Luận án sức khỏe tâm thần bệnh nhân ung thư trong độ tuổi lao động - Nghiên cứu tại Việt Nam

Tính cấp thiết của đề tài Sức khỏe là mục tiêu chiến lược của các quốc gia và là thước đo chung của một xã hội văn minh, nhân bản. Rõ ràng, sức khỏe thể chất ngày nay không thể tách rời với Sức khỏe tâm thần (SKTT) và SKTT ngày càng khẳng định vị thế của mình trong nỗ lực chung để nâng cao chất lượng cuộc sống cho mọi người trong một xã hội phát triển. Hiện nay, rối loạn SKTT chiếm một phần lớn trong gánh nặng bệnh tật toàn cầu. Theo Tiến sĩ Jean-Marc Olivé - Trưởng đại diện Tổ chức Y tế Thế giới (World Health Organization – WHO) tại Việt Nam, có gần 54 triệu người trên thế giới mắc các rối loạn SKTT như bệnh tâm thần phân liệt và rối loạn cảm xúc lưỡng cực; thêm vào đó là 154 triệu người bị mắc trầm cảm [87].

Tại Việt Nam, SKTT ở Việt Nam không nằm ngoài tình hình chung của toàn cầu. Theo thống kê của Bộ Y tế vào năm 2017, tại Việt Nam có khoảng 15% dân số mắc các rối loạn tâm thần phổ biến liên quan tới stress, 3 triệu người bị rối loạn tâm thần nặng [11]. Thông báo tại Viện Sức khỏe tâm Thần cho thấy có 30% dân số Việt Nam mắc các bệnh rối loạn tâm thần, trong đó tỷ lệ trầm cảm chiếm 25% [5]. Theo các bác sĩ chuyên khoa đây là con số thống kê vẫn chưa đầy đủ, thực tế số lượng người bệnh đi chữa trị là rất thấp bởi vì một số lý do như: Nhiều người nghĩ mình chỉ mệt mỏi về cơ thể, không liên quan tới bệnh lý tâm thần hoặc là mắc bệnh liên quan đến tâm thần nhưng không quá quan trọng, không đáng quan tâm.

Nhiều người chọn cách giấu bệnh vì lo ngại sẽ ảnh hưởng tới các mối quan hệ xã hội xung quanh. Ngoài ra, một số người lại đi khám không đúng chuyên khoa tâm lý, tâm thần mà lại đi khám ở các chuyên khoa khác. Như vậy, trong thực tế con số bệnh nhân có rối loạn tâm thần có thể là cao hơn nhiều. Song song với vấn đề trên, ung thư cũng đang là nỗi ám ảnh lớn đối với toàn nhân loại.

Trong những năm gần đây, tỷ lệ mắc ung thư ở Việt Nam đang có xu hướng tăng nhanh và đáng báo động. Theo Tổ chức Y tế thế giới WHO, năm 2018 ca mắc ung thư mới ở Việt Nam đã tăng lên 165.000 ca và hàng năm có khoảng 94.000 tử vong vì căn bệnh ung thư [75]. Bệnh nhân ung thư (BNUT) 1 không chỉ phải đối mặt với những nguy cơ về sức khỏe, mà còn phải chịu đựng những gánh nặng tâm lý nặng nề. Nhiều nghiên cứu cho thấy khoảng 70% BNUT, đặc biệt là BNUT trong độ TLĐ, có rối loạn tâm thần như rối loạn lo âu, stress, trầm cảm, thậm chí là tự tử do lo lắng quá mức và đau buồn khi biết mình bị bệnh ung thư.

Các rối loạn tâm thần không phải là nguyên nhân gây ra ung thư; tuy nhiên, chúng làm suy yếu hệ miễn dịch gây ra các tình trạng bệnh lý khác và làm giảm sức khỏe. Bên cạnh đó, nó cũng có thể gây trở ngại cho việc ra quyết định liên quan tới chăm sóc và điều trị của BNUT. Các vấn đề về SKTT và tâm lý xã hội ngày càng phổ biến ở Việt Nam nhưng theo một nghiên cứu mới của UNICEF và Viện Nghiên Cứu Phát Triển Hải Ngoại (ODI), các dịch vụ chăm sóc và ứng phó tại Việt Nam vẫn chưa đáp ứng được nhu cầu về chăm sóc sức khỏe tâm thần [159]. Việc thiếu các dịch vụ chăm sóc sức khoẻ tâm thần đặc biệt nghiêm trọng ở các tỉnh vùng sâu vùng xa.

Điều này dẫn tới việc không ngăn ngừa được tình trạng tự tử ở những người có biểu hiện rối loạn tâm thần trong đó có BNUT. Bên cạnh đó, còn thiếu những người làm công tác xã hội có đủ kiến thức, kỹ năng, thái độ phù hợp với loại hình bệnh này nên hoạt động chăm sóc người bệnh có rối loạn tâm thần còn chưa thực sự hiệu quả. Ở nhiều bệnh viên, trung tâm chăm sóc SKTT còn chưa có các chuyên viên tâm lý, nhân viên công tác xã hội. Việc chăm sóc người bệnh chủ yếu do y bác sĩ đảm nhiệm mà không có sự giúp đỡ của các chuyên viên tâm lý, nhân viên công tác xã hội.

Điều này sẽ rất khó khăn cho người bệnh, bởi y bác sĩ chỉ giúp người bệnh trong điều trị bằng thuốc còn việc tác động đến người rối nhiễu tâm trí là công việc mà các chuyên viên tâm lý và nhân viên công tác xã hội làm tốt thì lại chưa có. Thực tế cho thấy, SKTT của BNUT trong độ tuổi lao động đóng vai trò vô cùng quan trọng bởi đây là lực lượng trực tiếp, chủ yếu trong việc chăm sóc và nuôi dạy con cái cũng như tạo ra của cải vật chất cho gia đình và xã hội. Do mang trên vai rất nhiều trọng trách, nên việc đối mặt với căn bệnh ung thư càng khiến vấn đề SKTT của BNUT có thể càng trở nên nghiêm trọng hơn. Việc phát hiện và can thiệp sớm có thể giúp BNUT nói chung và BNUT trong 2 độ tuổi lao động nói riêng có vấn đề về SKTT và gia đình của họ phòng chống và kiểm soát được các rối loạn tâm lý, hạn chế những tiêu cực ảnh hưởng đến công tác điều trị cũng như nâng cao chất lượng cuộc sống cho BNUT.

Nhận thấy rõ vai trò và tầm quan trọng ảnh hưởng của SKTT đối với hiệu quả trị bệnh của BNUT, chúng tôi xác định nghiên cứu các rối loạn lo âu, stress, trầm cảm ở BNUT sẽ cung cấp cơ sở dữ liệu khoa học cho việc tìm kiếm các biện pháp giúp kiểm soát các vấn đề về SKTT cho BNUT. Bên cạnh đó những vấn đề lý luận về SKTT ở BNUT sẽ là tài liệu tin cậy để cung cấp và bổ trợ kiến thức cơ bản, hữu ích phục vụ công tác nghiên cứu, giảng dạy tâm lý trong nghành y khoa. Kết quả nghiên cứu thực tiễn SKTT ở BNUT trong độ tuổi lao động (LĐ) sẽ cho những thông báo khoa học về thực trạng từ đó tìm kiếm các biện pháp giúp BNUT ứng phó có hiệu quả đối với các vấn đề rối loạn tâm thần trong quá trình điều trị. Tính cấp thiết về lý luận và thực tiễn của vấn đề đã thôi thúc các nhà tâm lý học nghiên cứu những khía cạnh của SKTT và chúng tôi chọn “Sức khỏe tâm thần ở bệnh nhân ung thư trong độ tuổi lao động” là đề tài nghiên cứu của luận án.

Luận án này được thực hiện nhằm trả lời các câu hỏi nghiên cứu sau: (1) BNUT có nguy cơ mắc các vấn đề SKTT không? (2) Những yếu tố nào có thể ảnh hưởng đến tình trạng SKTT của BNUT? (3) Tình trạng SKTT của BNUT có tác động như thế nào đến chất lượng cuộc sống của họ? 2. Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu này hướng đến việc cung cấp thông tin cho xã hội và người chăm sóc về hiện trạng SKTT tâm thần của BNUT trong độ tuổi lao động và các yếu tố ảnh hưởng. Trên cơ sở đó, một số kiến nghị được đề xuất nhằm thúc đẩy các hành động quan tâm đến SKTT của BNUT, giảm thiểu các rối nhiễu tâm lý ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống của họ.2 Nhiệm vụ nghiên cứu Để đạt được mục đích đặt ra, các nhiệm vụ nghiên cứu sau đã được hình thành.

- Tổng quan các nghiên cứu về SKTT của bệnh nhân ung thư, về các yếu tố 3 ảnh hưởng đến SKTT của BNUT và mối quan hệ của SKTT với chất lượng cuộc sống (các kết quả đạt được, các khoảng trống cần nghiên cứu gợi ý cho nghiên cứu này của tác giả). - Hệ thống hóa cơ sở lý luận về sức khỏe tâm thần của bệnh nhân ung thư trong độ tuổi lao động (các khái niệm cơ bản, các luận điểm lý thuyết, cơ sở đo lường SKTT) - Nghiên cứu thực tiễn về sức khỏe tâm thần của bệnh nhân ung thư trong độ tuổi lao động (thực trạng SKTT của nệnh nhân ung thư trong độ tuổi lao động, các yếu tố nguy cơ và tác động của SKTT đến chất lượng cuộc sống của BNUT) - Đề xuất các kiến nghị hướng đến việc thúc đẩy các hành động quan tâm, chăm sóc SKTT của BNUT trong độ tuổi lao động, trước mắt, trong phạm vi bệnh viện, nơi điều trị cho BNUT, và lâu dài, trên bình diện truyền thông xã hội nhằm nâng cao chất lượng sống của BNUT. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 3.1 Đối tượng nghiên cứu Các khía cạnh SKTT ở BNUT trong độ tuổi LĐ ( Stress, lo âu, trầm cảm và trạng thái đau khổ tâm lý chung) và các yếu tố ảnh hưởng đến SKTT ở BNUT (Yếu tố nhân khẩu – xã hội, yếu tố nghề nghiệp, yếu tố liên quan đến bệnh ung thư và bệnh khác, yếu tố gia đình, các yếu tố tâm lý ) 3.2 Khách thể nghiên cứu 230 BNUT trong độ tuổi LĐ tại bệnh viện Ung Bướu – Thành Phố Hồ Chí Minh. Phạm vi nghiên cứu 3.

Phạm vi về nội dung - Giới hạn về các vấn đề SKTT của bệnh nhân ung thư SKTT là phạm trù rộng, gồm nhiều dạng khác nhau, trong đó có cả khía cạnh bệnh và cả khỏe mạnh về tâm trí. Trong nghiên cứu này, dựa trên các nghiên cứu tổng quan, chúng tôi nghiên cứu SKTT của BNUT trong độ tuổi LĐ giới hạn ở hai bình diện là vấn đề SKTT tổng quát chung và một số 4 vấn đề SKTT cụ thể. Trên bình diện tổng quát, chúng tôi đề cập đến trạng thái SKTT chung hay còn được gọi là đau khổ tâm lý – được đo lường bằng thang GHQ-12. Trên bình diện cụ thể, chúng tôi quan tâm đến các vấn đề SKTT cụ thể như: Stress, lo âu, trầm cảm – được đo lường bằng thang DASS-21.

Việc lựa chọn này xuất phát từ mục đích muốn có bức tranh chung về tình trạng SKTT tổng quát, vừa xem xét được những vấn đề SKTT cụ thể, phổ biến nhất, thường xảy ra với BNUT. Ngoài ra, trong đánh giá SKTT, chúng tôi sử dụng thang GHQ-12 và DASS-21 là những thang sàng lọc chứ không phải thang lâm sàng. Vì thế, các vấn đề SKTT được đề cập đến được giới hạn ở mức độ có dấu hiệu về rối loạn SKTT hơn là chẩn đoán lâm sàng là họ bị rối loạn tâm thần. Trong các diễn đạt ở chương 4 (kết quả nghiên cứu), các diễn đạt như rối loạn trầm cảm, rối loạn lo âu, rối loạn stress … được hiểu là có nguy cơ mắc các rối loạn đó ở các mức độ từ nhẹ đến nặng.