Luận án TS: Thơ Bang Giao Việt Nam Thế Kỷ X-XIV - Trần Thị The

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI TRẦN THỊ THE THƠ BANG GIAO VIỆT NAM THẾ KỶ X ­ XIV Chuyên ngành : Văn học Việt Nam Mã số : 62.21 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN Người hướng dẫn khoa học: TS. NGUYỄN THỊ NHÀN TS. NGUYỄN THỊ NƯƠNG HÀ NỘI ­ 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Những số liệu sử dụng trong luận án là trung thực.

Các kết quả rút ra từ luận án chưa từng được công bố. Tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm về công trình nghiên cứu này. Tác giả Trần Thị The LỜI CẢM ƠN Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn tới PGS. Nguyễn Đăng Na người đã luôn động viên, khích lệ và giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu luận án.

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc của mình đến TS. Nguyễn Thị Nhàn và TS. Nguyễn Thị Nương ­ các cô đã tận tình hướng dẫn, đóng góp những ý kiến quý báu giúp tôi hoàn thiện luận án. Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành tới các thầy, các cô trong tổ bộ môn Văn học Việt Nam, Khoa Ngữ văn, Phòng Sau Đại học, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, bạn bè, đồng nghiệp và gia đình đã tận tình giúp đỡ để tôi hoàn thành quá trình nghiên cứu của mình.

Trong quá trình nghiên cứu luận án này không tránh khỏi những thiếu sót, tôi kính mong tiếp tục nhận được sự chỉ dẫn và đóng góp ý kiến của các thầy, cô giáo và đồng nghiệp. Xin trân trọng cảm ơn! Hà Nội, tháng 02 năm 2018 Tác giả luận án Trần Thị The DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ CÁI VIẾT TẮT 1. Cb : Chủ biên 2. ĐHQG : Đại học Quốc gia 3.

ĐHSP : Đại học Sư phạm 4. H : Hà Nội 5 KHXH : Khoa học Xã hội 6 KHXH & NV : Khoa học Xã hội và Nhân văn 7. Nxb : Nhà xuất bản 8. TCHN : Tạp chí Hán Nôm 9 TCVH : Tạp chí Văn học 10.

HCM : Thành phố Hồ Chí Minh 11. TK : Thế kỷ 12. Ví dụ: [5] : Tài liệu số 5 ở mục Tài liệu tham khảo 14.4] : Tài liệu số 5 ở mục Tài liệu tham khảo, trang 4 15.4 – 10] : Tài liệu số 5 ở mục Tài liệu tham khảo, từ trang 4 đến trang 10 16. Ví dụ [dt5] : Dẫn theo tài liệu số 5 ở mục Tài liệu tham khảo 17.

Ví dụ [dt5, tr.4] : Dẫn theo tài liệu số 5 ở mục tham khảo, trang 4 18. VH – TT : Văn hóa – thông tin 19. Viện NCHN : Viện Nghiên cứu Hán Nôm 20. Tạp chí NCVH : Tạp chí Nghiên cứu Văn học MỤC LỤC Thơ tiêṕ sứ là thơ của các nhà ngoại giao Việt Nam khi xướng họa, đối đáp, tặng tiễn, cảm tạ sứ giả Trung Hoa sang phong vương hoặc thực hiện các hoạt động ngoại giao khác.

11 Thơ tiếp sứ là mang ̉ sang ́ tać đôc̣ đaó trong thơ ca bang giao Viêṭ Nam thời trung đại. Ra đời sớm hơn thơ đi sứ, thơ tiếp sứ đóng vai trò khai mở, đặt nền móng cho dòng thơ bang giao trung đại. Thơ tiếp sứ Trung Hoa bắt đầu với sự kiện Lý Giác sang sứ nước ta lần thứ hai. Vua Lê Đại Hành biết Lý Giác là người giỏi thơ văn nên vị vua đời Tiền Lê đã sai nhà sư Đỗ Pháp Thuận giả làm người chèo đò ra đón sứ.

Đỗ Pháp Thuận đã cùng Lý Giác ngâm bài Vịnh nga. Cũng năm ấy, vua sai Khuông Việt đại sư làm bài thơ tiễn chân Lý Giác. Đến giai đoạn TK XIII – XIV, thơ tiếp sứ phát triển mạnh và đạt nhiều thành tựu. Điều đó được thể hiện qua 26 bài thơ tiếp, tiễn, xướng họa của các vị vua, quan, tướng lĩnh nhà Trần, nhà Hồ với các sứ thần triều Nguyên, triều Minh.

Sang đời Lê sơ, thơ tiếp sứ ít ỏi. Sách Lịch triều hiến chương loại chí, trong phần “Nghi thức tiếp đãi”, tác giả Phan Huy Chú có chép 4 bài thơ vua Lê Tương Dực tiễn chân sứ thần nhà Minh là Trạm Nhược Thủy, Phan Hy Tăng hồi quốc. Những giai đoạn sau, thơ tiếp sứ được các nhà ngoại giao Đại Việt dùng để xướng họa, đối đáp với sứ thần nhà Thanh (Trung Hoa). Theo tác giả Lý Na (Trung Quốc), khi tiếp Chu Xán (nhà Thanh), vua tôi Việt Nam đều có thơ xướng họa, trong đó: Nguyễn Đình Cổn: 2 bài; Nguyễn Đình Trụ: 2 bài; Vũ Duy Khoang: 2 bài; khi xướng họa với sứ thần nhà Thanh là Đức Bảo, Cố Nhữ Tu, vua tôi Việt Nam để lại các sáng tác: Trần Danh Lâm: 18 bài, Nguyễn Xuân Huyên: 18 bài, Trần Di Trạch: 1 bài, Lê Quý Đôn: 3 bài, Lê Duy Mật: 1 bài, Lê Hiển Tông: 2 bài.

11 Thơ tiếp sứ phân chia thành các tiểu loại nhỏ hơn như: thơ đối đáp, xướng họa, thơ tặng, thơ cảm ơn, thơ tiễn sứ giả Trung Hoa. Trong loại thơ này, bao giờ cũng có đối tượng để tặng, tiễn, ứng đối cụ thể, trực tiếp. Muốn hiểu những bài thơ tiếp sứ Trung Hoa của người Việt cần đặt bài thơ trong mối quan hệ với các bài xướng hoặc bài họa sau đó. Mặt khác, cũng cần tìm hiểu đối tượng để họa thơ, tặng thơ là ai… .11 Vừa lí trí vừa tình cảm; vừa ngợi ca đất Việt vừa không quên tình cảm hòa hiếu với người phương Bắc là những đặc điểm sóng đôi, bổ sung cho nhau tạo nên đặc trưng thơ tiếp sứ Đại Việt.

Tiền đề văn hóa, văn học thời trung đại. Bối cảnh văn hóa bang giao Việt Nam thời trung đại. Nhà ngoại giao/ nhà chính trị/ sứ thần/ nhà thơ Việt Nam thời trung đại. Lịch sử xã hội Việt Nam TK X ­ XIV.

Vài nét về thơ bang giao Việt Nam TK X ­ XIV. Lý do chọn đề tài 1. Bên cạnh những chính sách đối nội, việc đẩy mạnh mối bang giao với các nước trong khu vực và trên thế giới vô cùng hệ trọng đối với mỗi quốc gia. Thực tế lịch sử đã minh chứng cùng những thắng lợi quân sự hiển hách, lĩnh vực ngoại giao cũng đóng góp không nhỏ đến sự an nguy, tồn vong của dân tộc.

Khi đất nước hòa bình, tránh sự nhòm ngó của các nước lân bang, giữ vững độc lập chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ, ông cha ta đề cao công việc ngoại giao, coi đây là nhiệm vụ thiết thân. Đánh giá về vấn đề này, sử gia Phan Huy Chú đã từng khẳng định: “ Trong việc trị nước, hòa hiếu với nước láng giềng là việc lớn mà những khi ứng thù lại rất quan hệ, không thể xem thường. Vì thế, ngay khi bước vào thời kỳ tự chủ, quốc gia Đại Việt đã chú trọng quan hệ ngoại giao với các nước láng giềng, đặc biệt là mối bang giao với Trung Hoa. Trải qua 10 TK tồn tại, mối bang giao giữa Việt Nam và Trung Hoa được thực hiện thông qua hình thức sách phong – triều cống.

Nước ta giữ lệ triều cống với các triều đại phong kiến Trung Hoa theo thể thức ba năm một lần, bốn năm hai lần hoặc sáu năm hai lần. C ác sứ đoàn đi sứ, làm những nhiệm vụ bang giao quan trọng: cầu phong, chúc mừng, báo tang, viếng tang, đáp lễ, biện luận về đất đai, cương vực lãnh thổ hoặc những vấn đề chưa giải quyết xong trên mặt trận quân sự. Ngược lại, phía Trung Quốc cũng cử những đoàn sứ bộ sang ta để phong vương, công nhận nước ta là một nước phiên thần. Mối quan hệ bang giao đặc biệt này là cơ sở hình thành dòng thơ văn bang giao song hành với vận mệnh dân tộc trong suốt chiều dài lịch sử.

Trong thơ văn bang giao, bộ phận đặc sắc và đáng kể nhất là thơ ca được viết trên đường đi sứ, khi tiếp đón sứ. Kiểu sáng tác này được gọi chung là thơ bang giao. Ở đó, hình thức biểu hiện trực tiếp của chủ nghĩa yêu nước được chuyển hóa sang một phương cách mềm dẻo, uyển chuyển nhưng vẫn đảm bảo nội dung tư tưởng của thời đại. Đó là những bài thơ kết tinh vẻ đẹp trí tuệ, tâm hồn của những nhà ngoại giao/ nhà chính trị/ sứ thần/ thi nhân, có đóng góp lớn trong hành trình bang giao, lịch sử, văn hóa, văn học dân tộc.

Nghiên cứu thơ bang giao là việc làm cần thiết. Tiếp cận đề tài Thơ bang giao Việt Nam TK X ­ XIV, tác giả luận án sẽ đi sâu vào tìm hiểu dòng thơ bang giao trung đại ở giai đoạn đầu tiên. Thơ bang giao TK X – XIV là những thi phẩm đẹp, đánh dấu một mốc quan trọng trong tiến trình thơ ca Việt Nam thời trung đại: mở ra đường thơ sứ trình/thơ bang giao. Nói về vai trò khai mở của thơ bang giao TK X ­ XIV trong dòng thơ bang giao trung đại, tác giả cuốn Văn học Việt Nam trên những chặng đường chống phong kiến Trung Quốc xâm lược nhận định: “Văn thơ bang giao thời Lý – Trần mở 2 đầu cho truyền thống văn học bang giao của nước nhà.

Bản thân nó đã đạt đến đỉnh cao và để lại nhiều kinh nghiệm quý báu cho những thế hệ sau. Bắt nguồn từ một thực tế oanh liệt của nhà nước, các tác giả lại là những chiến sĩ trên mặt trận ngoại giao, có người còn cầm quân ra trận, dòng văn học bang giao thời này đã gắn bó chặt chẽ với vận mệnh dân tộc. Chẳng những nó hoàn thành nhiệm vụ góp phần vào công cuộc giữ nước mà còn góp phần xây dựng nền văn hiến riêng của dân tộc mình” [207, tr. Thơ bang giao TK X ­ XIV có vị trí khơi nguồn những cảm hứng, những đề tài, “xác lập” những phương thức thể hiện chính cho dòng thơ bang giao thời trung đại.

Từ đó, các cây bút đời sau như đời Lê sơ, đời Mạc, đời Lê trung hưng, đời Tây Sơn và đời Nguyễn đã tiếp nối, phát triển, ngày càng đạt nhiều thành tựu. Nghiên cứu thơ bang giao TK X – XIV trong mối tương quan với thơ bang giao giai đoạn khác là một việc làm cần thiết. Cách tiếp cận này vừa cho phép tìm hiểu đặc điểm riêng của thơ bang giao TK X ­ XIV, vừa thấy được đặc trưng của những sáng tác bang giao trung đại. Năm 938, Ngô Quyền đánh tan quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng, mở ra một kỷ nguyên mới cho dân tộc.

Việt Nam chuyển từ thời Bắc thuộc sang thời phong kiến độc lập, tự chủ. Các triều đại Việt Nam bắt đầu giai đoạn khẳng định vị thế dân tộc trong mối quan hệ với Trung Hoa và các nước lân bang. Trên bối cảnh lịch sử đó, văn học viết Việt Nam hình thành đạt được thành tựu rực rỡ.