Đô thị hóa theo hướng phát triển bền vững: Trường hợp Thành phố Hồ Chí Minh - Luận án Tiến sĩ

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI TRẦN PHI LONG ĐÔ THỊ HÓA THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG: TRƯỜNG HỢP THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH Chuyên ngành : Kinh tế Phát triển Mã số : 62.05 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC 1. BÙI QUANG TUẤN 2. TRẦN QUANG THẮNG HÀ NỘI - 2017 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu nêu trong luận án là trung thực. Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

Tác giả luận án Nghiên cứu sinh Trần Phi Long MỤC LỤC MỞ ĐẦU 1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 8 1. Các nghiên cứu về đô thị và đô thị hóa theo hướng phát triển bền vững trên 8 thế giới 1. Các nghiên cứu về đô thị và đô thị hóa theo hướng phát triển bền vững ở Việt 18 Nam 1. Một số nhận xét, đánh giá 23 Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ ĐÔ THỊ HÓA VÀ ĐÔ THỊ HÓA THEO 26 HƯỚNG PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG 2.

Khái niệm, tiêu chí và các nhân tố ảnh hưởng đến đô thị hóa theo hướng phát 26 triển bền vững 2. Một số kinh nghiệm quốc tế về đô thị hoá theo hướng phát triển bền vững và 40 bài học kinh nghiệm cho Thành phố Hồ Chí Minh 2. Đề xuất Bộ tiêu chí đánh giá đô thị hóa theo hướng phát triển bền vững cho 50 Thành phố Hồ Chí Minh Chương 3: THỰC TRẠNG ĐÔ THỊ HÓA THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN 55 BỀN VỮNG Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 3. Tổng quan chung và các yếu tố ảnh hưởng tới đô thị hoá theo hướng phát 55 triển bền vững ở Thành phố Hồ Chí Minh 3.

Thực trạng đô thị hóa theo hướng phát triển bền vững ở Thành phố Hồ Chí 70 Minh 3. Nhận xét, đánh giá 107 Chương 4: GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ QUÁ TRÌNH ĐÔ THỊ HÓA THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG Ở THÀNH PHỐ HỒ 118 CHÍ MINH 4. Các yếu tố thuận lợi và khó khăn ảnh hưởng đến đô thị hoá theo hướng phát 118 triển bền vững ở Thành phố Hồ Chí Minh 4. Đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả quá trình đô thị hoá theo hướng phát 124 triển bền vững ở Thành phố Hồ Chí Minh KẾT LUẬN 150 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 152 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT CNH, HĐH : Công nghiệp hóa, hiện đại hóa CNTT : Công nghệ thông tin CNXH : Chủ nghĩa xã hội DNNN : Doanh nghiệp nhà nước DNVVN : Doanh nghiệp vừa và nhỏ KCN : Khu công nghiệp KCX Khu chế xuất DANH MỤC CÁC BẢNG, HÌNH Bảng 1.

Từ phát triển đến phát triển bền vững 30 Bảng 1. So sánh các tiêu chí lựa chọn kinh nghiệm 41 Hình 1. Mối quan hệ giữa các tiêu chí phát triển bền vững 53 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Đô thị hoá là quá trình tất yếu đã và đang diễn ra mạnh mẽ trên thế giới, đặc biệt là ở các nước Châu Á, trong đó có Việt Nam.

Nền kinh tế càng phát triển thì quá trình đô thị hoá diễn ra với tốc độ càng nhanh. Đô thị hoá góp phần đẩy mạnh phát triển kinh tế - xã hội của khu vực, nâng cao đời sống của nhân dân. Tuy nhiên, bên cạnh những mặt tích cực, tuỳ theo điều kiện phát triển của mỗi quốc gia, mỗi khu vực, quá trình đô thị hóa cũng gặp nhiều khó khăn phải khắc phục, giải quyết, đặc biệt là các vấn đề như di dân từ nông thôn ra thành thị, ô nhiễm môi trường, chất lượng dịch vụ y tế, giáo dục, đảm bảo công bằng, quản lí đô thị,. Như Báo cáo Chương trình phát triển của Liên hợp quốc đã chỉ rõ, quá trình đô thị hóa không phải là một sự khủng hoảng hay thảm kịch, ngay cả khi có những mặt trái không tránh khỏi, nó chỉ là một thách thức đối với tương lai mà thôi.

Quá trình đô thị hóa tạo ra nhiều thuận lợi và bất lợi cần được phân tích. Tuy nhiên, đô thị hóa là con đường văn minh của loài người, bởi các đô thị là nơi chủ yếu tạo ra của cải vật chất cho loài người. Thu lợi nhiều từ quá trình đô thị hóa, nhưng con người cũng phải trả giá không ít vì những bất lợi của nó. Chỉ có con đường duy nhất để tránh được thách thức này là tạo ra đô thị bền vững.

Quan niệm “Phát triển bền vững là sự phát triển đáp ứng những nhu cầu của thế hệ hiện tại mà không làm tổn hại đến khả năng của các thế hệ tương lai trong việc đáp ứng những nhu cầu của họ” của Uỷ ban thế giới về môi trường và phát triển đưa ra trong Báo cáo Brundtland - 1987 đã đạt được sự đồng thuận cao của các quốc gia trên thế giới. Đó là quan niệm mang tính nguyên lí quan trọng nhất đối với sự phát triển mang tính bền vững với mọi khía cạnh về kinh tế - xã hội và môi trường ở nhiều cấp độ từ cấp độ toàn cầu, khu vực đến quốc gia, địa phương, trong đó có đô thị. 1 Là một thành phố có vị trí, vai trò đặc biệt quan trọng trong việc phát triển kinh tế - xã hội của đất nước và là một trung tâm kinh tế sôi động, luôn luôn đi đầu về tốc độ tăng trưởng kinh tế, quá trình đô thị hóa ở thành phố HCM đã và đang diễn ra với tốc độ nhanh chóng trong những năm trở lại đây. Quyết định số1570/QĐ-TTg ngày 27/11/2006 của Thủ tướng chính phủ đã phê duyệt nhiệm vụ quy hoạch chung xây dựng thành phố Hồ Chí Minh đến năm 2025.

Theo đó thành phố HCM là đô thị đặc biệt, một trung tâm lớn về kinh tế, văn hoá, khoa học công nghệ, có vị trí chính trị quan trọng của cả nước và sẽ trở thành trung tâm công nghiệp, dịch vụ đa lĩnh vực của khu vực Đông Nam Á. Thành phố Hồ Chí Minh là một trong số ít những đô thị lớn trên thế giới có tốc độ tăng trưởng kinh tế 2 con số liên tục trong suốt 2 thập niên qua. Theo dự báo của các nhà kinh tế xu hướng này sẽ tiếp tục được duy trì. Với diện tích 2.000 km2 và dân cư chiếm xấp xỉ 10% dân số cả nước, thành phố đã đóng góp 40% kim ngạch xuất khẩu cả nước, 31,6% tổng thu ngân sách quốc gia, 29,4% GTSXCN, 28% giá trị gia tăng các ngành dịch vụ.

Tỷ lệ vốn đầu tư trên GDP của thành phố trong giai đoạn 2001-2005 đạt bình quân 35%. Tốc độ tăng vốn đầu tư phát triển bình quân trong 5 năm qua là 15,5%/năm. Nền kinh tế thị trường của thành phố HCM phát triển, lưu thông hàng hóa với tốc độ cao, từ đó tạo điều kiện cho quá trình phát triển kinh tế hàng hóa, thúc đẩy sự phân công xã hội phát triển, đẩy nhanh tiến trình xã hội hóa sản xuất cũng như khả năng hội nhập kinh tế quốc tế. Cùng với kinh tế phát triển, thành phố HCM cũng là nơi đảm bảo những điều kiện cần thiết cho sự phát triển con người toàn diện (về giáo dục, y tế, khả năng phát triển các mối quan hệ xã hội, tìm kiếm việc làm…).

Tuy nhiên, trong những năm gần đây, quá trình đô thị hóa đang diễn ra nhanh chóng ở nhiều quận, huyện mới của thành phố HCM đã khiến hàng nghìn ha đất nông nghiệp được chuyển thành đất ở, nhiều khu vực đô thị mới được xây dựng tự phát, thiếu nhiều cơ sở hạ tầng đã gây ra nhiều hậu quả nghiêm trọng 2 cho đời sống nhân dân như: bị ngập nước vào mùa mưa, thiếu hệ thống xử lý các chất thải gây ô nhiễm môi trường, nhất là không phát huy hết tiềm năng của đất đai, gây lãng phí lớn quỹ đất của Thành phố. Mặt khác, quá trình ĐTH ở thành phố HCM còn phải đối mặt với các luồng dân di cư từ nông thôn vào thành thị. Cộng đồng di cư vào thành phố HCM bao gồm nhiều thành phần càng làm gia tăng áp lực về việc làm, thu nhập, nhà ở, dịch vụ y tế,… vốn là vấn đề nhức nhối ở thành phố, ảnh hưởng đến quá trình tăng trưởng kinh tế và xóa đói giảm nghèo. Bên cạnh đó, tốc độ tăng trưởng và ĐTH cao cũng đã dẫn đến sự mất cân đối trong khả năng đáp ứng của hệ thống cơ sở hạ tầng kỹ thuật đô thị ở thành phố HCM.

Mạng lưới giao thông chưa đủ khả năng phục vụ nhu cầu đi lại và vận chuyển, tình trạng tắc nghẽn giao thông xảy ra thường xuyên, tỷ lệ vận tải hành khách công cộng còn thấp. Môi trường đô thị chưa được kiểm soát chặt chẽ, các công trình xử lý nước thải sinh hoạt, nước thải sản xuất chưa được đầu tư xây dựng, nhiều nhà máy xí nghiệp vẫn xả trực tiếp nước thải không qua xử lý môi trường đã gây ô nhiễm hệ thống sông, hồ. Tỷ lệ bãi chôn lấp chất thải hợp vệ sinh còn thấp. chưa quan tâm đến khí thải và tiếng ồn trong đô thị.

Với hơn 4 lần thay đổi quy hoạch không gian có tính chiến lược, rất nhiều “quy hoạch treo” đã bị phá sản. Nhiều địa điểm khi quy hoạch được xác định là khu công nghiệp, khu công nghệ cao nhưng do không có các nhà đầu tư trong nhiều năm đã trở thành đất hoang hóa, trong khi người dân cần đất sản xuất lại không được phép sử dụng. Việc quy hoạch đô thị sai hướng làm cho toàn bộ nội đô của Thành phố Hồ Chí Minh rơi vào tình trạng ngập lụt khi mưa đến. Việc nén vào trung tâm Thành phố Hồ Chí Minh quá mức cũng là một sai lầm không thể sửa chữa trong phát triển đô thị, làm phá vỡ cảnh quan thiên nhiên và kiến trúc.

Những thất bại trong chiến lược đa tâm, phi tập trung hóa xuất phát từ việc phát triển quy hoạch đô thị không đồng bộ với phát triển giao thông cũng làm cho các hoạt động chính từ giáo dục, y tế, vui 3 chơi giải trí tập trung ở nội thành làm cho thành phố quá tải, phát sinh ra rất nhiều vấn nạn kinh tế và xã hội. Tất cả những hạn chế, bất cập trên đây đã và đang ảnh hưởng nghiêm trọng tới quá trình đô thị hóa thành phố theo hướng bền vững. Với những lý do trên đây, việc nghiên cứu đề tài: “Đô thị hóa theo hướng phát triển bền vững: trường hợp thành phố Hồ Chí Minh” là cần thiết và cấp bách nhằm xem xét một cách tổng thể quá trình đô thị hóa của TP.