Luận án về vốn xã hội và sinh kế của người nhập cư tại thành phố Vinh, Nghệ An

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN __________________ Nguyễn Thị Bích Thủy VỐN XÃ HỘI VỚI SINH KẾ CỦA NGƢỜI NHẬP CƢ TẠI THÀNH PHỐ VINH, NGHỆ AN (Nghiên cứu trường hợp phường Bến Thủy và phường Trường Thi, thành phố Vinh, Nghệ An) LUẬN ÁN TIẾN SĨ XÃ HỘI HỌC Hà Nội - 2016 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN __________________ Nguyễn Thị Bích Thủy VỐN XÃ HỘI VỚI SINH KẾ CỦA NGƢỜI NHẬP CƢ TẠI THÀNH PHỐ VINH, NGHỆ AN (Nghiên cứu trường hợp phường Bến Thủy và phường Trường Thi, thành phố Vinh, Nghệ An) Chuyên ngành: Xã hội học Mã số: 62 31 30 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ XÃ HỘI HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1.TS Hoàng Bá Thịnh 2.TS Hoàng Thu Hương Chủ tịch HĐ chấm LATS cấp ĐHQG T/M Tập thể hƣớng dẫn PGS. Phạm Văn Quyết PGS. Hoàng Bá Thịnh Hà Nội - 2016 MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài.

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn. Ý nghĩa khoa học. Ý nghĩa thực tiễn. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu.

Mục đích nghiên cứu. Nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tƣợng, khách thể, phạm vi nghiên cứu. Đối tượng nghiên cứu.

Khách thể nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu. Câu hỏi nghiên cứu. Giả thuyết nghiên cứu.

Phƣơng pháp nghiên cứu. Phương pháp phân tích tài liệu. Phương pháp phỏng vấn sâu. Phương pháp phỏng vấn bằng bảng hỏi.

Phương pháp xử lý thông tin và báo cáo kết quả. Hạn chế của luận án. Cấu trúc của Luận án. 11 Chƣơng 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU.

Nghiên cứu về nhập cư. Tác động của nhập cư tới sự phát triển kinh tế - xã hội. Mạng lưới xã hội của người nhập cư. Nghiên cứu về vốn xã hội.

Quá trình xây dựng vốn xã hội. Mối quan hệ giữa vốn xã hội và kinh tế. Nghiên cứu về sinh kế. Loại hình, phương thức sinh kế.

Mối quan hệ giữa sinh kế và vốn xã hội. Những vấn đề luận án tập trung nghiên cứu .28 Chƣơng 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA NGHIÊN CỨU. Các khái niệm công cụ. Người nhập cư.

Lý thuyết Vốn xã hội. Lý thuyết Lựa chọn duy lý. Khái quát về địa bàn nghiên cứu. Thành phố Vinh – tỉnh Nghệ An.

Phường Bến Thủy và phường Trường Thi – thành phố Vinh .54 Chƣơng 3: ĐẶC ĐIỂM VỐN XÃ HỘI VÀ SINH KẾ CỦA NGƢỜI NHẬP CƢ TẠI THÀNH PHỐ VINH. Vài nét về sự nhập cư vào thành phố Vinh. Sự biến động tỷ lệ nhập cư qua các năm. Sự phân bố người nhập cư ở các địa bàn trong thành phố Vinh.

Chân dung người nhập cư tại thành phố Vinh. Trình độ học vấn. Đặc điểm sinh kế của người nhập cư tại thành phố Vinh. Khái quát về Vốn xã hội của người dân nhập cư.

Sự kết nối thành mạng lưới xã hội. Lòng tin xã hội .84 Chƣơng 4: VỐN XÃ HỘI TRONG VIỆC PHÁT TRIỂN SINH KẾ CỦA NGƢỜI NHẬP CƢ TẠI THÀNH PHỐ VINH. Vốn xã hội với tài sản sinh kế của người nhập cư. Hoạt động vay vốn.

Các phương tiện được sử dụng trong lao động. Nguyên liệu để sản xuất. Vốn xã hội trong việc phát triển năng lực nghề nghiệp. Tri thức nghề nghiệp.

Kinh nghiệm nghề nghiệp. Vốn xã hội với hoạt động nghề nghiệp của người nhập cư. Tìm kiếm việc làm. Thay đổi việc làm.

Đa dạng hóa nguồn thu nhập .149 KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ .155 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 157 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 172 DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 2.1: Diện tích, Dân số và Mật độ dân số phân theo phường xã của thành phố Vinh năm 2013 .2: Tổng số hộ, nhân khẩu tại hai phường Bến Thủy và Trường Thi .1: Tỷ suất nhập cư của thành phố Vinh qua các năm .2: Số liệu hộ, nhân khẩu cơ bản và tạm trú của các phường, xã thuộc thành phố Vinh .3: Số người chuyển đi và chuyển đến tại hai phường Bến Thủy và Trường Thi .4: Tỷ lệ người nhập cư nữ qua các năm ở thành phố Vinh và phường Bến Thủy, phường Trường Thi .5: Trình độ học vấn của người nhập cư .6: So sánh khác biệt nghề nghiệp giữa nam và nữ .7: Thu nhập trung bình một tháng của người nhập cư chia theo giới tính .8: Loại hình nhà ở của người nhập cư chia theo giới tính .9: Phương tiện đi lại chính của người nhập cư chia theo giới tính .10: Số người thân quen có thể chia sẻ chuyện riêng tư và nhờ giúp đỡ khi cần thiết .1: Bảng chéo giữa số năm sống ở thành phố Vinh với việc vay vốn .2: So sánh về nguồn vay vốn giữa nam và nữ .3: Người cung cấp thông tin về tri thức nghề nghiệp cho người nhập cư .4: So sánh khác biệt về sự trợ giúp của người khác khi bị ốm đau giữa nam và nữ .5: Bảng chéo giữa việc có người quen sẵn ở Thành phố Vinh và việc nhận được trợ giúp khi ốm đau không thể đi lại được .6: Số lần thay đổi việc làm kể từ khi đến thành phố Vinh của người nhập cư chia theo giới tính .7: Bảng chéo giữa số năm ở TP Vinh với số việc làm của người nhập cư .144 DANH MỤC CÁC HÌNH, BIỂU ĐỒ Danh mục hình Hình 1.1: Cách tiếp cận phân tích sinh kế hộ gia đình.1: Khung sinh kế bền vững .40 Danh mục biểu đồ Biểu đồ 3.1: Phần trăm độ tuổi của người nhập cư .2: Nguyên nhân nhập cư vào thành phố Vinh của người nhập cư .3: Tỷ lệ người thân quen của người nhập cư .1: Mục đích vay vốn của người nhập cư .2: Người trợ giúp người nhập cư về nguyên liệu sản xuất .3: Người cùng hợp tác trong hoạt động nghề nghiệp .137 Danh mục mô hình Mô hình 4.1: Kiểu mạng lưới xã hội truyền thống trong tìm kiếm việc làm .2: Kiểu mạng lưới xã hội hiện đại trong tìm kiếm việc làm .3: Kiểu mạng lưới xã hội hỗn hợp trong tìm kiếm việc làm .123 DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ, HỘP Danh mục sơ đồ Sơ đồ 1.1: Khung phân tích của luận án .1: Mô hình hóa câu chuyện ở hộp 4.2: Mô hình hóa câu chuyện thất bại của việc sử dụng vốn xã hội trong hoạt động vay vốn .3: Mô hình hóa câu chuyện ở hộp 4.4: Mô hình hóa câu chuyện ở hộp 4.5: Mô hình hóa câu chuyện ở hộp 4.6: Mô hình hóa câu chuyện ở hộp 4.147 Danh mục hộp Hộp 4.1: Câu chuyện về sử dụng vốn xã hội trong hoạt động vay vốn .2: Câu chuyện về vốn xã hội giúp cho các cá nhân tiếp cận được với nguyên liệu để sản xuất .3: Câu chuyện về vốn xã hội giúp nâng cao tri thức nghề nghiệp cho người nhập cư .4: Câu chuyện vốn xã hội giúp ích trong tìm kiếm việc làm .5: Câu chuyện về vốn xã hội hỗ trợ người nhập cư trong hợp tác làm ăn .6: Câu chuyện về vốn xã hội giúp đa dạng hóa nguồn thu nhập. Lý do chọn đề tài Trong quá trình sinh tồn của loài người, sự nhập cư xảy ra phổ biến, xuất phát từ các nguyên nhân về kinh tế, chiến tranh, chính trị hay thiên tai.

Đây là hiện tượng tự nhiên của xã hội, gắn liền với phân bố lao động và dân cư, trong mối quan hệ với nguồn tài nguyên. Quá trình nhập cư xuất phát từ sự điều chỉnh, cân đối giữa nhu cầu và nguồn lao động giữa các vùng lãnh thổ, giữa nông thôn và thành thị. Người nhập cư vào các thành phố có những đặc trưng riêng như ít người có nhà ở cố định, có ít người thân quen, phần đông người nhập cư thiếu kiến thức, hiểu biết về môi trường sống mới. Do đó, người nhập cư gặp khó khăn trong tìm kiếm việc làm, tiếp cận các dịch vụ y tế, giáo dục, đào tạo nghề hay an sinh xã hội.

Song người nhập cư đa phần là những người trẻ tuổi, năng động, có ý chí vươn lên trong quá trình tạo dựng sinh kế tại nơi ở mới. Người nhập cư gặp nhiều trở ngại, nhưng bên cạnh đó họ cũng có những lợi thế riêng của mình, tuy nhiên để có vượt qua được mọi thách thức, rào cản cũng như bất trắc đòi hỏi người dân nhập cư cần phải sử dụng nhiều loại nguồn lực khác nhau. Các nguồn lực cần thiết đối với người dân nhập cư có thể kể đến: vốn tài chính, vốn vật chất, vốn con người, vốn văn hóa và vốn xã hội. Các loại vốn này có vai trò khác nhau đối với quá trình sinh sống của người nhập cư tại thành thị.

Muốn tạo dựng và phát triển một sinh kế bền vững, lâu dài thì người nhập cư cần phải sử dụng kết hợp các loại vốn dưới tác động của môi trường xã hội, thể chế chính trị cùng với rất nhiều những rủi ro. Trong số các loại vốn này, có một loại vốn đặt biệt - là vốn xã hội, không tồn tại hữu hình mà tồn tại vô hình trong mối quan hệ xã hội giữa các cá nhân với nhau, hơn nữa nó không trực tiếp tạo ra lợi ích vật chất cũng như tinh thần, mà nó là bước trung gian chuyển đổi sang các loại vốn khác nếu như cá nhân biết cách vận dụng. Để vượt qua mọi thách thức và có thể sinh sống ổn định tại đô thị, ngoài những tiềm lực đã có thì vốn xã hội của người nhập cư đã có vai trò hỗ trợ như thế nào đối với sinh kế của họ? Hơn nữa, bàn về người nhập cư thì hiện tại ở Việt Nam có rất nhiều nghiên cứu, song hướng nghiên cứu về vai trò của vốn 1 xã hội đối với quá trình sinh kế của họ thì hiện tại đang còn là một khoảng trống cần lấp đầy. Vốn xã hội có vai trò quan trọng đối với người nhập cư bên cạnh các loại vốn khác, song để nghiên cứu rõ vai trò của nó không hề đơn giản.

Nhìn chung, thời gian gần đây các nhà khoa học trong và ngoài nước quan tâm nhiều đến khái niệm vốn xã hội, song ở Việt Nam người ta bàn nhiều đến vốn xã hội giữa những người nông dân ở vùng nông thôn - một cộng đồng mang tính cố kết xã hội cao. Còn khía cạnh vốn xã hội của người dân ở thành thị, đặc biệt là với nhóm người dân nhập cư thì đang còn mỏng cả về số lượng lẫn chất lượng.