Luận án Tiến sĩ: Phân tích kết cấu trong kịch Samuel Beckett của Lê Thúy Hằng, ĐHSP Hà Nội

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI LÊ THÚY HẰNG KẾT CẤU TRONG KỊCH CỦA SAMUEL BECKETT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN Hà Nội - 2019 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI LÊ THÚY HẰNG KẾT CẤU TRONG KỊCH CỦA SAMUEL BECKETT Chuyên ngành : Văn học nƣớc ngoài Mã số : 9.42 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. ĐẶNG ANH ĐÀO Hà Nội - 2019 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Những kết quả nghiên cứu trong Luận án là trung thực và chƣa từng đƣợc ai công bố trong bất cứ một công trình nào khác. Hà Nội, ngày tháng năm 2019 Tác giả luận án Lê Thúy Hằng LỜI CẢM ƠN Trước tiên, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc tới nhà khoa học PGS.

Đặng Anh Đào – người đã tận tình hướng dẫn, chỉ bảo, động viên, giúp đỡ tôi trong quá trình nghiên cứu và thực hiện đề tài. Tôi cũng xin chân thành cảm ơn các thầy cô ở Bộ môn Văn học nước ngoài, cùng các thầy cô trong Khoa Ngữ Văn, phòng Sau Đại học, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã tạo điều kiện tốt nhất cho tôi trong suốt thời gian học tập tại trường. Tôi cũng xin gửi lời tri ân sâu sắc tới các thầy cô ở Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQGHN; Viện Văn học, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam đã động viên và giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện luận án. Ngoài ra, tôi cũng xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn đến Ban Lãnh đạo và các đồng nghiệp tại Viện Việt Nam học và Khoa học phát triển, Đại học Quốc gia Hà Nội, nơi tôi công tác.

Cuối cùng, tôi xin gửi lời tri ân sâu sắc đến bố mẹ, gia đình, và những người bạn đã luôn ủng hộ, động viên, giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và thực hiện Luận án. Hà Nội, ngày tháng năm 2019 Tác giả luận án Lê Thúy Hằng MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu.

Phạm vi và đối tƣợng nghiên cứu. Phƣơng pháp nghiên cứu. Đóng góp mới của luận án. Cấu trúc của luận án .8 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU.

Tình hình nghiên cứu kịch Samuel Beckett ở nƣớc ngoài. Tình hình nghiên cứu kịch Samuel Beckett ở Việt Nam .32 Tiểu kết chƣơng 1.41 CHƢƠNG 2: HỦY DIỆT THÀNH TỐ CỦA KẾT CẤU KỊCH TRUYỀN THỐNG. Hủy diệt nhân vật. Xu hướng nhân vật tiêu biến.

Phi nhân vật hóa. Hủy diệt lời thoại. Mờ hóa cốt truyện. Thủ tiêu xung đột, kịch tính.

Hành động “dậm chân tại chỗ” .69 Tiểu kết chƣơng 2.73 CHƢƠNG 3: KẾT CẤU TRÙNG LẶP VÀ TUẦN HOÀN. Kết đôi nhân vật. Kết đôi nhân vật dựa trên sự tương đồng. Kết đôi nhân vật dựa trên sự khác biệt.

Cốt truyện tuần hoàn. Với vở kịch chia hồi. Với vở kịch không chia hồi. Không gian và thời gian không thay đổi .103 Tiểu kết chƣơng 3.108 CHƢƠNG 4: KẾT CẤU PHÂN MẢNH.

Nhân vật - những mảnh ghép rời rạc. Nhân vật với nhân vật: những mảnh vỡ .2 Nhân vật với chính mình: sự tách rời bản thể. Cốt truyện phân mảnh. Cốt truyện ghép bởi những mảnh ngẫu nhiên.

Cốt truyện phân mảnh rời rạc. Không gian cắt mảnh. Cắt mảnh thành nhiều không gian đối nghịch. Cắt mảnh không gian thực - ảo .140 Tiểu kết chƣơng 4.147 TÀI LIỆU THAM KHẢO .152 PHỤ LỤC 1 MỞ ĐẦU 1.

Lý do chọn đề tài 1. Samuel Beckett (1906-1989) là nhà văn, nhà viết kịch Ireland, sáng tác bằng cả tiếng Anh và tiếng Pháp. Năm 1969, ông đoạt giải Nobel văn học. Giải thƣởng danh giá này đánh dấu thành công lớn trong sự nghiệp của nhà văn.

Năm 2006, tại Hội nghị kỷ niệm 100 năm ngày sinh của ông, Chủ tịch Hiệp hội Ngôn ngữ hiện đại Marijorie Perloff đã phát biểu nhƣ sau: ―Năm nay đánh dấu một trăm năm ngày sinh Samuel Beckett và lễ kỷ niệm trên toàn thế giới đã đƣợc tổ chức nhƣ một điều kỳ diệu. Từ Buenos Aires đến Tokyo, từ Rio de Janeiro tới Sofia, từ Nam Phi đến New Zealand, từ Đại học Bang Florida, Tallahassee tới Đại học Reading, từ Nhà hát Barbican ở London đến Trung tâm Pompidou ở Paris, từ Hamburg và Kassel và Zurich tới Aix-en-Provence và Lille, từ St. Pertersburg tới Madrid đến Tel Aviv, và tất nhiên đáng chú ý nhất ở Dublin, năm 2006 là năm của Beckett. Ai thực sự là một nghệ sỹ toàn cầu hơn Beckett?‖ [87; 3].

Nhận định của Marijorie Perloff đã cho chúng ta thấy vị trí quan trọng của Samuel Beckett trên văn đàn thế giới. Trong sự nghiệp văn chƣơng, Samuel Beckett để lại một khối lƣợng tác phẩm khá đồ sộ ở nhiều thể loại: phê bình văn học, truyện ngắn, tiểu thuyết, thơ và kịch. Mặc dù vậy, ―Gần nhƣ chắc chắn rằng Beckett vẫn đƣợc biết đến nhiều hơn với tƣ cách là một nhà viết kịch‖ (Rónán McDonald) [117; 4]. Vở kịch đầu tiên Trong khi chờ Godot ngay khi đƣợc công diễn ngày 05.1953 tại nhà hát Babylone ở Paris đã làm rạng danh tên tuổi của Samuel Beckett.

Những vở kịch của ông theo khuynh hƣớng sân khấu mới, nhƣ Martin Esslin gọi là Kịch phi lý (The Theatre of the Absurd), ở đó, các yếu tố cơ bản của kết cấu đều ít nhiều thay đổi so với kịch truyền thống. Kết cấu là một phƣơng tiện cơ bản của sáng tác nghệ thuật, ―là toàn bộ tổ chức tác phẩm trong tính độc đáo, sinh động, gợi cảm của nó. Cách tổ chức của thể loại, bố cục chung của một thể văn, nguyên tắc của một luật thơ cụ thể và cả mô hình tƣ duy của một tác giả cố nhiên là rất quan trọng, nhƣng kết cấu tác phẩm trong phần sâu sắc nhất của nó không phải là sự liên kết theo những công thức, biện pháp sẵn có, mà là liên kết theo sự phát hiện đời sống và suy nghĩ của nhà văn, tạo 2 thành một hệ thống liên kết tạo ra hiệu quả tƣ tƣởng - thẩm mỹ. Hiểu nhƣ vậy, mọi phƣơng diện tổ chức tác phẩm, từ nhỏ nhất nhƣ ví von, ẩn dụ, mỉa mai, câu, đoạn cho đến tổ chức trần thuật, hệ thống hình tƣợng, thể loại, cốt truyện… đều thuộc phạm vi kết cấu.

Chúng kết hợp nhau để tạo ra tính hình tƣợng và chiều sâu nội dung của tác phẩm‖ (Theo Từ điển thuật ngữ văn học) [29; 296]. Đối với Samuel Beckett, trong quá trình sáng tác, ông rất coi trọng kết cấu. Samuel Beckett từng nói: ―Tìm ra cấu trúc thích hợp với sự hỗn độn, đó là nhiệm vụ của ngƣời nghệ sỹ‖. Vì thế, việc nghiên cứu kết cấu trong kịch Samuel Beckett là một con đƣờng triển vọng để giải mã tác phẩm của ông.

Bởi lẽ, đây là một tác giả tuy không mới ở Việt Nam nhƣng còn tƣơng đối ―lạ‖ và ―khó hiểu‖ đối với độc giả. Tìm hiểu kết cấu trong kịch của ông chính là tìm hiểu giá trị nội dung và nghệ thuật mà nhà văn dụng công sáng tạo. Điều đó sẽ đóng góp một phần nhỏ trong việc nghiên cứu Samuel Beckett ở trong nƣớc. Ở Việt Nam, Samuel Beckett là một tác giả đƣợc nghiên cứu và giảng dạy trong các trƣờng đại học (phần Samuel Beckett đƣợc nhà nghiên cứu Đặng Anh Đào viết trong Giáo trình Văn học phương Tây và Lịch sử văn học Pháp xuất bản từ năm 1992).

Những năm gần đây, đã có một số công trình nghiên cứu nhƣ Lời thoại trong kịch của Samuel Beckett (2012), Samuel Beckett và sự cách tân kịch Pháp thế kỷ XX (2016) của Nguyễn Thùy Linh. Tính đến nay, chƣa có công trình nào về kết cấu trong kịch của Samuel Beckett. Từ những lý do trên, chúng tôi lựa chọn nghiên cứu đề tài “Kết cấu trong kịch của Samuel Beckett”. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2.

Mục đích nghiên cứu Lựa chọn đề tài này, luận án đặt ra những mục đích cơ bản sau đây: - Tổng quan về tình hình nghiên cứu kịch Samuel Beckett từ tài liệu trong nƣớc và nƣớc ngoài, từ đó kế thừa, phát triển những kết quả đã có để tìm ra nét đặc trƣng trong kết cấu kịch của nhà văn. 3 - Chỉ rõ thành tố của kết cấu kịch mà Samuel Beckett hủy diệt, tập trung phân tích hai kiểu kết cấu trong kịch Samuel Beckett ở các phƣơng diện cụ thể: lời thoại, nhân vật, cốt truyện, không gian và thời gian. Dựa trên cơ sở đó, tác giả luận án tìm ra những nét đổi mới, sáng tạo của tác giả so với kịch truyền thống và với các nhà viết kịch phi lý khác. Đồng thời, thông qua nghiên cứu kết cấu, ngƣời viết làm nổi bật chiều sâu nội dung tƣ tƣởng kịch, cũng nhƣ quan niệm của tác giả về con ngƣời và cuộc đời.

- Nhận diện những đóng góp của Samuel Beckett trong sáng tạo nghệ thuật nhằm tôn vinh giá trị của nhà văn với nỗ lực mang lại trải nghiệm sân khấu mới mẻ đối với ngƣời đọc, ngƣời xem vốn đã quen tƣ duy của kịch truyền thống. Nhiệm vụ nghiên cứu - Đối với các tài liệu nƣớc ngoài, phân chia thành các hƣớng nghiên cứu nhƣ phê bình tiểu sử, văn học so sánh, phê bình tiếp nhận và thi pháp học để tìm ra những khuynh hƣớng nghiên cứu về kịch Samuel Beckett trên thế giới. Trong các tài liệu nghiên cứu ở Việt Nam, chỉ ra các nhà nghiên cứu tiêu biểu qua các bài viết, công trình liên quan đến đề tài nghiên cứu. - Phân tích các thành tố của kết cấu kịch (nhân vật, lời thoại, cốt truyện, không gian, thời gian…) mà Samuel Beckett hủy diệt khác với kết cấu kịch truyền thống.

- Đi sâu nghiên cứu hai kiểu kết cấu chính mà Samuel Beckett thƣờng sử dụng trong kịch. Với mỗi kiểu kết cấu, chúng tôi tìm hiểu sự biểu hiện của các thành tố trong kết cấu kịch để tìm ra đặc trƣng của kiểu kết cấu kịch Samuel Beckett. Phạm vi và đối tƣợng nghiên cứu 3. Phạm vi nghiên cứu 3.

Văn bản Kịch là một loại hình nghệ thuật sân khấu, tổng hợp nhiều công cụ, kỹ năng biểu hiện (ánh sáng, âm nhạc…) nhƣng giới hạn của đề tài luận án sẽ chỉ dựa trên biểu hiện ở văn bản mà không bàn đến yếu tố biểu diễn trên sân khấu. Luận án tìm hiểu 32 vở kịch của Samuel Beckett in trong cuốn Samuel Beckett - The Complete Dramatic Works, do NXB Faber and Faber Limited ấn hành năm 1986. Các vở kịch đó là: 4 - Waiting for Godot (Trong khi chờ Godot): chúng tôi tham khảo bản dịch của Vũ Đình Phòng in trong Tạp chí Văn học nước ngoài, số 3, năm 1997, tr.