Cơ chế bảo vệ quyền con người trong Hiến pháp Việt Nam - Nghiên cứu của Nguyễn Thùy Dương

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA LUẬT NGUYỄN THUỲ DƢƠNG C¥ CHÕ B¶O VÖ QUYÒN CON NG¦êI, QUYÒN C¤NG D¢N TRONG C¸C HIÕN PH¸P VIÖT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC HÀ NỘI - 2021 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA LUẬT NGUYỄN THUỲ DƢƠNG C¥ CHÕ B¶O VÖ QUYÒN CON NG¦êI, QUYÒN C¤NG D¢N TRONG C¸C HIÕN PH¸P VIÖT NAM Chuyên ngành: Lí luận và Lịch sử Nhà nƣớc và Pháp luật Mã số: 9380101.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. NGUYỄN THỊ MINH HÀ HÀ NỘI - 2021 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu độc lập của riêng tôi. Các kết quả nghiên cứu trong luận án là trung thực và chưa được công bố trong các công trình khoa học khác. TÁC GIẢ LUẬN ÁN Nguyễn Thuỳ Dƣơng MỤC LỤC Trang Trang phụ bìa Lời cam đoan Mục lục Danh mục từ viết tắt MỞ ĐẦU.

1 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN. Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến đề tài luận án. Đánh giá chung về tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án. Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học.

34 Kết luận Chương 1. 36 CHƢƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CƠ CHẾ BẢO VỆ QUYỀN CON NGƢỜI, QUYỀN CÔNG DÂN TRONG HIẾN PHÁP. Khái niệm quyền con người, quyền công dân; cơ chế bảo vệ quyền con người, quyền công dân theo hiến pháp. Các thành tố của cơ chế bảo vệ quyền con người, quyền công dân trong hiến pháp.

Vai trò của cơ chế bảo vệ quyền con người, quyền công dân trong hiến pháp. Các yếu tố tác động đến cơ chế bảo vệ quyền con người, quyền công dân trong hiến pháp. 64 Kết luận Chương 2. 70 CHƢƠNG 3: CƠ CHẾ BẢO VỆ QUYỀN CON NGƯỜI, QUYỀN CÔNG DÂN QUA CÁC BẢN HIẾN PHÁP VIỆT NAM TỪ 1946 ĐẾN NAY.

Sự phát triển của cơ chế bảo vệ quyền con người, quyền công dân qua các bản Hiến pháp Việt Nam từ 1946 đến 1992. Cơ chế bảo vệ quyền con người, quyền công dân theo Hiến pháp hiện hành. Những ưu điểm và hạn chế của cơ chế bảo vệ quyền con người, quyền công dân theo Hiến pháp hiện hành. 114 Kết luận Chương 3.

124 CHƢƠNG 4: QUAN ĐIỂM, GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN CƠ CHẾ BẢO VỆ QUYỀN CON NGƢỜI, QUYỀN CÔNG DÂN TRONG HIẾN PHÁP VIỆT NAM. Quan điểm hoàn thiện cơ chế bảo vệ quyền con người, quyền công dân trong Hiến pháp Việt Nam. Giải pháp hoàn thiện cơ chế bảo vệ quyền con người, quyền công dân trong Hiến pháp Việt Nam. 134 Kết luận Chương 4.

160 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI. 163 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 164 PHỤ LỤC DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT HĐND Hội đồng Nhân dân ICCPR Công ước quốc tế về các quyền dân sự, chính trị (International Covenant on Political and Civil Rights) ICESCR Công ước quốc tế về các quyền kinh tế, văn hoá, xã hội (International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights) QCD Quyền công dân QCN Quyền con người TAND Toà án Nhân dân UBND Uỷ ban Nhân dân UBTV Uỷ ban Thường vụ VKSND Viện kiểm sát Nhân dân MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Tư tưởng về quyền con người có mối liên hệ chặt chẽ đến quá trình hình thành và phát triển của Hiến pháp các nước trên thế giới.

Những văn bản có tính hiến pháp từ thời kì cổ đại đến trung đại như Bộ luật Hammurabi (1810 - 1750 TCN) ở Babylon; Đại Hiến chương Magna Carta (the Magna Carta 1251) và Bộ luật về các quyền (the Bill of Rights, 1689) của nước Anh, với ý tưởng về việc hạn chế sự lạm dụng quyền lực của nhà cầm quyền, đã đề cập đến các QCN, làm nền tảng cho những tuyên ngôn và bộ luật về nhân quyền sau này. Ngay từ những bản Hiến pháp đầu tiên của nhân loại, các quy định về QCN, QCD đã trở thành một bộ phận không thể thiếu, dù cách thức và mức độ quy định ít nhiều khác nhau. Trong thế giới hiện đại, việc bảo vệ các QCN là mục tiêu phổ quát trong Hiến pháp của các quốc gia, dù theo bất kỳ thể chế chính trị nào. Điều đó thể hiện ở xu hướng cùng với thời gian, Hiến pháp của các quốc gia ghi nhận các QCN, QCD ngày càng rộng rãi và cụ thể hơn [29, tr.

Theo tinh thần của luật nhân quyền quốc tế, các nhà nước là chủ thể có nghĩa vụ chính trong việc bảo vệ và thúc đẩy các QCN. Tuy nhiên, các nhà nước đồng thời có khả năng trở thành thủ phạm chính của những vi phạm về QCN. Việc ghi nhận các QCN trong hiến pháp, đạo luật cơ bản của quốc gia, là một cách thức ràng buộc các nhà nước phải thực thi nghĩa vụ của mình đối với các QCN. Để bảo đảm và thúc đẩy các QCN được thực thi tốt hơn trên thực tế, bên cạnh việc liệt kê các QCN, QCD trong hiến pháp, còn cần xây dựng một cơ chế hiến định nhằm bảo vệ các quyền này.

Từ lâu, việc xây dựng một cơ chế hiến định bảo vệ QCN đã thu hút sự quan tâm của nhiều quốc gia trên thế giới. Cùng với việc sửa đổi, ban hành mới hiến pháp theo hướng tương thích 1 với các tiêu chuẩn quốc tế về QCN, thập kỷ vừa qua còn chứng kiến sự tăng trưởng nhanh chóng về số lượng và quy mô của các cơ quan nhân quyền quốc gia – với tính chất là một dạng thiết chế hiến định - trên toàn thế giới. Việc thành lập các cơ quan này, theo các tài liệu khuyến nghị của Liên Hợp quốc, được coi là một bước quan trọng để cải thiện việc thực thi các QCN và là yếu tố cốt lõi và không thể thiếu trong cơ chế bảo vệ QCN quốc gia [59, tr. Điều đó là bởi, trước thực tế những vi phạm về QCN đang xảy ra ngày càng phức tạp, một cơ chế hiến định bảo vệ các QCN, QCD hoạt động có hiệu quả sẽ nâng cao sức mạnh của hiến pháp trong việc bảo đảm các QCN.

Ở Việt Nam, ngay từ bản Hiến pháp đầu tiên năm 1946, các QCD đã được ghi nhận và bảo vệ tại Chương “Nghĩa vụ và quyền lợi của công dân”. Điều này cho thấy sự quan tâm đặc biệt của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đối với việc đảm bảo các QCN, QCD ngay từ khi mới ra đời, đồng thời chứng tỏ vị trí quan trọng của QCN, QCD trong các Hiến pháp Việt Nam. Trải qua các bản Hiến pháp năm 1959, 1980, 1992, và đặc biệt là Hiến pháp năm 2013, chế định QCN, QCN tiếp tục được khẳng định, sửa đổi và bổ sung. Những sửa đổi, bổ sung chế định QCN, QCD của Hiến pháp 2013 có tính chất toàn diện, xuất phát từ việc nhận thức, đánh giá lại tầm quan trọng, cách thức, phạm vi và nội dung của các quyền hiến định, cũng như phân tích so sánh với các điều ước quốc tế cơ bản về QCN và chế định QCN, QCD trong hiến pháp của các nước trên thế giới.

Chính vì vậy, chế định QCN, QCD trong Hiến pháp 2013 được đánh giá là một điểm sáng so với các bản Hiến pháp trước đó. Trong Hiến pháp 2013, cơ chế hiến định bảo vệ các QCN, QCD cũng được củng cố thêm một bước, với sự tham gia của tất cả các cơ quan trong bộ máy nhà nước, bao gồm Quốc hội, Chính phủ, TAND, VKSND. Ngoài ra, trong vấn đề này Hiến pháp 2013 còn quy định vai trò của Mặt trận Tổ quốc 2 Việt Nam và các tổ chức, đoàn thể xã hội. Tuy nhiên, cơ chế này vẫn còn những hạn chế, xét cả về thiết chế và thể chế, khiến cho hiệu lực, hiệu quả của nó với việc bảo vệ QCN, QCD ở Việt Nam hiện còn thấp.

Nhìn từ góc độ xã hội, không chỉ các quyền, mà cơ chế bảo vệ QCN, QCD cũng là vấn đề ngày càng thu hút sự quan tâm của người dân ở tất cả quốc gia trên thế giới, trong đó có Việt Nam. Ví dụ, ở Việt Nam, một số vụ án oan sai trong những năm gần đây như vụ án ba cụ ông ở Vĩnh Phúc mang án oan giết người gần 40 năm (một trong số ba người đã mất trong thời gian bị giam giữ), vụ án “Vườn điều” khiến ông Huỳnh Văn Nén và cả gia đình vướng vào vòng lao lý, vụ án ông Nguyễn Thanh Chấn bị tuyên án tù chung thân vì tội danh giết người và được công nhận vô tội sau 10 năm trong tù, … [50] đã gây bức xúc trong dư luận, đồng thời dấy lên những câu hỏi lớn về khả năng tiếp cận công lý của người dân cũng như hiệu quả của cơ chế hiến định bảo vệ QCN, QCN. Không chỉ vậy, những câu hỏi tương tự cũng đặt ra trước nhu cầu được bảo vệ các quyền khác trong tố tụng hình sự như quyền không bị tra tấn, quyền được suy đoán vô tội, … hoặc các quyền và tự do cơ bản khác như quyền về môi trường, quyền tiếp cận thông tin, v.v … Những quyền này mặc dù đã được hiến định, song việc thực thi trên thực tế gặp rất nhiều trở ngại, mà nguyên nhân chính là do thiếu cơ chế bảo vệ hiệu quả. Từ những lý do trên, nghiên cứu sinh đã lựa chọn đề tài “Cơ chế bảo vệ QCN, QCD trong các Hiến pháp Việt Nam” để thực hiện luận án tiến sĩ luật học, với mong muốn góp phần hoàn thiện cơ chế hiến định bảo vệ QCN, QCD, đáp ứng các yêu cầu của tiến trình xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN và hội nhập quốc tế ở nước ta.

Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu Mục đích của luận án là làm rõ những vấn đề lý luận về cơ chế bảo vệ QCN, QCD theo hiến pháp nói chung và trong các Hiến pháp Việt Nam nói riêng, vị trí, vai trò, sự phát triển và triển vọng của cơ chế này tại Việt Nam. 3 Nhằm đạt mục đích trên, luận án tập trung giải quyết các nhiệm vụ cụ thể sau: Thứ nhất, phân tích khái niệm, nội hàm và các yếu tố cấu thành của cơ chế bảo vệ QCN, QCD trong hiến pháp, khái quát đặc điểm, vai trò và xu hướng phát triển của cơ chế này, và thực tiễn áp dụng cơ chế này theo kinh nghiệm của một số quốc gia trên thế giới.