Chủ trương, chính sách của Nhà nước nhằm phát triển đô thị Quận 2 từ năm 1997 đến năm 2015.

67 Tiểu kết chương 2. CHUYỂN BIẾN VỀ CƠ CẤU KINH TẾ VÀ CƠ SỞ HẠ TẦNG Ở QUẬN 2, THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRONG QUÁ TRÌNH ĐÔ THỊ HOÁ TỪ NĂM 1997 ĐẾN NĂM 2015. Chuyển biến về cơ cấu kinh tế. Công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp.

Sự phát triển của thương mại - dịch vụ. Tỷ trọng nông nghiệp ngày càng giảm. Sự phát triển của hệ thống cơ sở hạ tầng. Hệ thống giao thông mở rộng.

Quy hoạch cảnh quan và không gian đô thị. Hạ tầng kỹ thuật viễn thông (Hệ thống thông tin liên lạc). Hệ thống dịch vụ công ích. 117 Tiểu kết chương 3.

121 CHƯƠNG 4 CHUYỂN BIẾN VỀ XÃ HỘI VÀ VĂN HÓA Ở QUẬN 2, THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRONG QUÁ TRÌNH ĐÔ THỊ HOÁ TỪ NĂM 1997 ĐẾN NĂM 2015. Dân số và thành phần dân cư. Sự chuyển biến về dân số và phân bố dân cư. Sự chuyển dịch cơ cấu lao động.

Thành phần dân cư và sự phân hoá thành phần dân cư. Đời sống dân cư. Nhà ở và tiện nghi sinh hoạt. Hệ thống giáo dục, y tế, văn hóa, thể thao.

Công tác xóa đói giảm nghèo và việc thực hiện các chính sách xã hội khác164 Tiểu kết chương 4. 168 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ. 178 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 179 DANH MỤC PHỤ LỤC.

195 luan an DANH MỤC CHỮ VIẾT TĂT Chữ viết tắt Chữ viết đầy đủ XHCN Xã hội chủ nghĩa HĐBT Hội đồng Bộ trưởng UBND Ủy ban nhân dân TP.HCM Thành phố Hồ Chí Minh KHCN Khoa học công nghệ KHXH Khoa học xã hội KHKT Khoa học kỹ thuật NGTK Niên giám thông kê PGS/TS Phó giáo sư/ Tiến sĩ KT - XH Kinh tế - xã hội VH - XH Văn hóa - xã hội NN Nông nghiệp HTX Hợp tác xã GDĐT Giáo dục đào tạo ĐHSP Đại học Sư phạm THCS Trung học cơ sở THPT Trung học phổ thông TDTT Thể dục thể thao TNHH/ DNTN Trách nhiệm hữu hạn/ Doanh nghiệp tư nhân TM - DV Thương mại - Dịch vụ CSHT Cơ sở hạ tầng XD Xây dựng CN - TTCN Công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp KCX/ KCN Khu chế xuất/ Khu Công nghiệp CCLĐ Cơ cấu lao động XĐGN Xóa đói giảm nghèo ĐTH Đô thị hóa ĐTMTT Đô thị mới Thủ Thiêm luan an 1 MỞ ĐẦU 1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI Đô thị hóa (ĐTH) là quá trình tất yếu diễn ra song hành với sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế, đặc biệt là sự chuyển biến từ kinh tế nông nghiệp sang công - thương nghiệp. Hiện tượng ĐTH gắn liền với lịch sử hình thành và phát triển của các đô thị trên thế giới. Hiện nay, dưới tác động của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, ĐTH diễn ra với tốc độ ngày càng mạnh mẽ, nhất là ở các nước đang phát triển, trong đó có Việt Nam.

Sau Đại hội Đảng lần thứ VI (1986), với đường lối đổi mới trên nhiều lĩnh vực của Đảng và Nhà nước, tại Thành phố Hồ Chí Minh (TP.HCM), ĐTH đã diễn ra trên nhiều địa bàn, góp phần làm thay đổi diện mạo kinh tế, văn hóa, xã hội của một thành phố vốn năng động và nhiều tiềm năng phát triển. Theo quyết định phê duyệt nhiệm vụ quy hoạch chung xây dựng TP.HCM đến năm 2025, Thành phố được quy hoạch là đô thị đặc biệt, một trung tâm lớn về kinh tế, văn hoá, khoa học công nghệ, có vị trí chính trị quan trọng của cả nước và là một trung tâm công nghiệp, dịch vụ đa lĩnh vực của khu vực Đông Nam Á (Quyết định số1570/2006/QĐ-TTg ngày 27/11/2006). Nằm trong không gian TP.HCM, Quận 21 cùng với đô thị mới Thủ Thiêm sẽ là trung tâm tài chính, thương mại, dịch vụ, giáo dục, y tế kỹ thuật cao, văn hóa, giải trí, thể dục thể thao trong quá trình đô thị hoá các quận ngoại thành (Quyết định số 24/QĐ- TTg ngày 06/01/2010). Trong quá trình triển khai thực hiện các kế hoạch nêu trên, cùng với những yếu tố khách quan và chủ quan khác tác động, có thể nhận thấy, tốc độ ĐTH ở Quận 2 đã và đang diễn ra mạnh mẽ, góp phần quan trọng trong sự phát triển kinh tế của TP.HCM nói riêng và Việt Nam nói chung.

Nằm đối diện trung tâm hành chính của Thành phố, Quận 2 có vị trí cửa ngõ, là đầu mối giao thông đường bộ, đường thủy, đường metro (dự kiến đến năm 2021 sẽ được đưa vào sử dụng) nối liền Thành phố với các tỉnh Đồng Nai, Bình Dương, Bà Rịa - Vũng Tàu. Vì vậy, Quận 2 đã được sự quan tâm chỉ đạo, đầu tư về mọi mặt của cả Thành phố và Trung ương. Các quyết định quy hoạch tổng thể cho Quận 2 đã xác định các chỉ tiêu kỹ thuật đô thị, các khu chức năng chủ yếu, các dự án lớn về cấu 1 Để tiện theo dõi, tên gọi “Quận 2, Thành phố Hồ Chí Minh” trong luận án được chúng tôi viết gọn lại là “Quận 2”. luan an 2 trúc hạ tầng… đã và đang thực hiện sẽ thu hút mạnh sự đầu tư của các thành phần kinh tế trong và ngoài nước.

Để thực hiện được tinh thần của quy hoạch chung, sự phát triển của Quận 2 không thể chỉ diễn ra theo các bước tuần tự, mà đòi hỏi phải có một số bước vượt bậc dựa trên cơ sở dự báo có căn cứ khoa học và các chính sách thu hút đầu tư mang tính bền vững. Bên cạnh những thuận lợi có được từ vị trí và tiềm năng phát triển thành một đô thị mới như đã nêu trên, quá trình ĐTH Quận 2 cũng nảy sinh nhiều bất cập về trình độ quản lý, tính đồng bộ trong quy hoạch, vấn đề dân sinh và xã hội, cơ sở hạ tầng. Quá trình ĐTH ở Quận 2 cũng phát sinh nhiều vấn đề cần phải giải quyết như: việc làm, chính sách đền bù khi giải phóng mặt bằng, cách thức di dân, giãn dân; vấn đề ô nhiễm môi trường; các vấn đề về xã hội khác. Bên cạnh tác động về kinh tế - xã hội, quá trình ĐTH ở Quận 2 đã và đang làm biến đổi những giá trị văn hóa truyền thống của cư dân trên vùng đất này từ phong tục tập quán, lối sống đến ý thức.

Đây là vấn đề thực tiễn cần quan tâm nghiên cứu, qua đó chỉ ra một số giải pháp nhằm phát huy những giá trị văn hóa mới tích cực, đồng thời bảo tồn những giá trị tốt đẹp của văn hóa truyền thống trong cộng đồng cư dân ở Quận 2 cũng như ở TP. Cho đến nay, đã có nhiều công trình nghiên cứu về ĐTH ở TP. Tuy nhiên, rất ít công trình nghiên cứu chuyên sâu về quá trình ĐTH ở Quận 2 kể từ khi Quận được thành lập (1997). Dưới góc độ khoa học lịch sử, nghiên cứu về quá trình ĐTH Quận 2 góp phần làm sáng tỏ những vấn đề như: các yếu tố chủ quan và khách quan tác động, chi phối đến quá trình ĐTH; những đặc điểm cũng như những hạn chế trong chủ trương, chính sách của Trung Ương, chính quyền Thành phố, chính quyền Quận 2 đối với vấn đề quy hoạch cũng như phát triển kinh tế - xã hội ở Quận 2… Việc nghiên cứu đề tài này có ý nghĩa khoa học và thực tiễn, góp phần vào việc đưa ra một mẫu hình nghiên cứu cho việc ĐTH ở các tỉnh trong cả nước, là cơ sở để thực hiện hóa chủ trương thành lập Thành phố phía Đông của Tp.HCM và phục vụ cho sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.

Từ những lý do nêu trên, tôi mạnh dạn chọn đề tài: “Quá trình đô thị hoá ở Quận 2, Thành phố Hồ Chí Minh từ năm 1997 đến năm 2015” làm luận án Tiến sĩ Sử học, chuyên ngành Lịch sử Việt Nam. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU 2. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của đề tài là quá trình đô thị hóa ở Quận 2, TP.