Luận án Ngôn ngữ đối thoại trong sáng tác 3 nhà văn Nguyễn Công Hoan, Vũ Trọng Phụng, Nam Cao

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI PHẠM SỸ CƯỜNG NGÔN NGỮ ĐỐI THOẠI TRONG SÁNG TÁC NGUYỄN CÔNG HOAN, VŨ TRỌNG PHỤNG VÀ NAM CAO Chuyên ngành: Văn học Việt Nam Mã số : 62.21 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN Người hướng dẫn khoa học: GS. TS Trần Đăng Xuyền HÀ NỘI - 2017 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết quả nêu trong luận án là trung thực, đảm bảo độ chuẩn xác cao nhất. Các tài liệu tham khảo, trích dẫn có xuất xứ rõ ràng.

Tác giả Phạm Sỹ Cường MỤC LỤC PHẦN MỞ ĐẦU. Lí do chọn đề tài. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu.

Phương pháp nghiên cứu. Đóng góp của luận án. Cấu trúc của luận án. 6 PHẦN NỘI DUNG CHÍNH.

TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VÀ KHÁI QUÁT VỀ NGÔN NGỮ ĐỐI THOẠI TRONG VĂN HỌC HIỆN THỰC PHÊ PHÁN VIỆT NAM. Tổng quan vấn đề nghiên cứu. Khái niệm “ngôn ngữ đối thoại”. Tình hình nghiên cứu ngôn ngữ đối thoại trong sáng tác Nguyễn Công Hoan, Vũ Trọng Phụng và Nam Cao.

Khái quát về ngôn ngữ đối thoại trong văn học hiện thực phê phán Việt Nam. Cơ sở hình thành ngôn ngữ đối thoại trong văn học hiện thực phê phán Việt Nam. Đặc trưng và chức năng của ngôn ngữ đối thoại trong văn học hiện thực phê phán Việt Nam. 20 Tiểu kết chương 1.

NGÔN NGỮ ĐỐI THOẠI TRONG SÁNG TÁC NGUYỄN CÔNG HOAN. Từ quan niệm cuộc đời là một sân khấu hài kịch… .…đến vị trí đặc biệt quan trọng của ngôn ngữ đối thoại. Ngôn ngữ đối thoại dày đặc. Ngôn ngữ đối thoại mô tả hoàn cảnh và khắc họa tính cách nhân vật.

Ngôn ngữ đối thoại góp phần thúc đẩy cốt truyện, gia tăng mâu thuẫn, kịch tính. 53 Tiểu kết chương 2. NGÔN NGỮ ĐỐI THOẠI TRONG SÁNG TÁC VŨ TRỌNG PHỤNG. Từ cái nhìn: cuộc đời đảo điên, “vô nghĩa lí” và con người xấu xa, tha hóa đến tận cùng….

…đến những đặc sắc trong ngôn ngữ đối thoại. Ngôn ngữ đối thoại cung cấp thông tin, lộn mặt trái nhân vật. Kiểu đối thoại đám đông phơi bày xã hội hỗn tạp. Sự đa dạng, phong phú của ngôn ngữ đối thoại trong các thể loại.

89 Tiểu kết chương 3. NGÔN NGỮ ĐỐI THOẠI TRONG SÁNG TÁC NAM CAO. Từ cái nhìn đề cao con người “cảm giác và tư tưởng”, khám phá “con người trong con người”… .…đến cách tổ chức ngôn ngữ đối thoại. Ngôn ngữ đối thoại tâm lí hóa, bộc lộ cá tính nhân vật .2 Ngôn ngữ đối thoại và tính đa thanh.

115 Tiểu kết chương 4. 146 PHẦN KẾT LUẬN. 148 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI. 151 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

152 DANH MỤC BẢNG BIỂU Bảng 3.1: Thống kê lượt thoại của một số nhân vật chính .2: Thống kê độ dài của lời thoại.1: Thống kê ngôn ngữ đối thoại trong một số truyện ngắn. 119 1 PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài Văn học là tiếng nói của con người. Vấn đề trung tâm của văn học, nhất là văn xuôi là nhân vật.

Nhân vật trong tác phẩm văn chương được khắc họa bằng ngoại hình, được phân tích, cắt nghĩa bằng ngôn ngữ trần thuật. Một trong những yếu tố khiến cho nhân vật không trở thành những “ma-nơ-canh” vô hồn, vô tri, mà sống động, có hơi thở chính là ở ngôn ngữ đối thoại. Ngôn ngữ đối thoại, lời đối đáp qua lại của nhân vật là một phương diện quan trọng của ngôn ngữ nghệ thuật. Ngôn ngữ đối thoại, một mặt, khắc họa diện mạo, tính cách nhân vật, tạo nên hình tượng nghệ thuật, mặt khác, thể hiện tư tưởng của tác phẩm, quan niệm về con người và thực tại của tác giả.

Ngôn ngữ đối thoại được các nhà ngôn ngữ học, phê bình văn học quan tâm vì nó có ý nghĩa trong đời sống giao tiếp hàng ngày, trong ngôn ngữ học và trong văn học (bao gồm cả sáng tác và phê bình). Ngay từ thập niên ba mươi của thế kỷ XX, V. Voloshinov đã cho rằng: “Vấn đề đối thoại bắt đầu thu hút ngày càng nhiều sự chú ý của các nhà ngôn ngữ học, và đôi khi thậm chí trở thành tâm điểm của những mối quan tâm ngôn ngữ học” [168, tr. Ở Việt Nam, các nhà ngôn ngữ học và phê bình văn học những năm gần đây đã ý thức sâu sắc về việc nghiên cứu ngôn ngữ nghệ thuật nói chung, ngôn ngữ đối thoại nói riêng.

Chúng tôi ý thức rằng: nghiên cứu ngôn ngữ đối thoại sẽ không chỉ góp phần tìm ra những đặc sắc trong bút pháp nghệ thuật mà còn thấy được chiều sâu của cách nhìn, tư tưởng của nhà văn. Nguyễn Công Hoan, Vũ Trọng Phụng và Nam Cao là ba cây bút văn xuôi tiêu biểu cho ba chặng đường phát triển của chủ nghĩa hiện thực Việt Nam. Sáng tác của họ có đóng góp lớn lao trên nhiều phương diện với nền văn xuôi hiện đại. Chính vì vậy, văn phẩm của họ thu hút sự quan tâm không chỉ của bạn đọc mà còn của rất nhiều những nhà nghiên cứu phê bình thuộc nhiều thế hệ.

Tuy 2 nhiên, vấn đề ngôn ngữ đối thoại trong văn xuôi hiện thực nói chung và ngôn ngữ đối thoại trong sáng tác Nguyễn Công Hoan, Vũ Trọng Phụng và Nam Cao nói riêng chưa được nghiên cứu quy mô, thỏa đáng. Đặt ba tác giả vào quá trình phát triển của trào lưu văn học hiện thực phê phán, luận án tập trung nghiên cứu ngôn ngữ đối thoại ở nhiều cấp độ khác nhau. Soi vào ngôn ngữ đối thoại, người đọc sẽ thấy rõ hơn chân dung nhân vật, thấy rõ hơn năng lực tổ chức ngôn từ nghệ thuật, tầm vóc tư tưởng của nhà văn. Đề tài sẽ không chỉ có ý nghĩa với lĩnh vực nghiên cứu phê bình văn học mà còn có ý nghĩa với công việc giảng dạy về các tác giả tiêu biểu của văn học hiện thực phê phán trong trường đại học và nhà trường phổ thông.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2. Đối tượng nghiên cứu Luận án tập trung nghiên cứu ngôn ngữ đối thoại của nhân vật trong sáng tác của nhà văn Nguyễn Công Hoan, nhà văn Vũ Trọng Phụng và nhà văn Nam Cao. Ngôn ngữ đối thoại ở đây được hiểu là ngôn ngữ của các nhân vật, trong đó bao gồm các song thoại, tam thoại, đa thoại và trong những trường hợp đặc biệt còn bao gồm cả độc thoại nội tâm, ngôn ngữ nửa trực tiếp. Phạm vi nghiên cứu Chúng tôi nghiên cứu ngôn ngữ đối thoại trong các tác phẩm của ba nhà văn: Nguyễn Công Hoan (truyện ngắn), Vũ Trọng Phụng (tiểu thuyết và phóng sự), Nam Cao (truyện ngắn).

Sở dĩ có sự lựa chọn các thể loại như vậy, vì đó là sở trường, là thế mạnh của mỗi nhà văn, nơi tài năng và tư tưởng của họ kết tinh rõ nhất. Vì nhiều lí do, chúng tôi chỉ tập trung nghiên cứu các sáng tác của ba nhà văn này trong giai đoạn trước Cách mạng tháng Tám 1945. 3 Bên cạnh đó, chúng tôi còn quan tâm nghiên cứu, so sánh ngôn ngữ đối thoại trong sáng tác của ba nhà văn này với các nhà văn hiện thực khác như Ngô Tất Tố, Nguyên Hồng, Tô Hoài… hoặc các cây bút văn xuôi lãng mạn như Thạch Lam, Nguyễn Tuân… 3. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 3.

Mục đích nghiên cứu Luận án tập trung nghiên cứu những đặc sắc ngôn ngữ đối thoại của nhân vật trong sáng tác Nguyễn Công Hoan, Vũ Trọng Phụng và Nam Cao. Một mặt tìm ra những nét riêng trong ngôn ngữ đối thoại của mỗi nhà văn, mặt khác thấy được sự vận động, phát triển về ngôn ngữ đối thoại trong sáng tác Nguyễn Công Hoan, Vũ Trọng Phụng và Nam Cao. Qua đó, công trình làm rõ một số phương diện đặc sắc của nội dung tư tưởng và phong cách nghệ thuật mỗi nhà văn. Nhiệm vụ nghiên cứu Với mục đích nghiên cứu như trên, luận án xác định thực hiện các nhiệm vụ cốt yếu như sau: - Xác định cơ sở lí thuyết làm phương tiện để nghiên cứu ngôn ngữ đối thoại.

- Khám phá đặc sắc ngôn ngữ đối thoại trong sáng tác của ba nhà văn: Nguyễn Công Hoan, Vũ Trọng Phụng và Nam Cao. Luận án nghiên cứu mỗi lời thoại, cuộc thoại, đoạn thoại, gắn chúng với mỗi nhân vật và toàn bộ tác phẩm, toàn bộ sự nghiệp của mỗi tác giả, tìm ra những nét độc đáo, thú vị trong bút pháp nghệ thuật của mỗi tác giả. Đồng thời, đặt mỗi nhà văn trong mối tương quan với nhau, với trào lưu hiện thực và các trào lưu khác, từ đó luận án chỉ ra những đóng góp của các nhà văn với quá trình hiện đại hóa của nền văn học dân tộc. - Chỉ ra sự gắn kết giữa hình thức lời văn nghệ thuật (ngôn ngữ đối thoại) và cách nhìn, cách cắt nghĩa của các nhà văn về thực tại.

Phương pháp nghiên cứu 4 Thực hiện đề tài này, chúng tôi sử dụng phối hợp các phương pháp nghiên cứu chủ yếu sau đây: 4. Phương pháp liên ngành Vấn đề ngôn ngữ đối thoại nói riêng, ngôn ngữ nghệ thuật nói chung có liên quan đến nhiều lĩnh vực khoa học như ngôn ngữ học, lí luận văn học, văn học sử, tâm lí học, văn hóa học… Các kiến thức liên ngành này sẽ giúp chúng tôi soi sáng đề tài nghiên cứu thấu đáo từ nhiều góc độ. Phương pháp hệ thống Ngôn ngữ đối thoại, ngôn ngữ nghệ thuật, nằm trong chỉnh thể hệ thống cấu trúc của các yếu tố nghệ thuật có liên quan mật thiết với nhau. Sử dụng phương pháp hệ thống, chúng tôi muốn phát hiện, giải quyết các vấn đề một cách biện chứng, khoa học nhất.

Phương pháp nghiên cứu tác giả Ngôn ngữ đối thoại là một phần của ngôn ngữ nghệ thuật, chịu sự chi phối của tài năng, tư tưởng tác giả. Những yếu tố tiểu sử, quan điểm nghệ thuật, cảm hứng sáng tạo, cá tính sáng tạo… của nhà văn có liên quan mật thiết đến việc tổ chức ngôn ngữ nghệ thuật, trong đó có ngôn ngữ đối thoại. Vì vậy, phương pháp nghiên cứu tác giả sẽ giúp chúng tôi thực hiện đề tài một cách thấu đáo. Phương pháp thống kê, phân loại Thống kê là phương pháp được sử dụng thường xuyên để tạo dữ liệu, nhận diện những dấu hiệu nghệ thuật.

Chúng tôi kết hợp giữa thống kê và phân loại để từ đó tìm ra những căn cứ, quy nạp thành những đánh giá khoa học.