Phân tích kinh tế chuỗi cung ứng ngành hàng cua biển vùng Đồng bằng sông Cửu Long - Luận án TS

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ KHOA KINH TẾ LÊ NGỌC DANH LÊ NGỌC DANH PHÂN TÍCH CHUỖI CUNG ỨNG NGÀNH HÀNG CUA BIỂN (Scylla PHÂN TÍCH KINH TẾ CHUỖI CUNG ỨNG paramamosain) NGÀNH HÀNG CUA BIỂN VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH KINH TẾLUẬN ĐỀ CƯƠNG NÔNGVĂN NGHIỆP TIẾN SĨ MÃ KINH NGÀNH SỐ: 96TẾ 20 115 NÔNG NGHIỆP NĂM 2023 luan an BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ LÊ NGỌC DANH MÃ SỐ NCS: P0816007 PHÂN TÍCH KINH TẾ CHUỖI CUNG ỨNG NGÀNH HÀNG CUA BIỂN VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH KINH TẾ NÔNG NGHIỆP MÃ SỐ: 96 20 115 CÁN BỘ HƯỚNG DẪN: TS. NGÔ THỊ THANH TRÚC TS. TRẦN MINH HẢI NĂM 2023 luan an CHẤP THUẬN CỦA HỘI ĐỒNG i luan an LỜI CẢM ƠN Không có sự thành công nào mà không gắn liền với sự hỗ trợ, giúp đỡ dù ít hay nhiều, dù trực tiếp hay gián tiếp của mọi người xung quanh. Trong suốt thời gian từ khi học tập tại Trường đến nay, tôi luôn nhận được sự quan tâm giúp đỡ từ Quý Thầy Cô, gia đình và bạn bè.

Với lòng biết ơn sâu sắc đó: Trước tiên tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến Ban Lãnh đạo, Quý Thầy Cô của Khoa Kinh tế, Trường Đại học Cần Thơ đã truyền đạt kiến thức, cung cấp các tài liệu giúp tôi trang bị thêm được nhiều kiến thức mới và bổ ích để hoàn thành tốt luận án tiến sĩ. Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến Ban lãnh đạo, Quý Thầy Cô Khoa Kinh tế, Trường Đại học Kiên Giang và TS. Đặng Thanh Sơn đã tạo điều kiện thuận lợi để hoàn thành tốt luận án tiến sĩ. Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến Tổ chứ Southeast Asian Regional Center for Graduate Study and Research in Agriculture (SEARCA) đã tạo điệu kiện tập huấn và học tập tại Philippines.

Đặc biệt, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến TS. Ngô Thị Thanh Trúc và TS. Trần Minh Hải đã tận tình định hướng tôi trong suốt quá trình thực hiện nghiên cứu và luôn tạo mọi điều kiện thuận lợi nhất để tôi hoàn thành luận án. Chân thành cám ơn Thầy Cô Khoa Kinh tế, Trường Đại học Cần Thơ đã có những đóng góp rất thiết thực cho luận án, cũng như những hỗ trợ tôi trong suốt 4 năm học tập về kiến thức và kỹ năng chuyên môn.

Cần Thơ, ngày tháng năm 2022 Nghiên cứu sinh Lê Ngọc Danh ii luan an TÓM TẮT Luận án phân tích kinh tế chuỗi cung ứng ngành hàng cua biển (Scylla paramamosain) vùng ĐBSCL được thực hiện với mục tiêu là đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao kinh tế của chuỗi cung ứng ngành hàng cua biển vùng ĐBSCL. Luận án đã sử dụng phương pháp phân tích kinh tế chuỗi cung ứng theo Lambert, 2008 và Stadtler et al., 2015 để phân tích thời gian chờ ảnh hưởng đến chất lượng và giá bán sản phẩm cua biển, phân tích chi phí logistic, phân tích rủi ro trong chuỗi cung ứng. Ngoài ra, nghiên cứu sử dụng các phương pháp phân tích hồi quy đa biến để tìn ra các yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng cua biển trong khâu sản xuất của nông hộ nuôi cua biển. Phân tích nhân tố khám phá và hồi quy nhị phân để phân tích yếu tố ảnh hưởng đến hành ý định mua các sản phẩm cua chế biến của khách hàng nội địa.

Phân tích SWOT tổng hợp và đề xuất giải pháp nâng cao kinh tế chuỗi cung ứng ngành hàng cua biển ở ĐBSCL. Luận án được thực hiện khảo sát 560 tác nhân tham gia chuỗi cung ứng bao gồm người cung ứng đầu vào (đại lý vật tư thủy sản, giống), tác nhân sản xuất (nông hộ nuôi cua 3 tỉnh lớn nhất ĐBSCL là Kiên Giang, Bạc Liêu và Cà Mau), tác nhân phân phối (thương lái, vựa cua, người bán sỉ ở chợ đầu mối Cần Thơ, Hồ Chí Minh và Hà Nội, người bán lẻ chợ truyền thống, siêu thị bán lẻ và người tiêu dùng từ 3 thành phố lớn ở Việt Nam là Cần Thơ, Hồ Chí Minh và Hà Nội. Kết quả nghiên cứu chính của luận án cho thấy: Tính đến năm 2020 toàn vùng ĐBSCL đạt 68 nghìn tấn, với sản lượng trung bình cua biển là 152kg/ha và diện tích đạt 465 nghìn ha, trong đó ba tỉnh Kiên Giang, Bạc Liêu và Cà Mau có diện tích và sản lượng cao nhất vùng. Thị trường thu mua cua biển thương lái phân ra làm 4 loại cua với giá khác nhau (cua thịt: Y1, Y4; cua gạch: cua mang trứng; cua xô: cua bị lỗi bộ phận và cua mềm vỏ).

Chuỗi cung ứng ngành hàng cua biển vùng ĐBSCL có 6 kênh phân phối trong đó có 1 kênh xuất khẩu và 5 kênh nội địa. Kênh xuất khẩu chủ yếu là xuất khẩu cua gạch chiếm 18%. Đối với kênh tiêu dùng nội địa, đa phần các loại cua được tiêu thụ tại các thành phố lớn. Qua phân tích cho thấy nếu tính trên 1kg cua tươi không có trói dây thì nông dân nuôi cua được phân bổ lợi nhuận cao nhất trong chuỗi cung ứng.

Nhưng nếu nói đến lợi nhuận cho từng tác nhân tính trên năm thì vựa là cao nhất là 256 triệu/năm rồi đến thương lái là 237 triệu/năm và nông dân là thấp nhất là 3,2 triệu đồng/1000m2/năm. Nghiên cứu cũng phân tích được các yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng cua biển trong khâu sản xuất là quyết định bắt cua Y4, số lượng bẫy và thời gian nuôi. iii luan an Phân tích thời gian chờ trong chuỗi cung ứng ngành hàng cua biển với trung bình thời gian chờ của cua biển tươi trong chuỗi cung ứng là từ 45 đến 107 giờ. Trong đó kênh 1 có thời gian chờ dài nhất và kênh 5 có thời gian chờ thấp nhất trong chuỗi cung ứng.

Phân tích chi phí logistics qua các tác nhân trong chuỗi cung ứng ngành hàng cua biển là: đối với tác nhân nông hộ nuôi cua biển thì cơ cấu logistic của chi phí lao động chiếm tỷ trọng cao nhất sau đó đến chi phí hao hụt và chi phí khấu hao. Đối các tác nhân trung gian thì chi phí lao động chiếm tỷ trọng nhỏ hơn tác nhân nông hộ nuôi cua biển nhưng vẫn cao nhất, trong khi đó chi phí hao hụt các tác nhân trung gian cao hơn nhiều so với nông hộ nuôi cua biển. Phân tích rủi ro trong chuỗi cung ứng là chịu rủi ro tác động từ điều kiện tự nhiên, thị trường, dịch bệnh, thể chế chính sách và quản lý. Trong đó rủi ro từ thời tiết và thị trường được đánh giá cao nhất trong các rủi ro trong chuỗi cung ứng.

Ngoài ra sản lượng cua biển và giá phụ thuộc vào con nước thủy triều trong tháng giá cua biển sẽ cao từ ngày 21-26 và 5-10 trong tháng tính theo âm lịch. Qua phân tích tình hình sản xuất và thị trường cua biển trong và ngoài nước, phân tích chất lượng sản phẩm cua biển khâu sản xuất, phân tích kinh tế chuỗi cung ứng, phân tích hành vi tiêu dùng cua biển và phân tích điểm mạnh điểm yếu các tác nhân luận án đề xuất các giải pháp cho từng tác nhân trong chuỗi cung ứng ngành hàng cua biển vùng ĐBSCL. Ngoài ra, luận án kết hợp ý kiến chuyên gia và phân tích tích SWOT toàn ngành hàng cua biển vùng ĐBSCL từ đó đề xuất 04 giải pháp toàn chuỗi theo thứ tự ưu tiên như. Giải pháp 1: Tận dụng nhu cầu tiêu thụ cua biển cao nhằm mở rộng quy mô sản xuất và đảm bảo chất lượng sản phẩm đáp ứng nhu cầu thị trường.

Giải pháp 2: Để ứng phó yêu cầu về chất lượng ngày càng cao sản phẩm cua biển nhằm đáp ứng nhu cầu của người tiêu dùng. Giải pháp 3: Tận dụng lợi thế phát triển cơ sở hạ tầng giúp giảm thời gian chờ của cua biển trong chuỗi cung ứng ngành hàng cua biển vùng ĐBSCL. Giải pháp 4: Nâng cao trình độ kiểm soát môi trường và nguyên liệu đầu vào giảm rủi ro, giảm ảnh hưởng cạnh tranh với sản phẩm thay thế thông qua cải thiện hiệu quả kinh tế của chuỗi cung ứng cua biển. Từ khóa: chuỗi cung ứng, cua biển, kinh tế chuỗi, Đồng bằng Sông Cửu Long iv luan an ABSTRACT The thesis on economic analysis of the supply chain of mud crabs (Scylla paramamosain) in the Mekong Delta aims to propose solutions to improve the economy of the mud crabs in the Mekong Delta.

The thesis used the economic analysis method of supply chain according to Lambert, 2008 and Stadtler et al., 2015 to analyze the waiting time effects on the quality and selling price of mud crab products and to analyse logistics costs and supply chain risks. In addition, the study uses multivariate regression analysis methods to determine the factors affecting the quality of mud crabs in the production stage of farmers. Exploratory factor analysis and binary regression to analyze factors affecting domestic customers' intention to buy processed crab products. The SWOT analysis summarizes and proposes solutions to improve the supply chain economy of the mud crab industry in the Mekong Delta.

The thesis was conducted to survey 560 actors participating in the supply chain, including input suppliers (actors of aquatic materials and seeds), production actors (crab farmers from the three largest crab farming provinces in the Mekong Delta- Kien Giang, Bac Lieu, and Ca Mau), distribution actors (traders, crab merchants, wholesalers in wholesale markets (Can Tho, Ho Chi Minh, and Hanoi), retailers of traditional markets, supermarkets retail), and consumers from three major cities in Vietnam- Can Tho, Ho Chi Minh City, and Hanoi. The main research results of the thesis show that: By 2020, the whole Mekong Delta region will reach 68 thousand tons, with an average yield of mud crabs 152 kg/ha and an area of 465 thousand ha, of which three provinces, Kien Giang and Bac Lieu and Ca Mau have the highest area and production in the region. In the market for buying and selling mud crabs, traders divide them into four types of crabs with different prices (meat crab: Y1, Y4; brick crab: egg-bearing crab; defective crab: crabs with defective parts and soft shells). The supply chain of mud crabs in the Mekong Delta has six distribution channels, including one export channel and five domestic channels.

The main export channel is brick crab, accounting for 18%. For the domestic consumption channel, most crabs are consumed in big cities. The analysis shows that if calculated on 1kg of fresh crab without ropes, crab farmers are allocated the highest profit in the supply chain. But if it comes to the profit for each actor per year, the highest is 256 million VND/year, the trader is 237 million VND/year, and the farmer is the lowest at 3.2 million VND/1000m2/year.

The study also analyzed the factors affecting the quality of mud crabs in the production stage (decision to catch Y4 crabs, the quantity v luan an of rice, and culture time).