Luận án TS: Nhu cầu được bảo vệ của trẻ em lang thang tại các thành phố lớn ở Việt Nam

1 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI QUÁCH THỊ QUẾ NHU CẦU ĐƯỢC BẢO VỆ CỦA TRẺ EM LANG THANG TẠI MỘT SỐ THÀNH PHỐ LỚN Ở NƯỚC TA LUẬN ÁN TIẾN SĨ TÂM LÝ HỌC Chuyên ngành: TÂM LÝ HỌC CHUYÊN NGÀNH Mã số: : 62.01 NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. Văn Thị Kim Cúc HÀ NỘI-2016 2 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các kết quả và số liệu nghiên cứu trong luận án này là hoàn toàn trung thực và chưa từng công bố trong bất kỳ nghiên cứu nào khác. Tác giả luận án Quách Thị Quế 3 LỜI CÁM ƠN Trải qua 5 năm học tập và nghiên cứu, dưới sự hướng dẫn nhiệt tình của PGS.TS Văn Thị Kim Cúc, tôi đã hoàn thành luận án của mình. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS.TS Văn Thị Kim Cúc.

Trong thời gian qua Cô giáo đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ, dành mọi thời gian để làm việc khi tôi cần sự hỗ trợ. Tôi xin chân thành cảm ơn quý Thầy Cô giáo của khoa Tâm lý – giáo dục, Học viện Khoa học Xã hội, Viện Tâm lý học, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, quý Thầy Cô giáo của Khoa Tâm lý - Giáo dục Trường Đại học sư phạm Hà Nội đã giảng dạy và tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình làm Nghiên cứu sinh. Tôi xin cảm ơn Lãnh đạo Viện, các đồng nghiệp của Viện Khoa học Lao động và Xã hội đã luôn động viên, khuyến khích tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi trong thời gian làm luận án. Tôi xin cảm ơn sự cộng tác, giúp đỡ nhiệt tình của Cục bảo vệ chăm sóc trẻ em, Bộ Lao động Thương binh và Xã hội.

Các Sở Lao động Thương binh và Xã hội, Trung tâm giáo dục thanh thiếu niên, cán bộ phường và các em là trẻ em lang thang của hai thành phố Hồ Chí Minh và thành phố Hà Nội trong quá trình điều tra, nghiên cứu, thu thập số liệu. Trong điều kiện thời gian nghiên cứu chưa nhiều, kinh nghiệm nghiên cứu khoa học còn hạn chế nên luận án của tôi vẫn còn nhiều thiếu sót, kính mong Quý thầy cô giáo và đồng nghiệp đóng góp ý kiến, giúp tôi hoàn thiện luận án được tốt hơn. Hà Nội, ngày 25 tháng 6 năm 2016 NCS. Quách Thị Quế 4 MỤC LỤC Trang Trang phụ bìa Lời cam đoan Mục lục Danh mục các số viết tắt Danh mục các bảng biểu MỞ ĐẦU……………………………………………………………….

Tính cấp thiết của của đề tài………. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu ……………………………………. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu ……………………………………… 3 4. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu ……………………….

Đóng góp mới về khoa học của luận án ………………………………… 6 6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án ……………………………………6 7. Cơ cấu của luận án…… ………………………………………………… 7 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU NHU CẦU 8 ĐƯỢC BẢO VỆ CỦA TRẺ EM LANG THANG ………………. Những nghiên cứu ở ngoài nước …………………………………….

Những nghiên cứu ở trong nước ……………………………………. 24 Chương 2: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ NHU CẦU 33 ĐƯỢC BẢO VỆ CỦA TRẺ EM LANG THANG ………………………. VẤN ĐỀ TRẺ EM LANG THANG ………………………………. Khái niệm trẻ em lang thang ………………………………….

Một số đặc điểm của trẻ em lang thang……………………………. Một số cách phân loại trẻ em lang thang …………………………. VẤN ĐỀ NHU CẦU ĐƯỢC BẢO VỆ CỦA TRẺ EM LANG THANG 39 2. Khái niệm nhu cầu ………………………………….

Khái niệm bảo vệ trẻ em …………………………………………. Khái niệm nhu cầu được bảo vệ của trẻ em lang thang …………. Biểu hiện nhu cầu được bảo vệ của trẻ em lang thang …………… 52 2. CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN NHU CẦU ĐƯỢC BẢO VỆ 56 CỦA TRẺ EM LANG THANG.

Yếu tố chủ quan. Yếu tố khách quan. 59 Chương 3: TỔ CHỨC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Nghiên cứu lí luận.

Nghiên cứu thực tiễn. 62 Chương 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU NHU CẦU ĐƯỢC BẢO VỆ CỦA 80 TRẺ EM LANG THANG Ở MỘT SỐ THÀNH PHỐ LỚN Ở NƯỚC TA 4. THỰC TRẠNG NHU CẦU ĐƯỢC BẢO VỆ CỦA TRẺ EM LANG 80 THANG ……………………………………………………………………… 4. Đánh giá chung thực trạng nhu cầu được bảo vệ của trẻ em lang thang 80 4.

Biểu hiện một số nhu cầu được bảo vệ của trẻ em lang thang …… 100 4. THỰC TRẠNG CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN NHU CẦU 123 ĐƯỢC BẢO VỆ CỦA TRẺ EM LANG THANG………………………. Yếu tố chủ quan …………………………………………………… 123 4. Yếu tố khách quan ………………………………………………… 124 4.

So sánh điểm trung bình chung của các yếu tố ảnh hưởng ………. Yếu tố ảnh hưởng khác ………………………. NHU CẦU ĐƯỢC BẢO VỆ CỦA TRẺ EM LANG THANG QUA PHÂN TÍCH TRƯỜNG HỢP ĐIỂN HÌNH ……. Biểu hiện nhu cầu được bảo vệ của trẻ em lang thang …………… 133 4.

Kết luận về các nghiên cứu trường hợp điển hình ………………… 142 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ. 144 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ. 149 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 154 6 DANH MỤC CÁC BẢNG CHỮ VIẾT TẮT TT Chữ viết tắt Nội dung chữ viết tắt 1 BVCSGDTE Bảo vệ chăm sóc giáo dục trẻ em 2 Bộ LĐTBXH Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội 3 CRC Công ước của Liên hợp quốc về quyền trẻ em 4 OHCHR Văn phòng Cao ủy Liên hợp quốc 5 LDTD Lạm dụng tình dục 6 LHQ Liên hợp quốc 7 QTE Quyền trẻ em 8 Sở LĐTBXH Sở Lao động – Thương binh và Xã hội 9 TELT Trẻ em lang thang 10 THCS Trung học cơ sở 11 THPT Trung học phổ thông 12 Tp HN Thành phố Hà Nội 13 Tp HCM Thành phố Hồ Chí Minh 14 UBBVCSTE Ủy ban bảo vệ chăm sóc trẻ em 15 UBDSGĐTE VN Ủy ban dân số gia đình trẻ em Việt Nam 16 UNICEF Quỹ nhi đồng liên hợp quốc 7 DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU Bảng 4.1: So sánh nhu cầu được bảo vệ của TELT với biến số trẻ Sống với ai 84 Bảng 4.2: Mức độ nhu cầu được bảo vệ thể chất của trẻ em lang thang 86 Bảng 4.3: Mức độ mong muốn của trẻ em lang thang về nhu cầu ăn….4: Mức độ mong muốn của trẻ em lang thang về nhu cầu mặc….5: Mức độ mong muốn của TELT về nhu cầu chỗ ở, sinh hoạt… 90 Bảng 4.6: Mức độ mong muốn về nhu cầu chăm sóc sức khỏe tâm thần 92 Bảng 4.7: Mức độ mong muốn về việc làm an toàn cho sức khỏe của TELT 94 Bảng 4.8: Mức độ nhu cầu chống xâm hại tình dục của TELT………… 97 Bảng 4.9: Nhu cầu được bảo vệ của trẻ em lang thang và những người 100 mà em nghĩ đến khi cần được bảo vệ…………………………………… Bảng 4.10: Tỷ lệ % của các biến số độc lập trong mẫu nghiên cứu.12: Nguyện vọng của TELT …………………………………… 114 Bảng 4.13: Thu nhập và mối liên hệ với nhu cầu được bảo vệ của TELT 114 Bảng 4.14: Các ý kiến đánh giá liên quan đến giới tính của TELT…….15: Các ý kiến đánh giá của TELT về điều kiện kinh tế gia đình 116 Bảng 4.16: Các ý kiến đánh giá về tình trạng học của TELT………….17: Các ý kiến đánh giá về mức thu nhập của TELT………….18: Ảnh hưởng của yếu tố bản thân…………………………….19: Ảnh hưởng của yếu tố gia đình……………………………… 124 Bảng 4.20: Ảnh hưởng của yếu tố xã hội…………………………….21: So sánh ĐTB chung của các yếu tố ảnh hưởng…………….22: Mức độ hiểu biết của TELT về Công ước quốc tế quyền trẻ em 130 Bảng 4.23: Mối tương quan giữa nhận thức với nhu cầu được bảo vệ của TELT 132 Bảng 4.24: Ảnh hưởng của nhận thức với nhu cầu được bảo vệ của TELT 132 8 DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ Biểu đồ 4.1: Mức độ nhu cầu được bảo vệ của trẻ em lang thang …… 81 Biểu đồ 4.2: Nhu cầu được bảo vệ thân thể …………………………… 101 Biểu đồ 4.3: Nhu cầu được chăm sóc sức khỏe……………………….4: Nhu cầu chống xâm hại tình dục………………………… 106 Biểu đồ 4.5: Nhu cầu được học tập để biết chữ và có hiểu biết xã hội 109 Biểu đồ 4.6: Nhận thức về Quyền TE theo công ước của Liên hợp quốc 129 9 PHẦN MỞ ĐẦU 1.

TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI 1. Việt Nam là nước đầu tiên ở Châu Á và là nước thứ hai trên thế giới phê chuẩn Công ước quốc tế về Quyền trẻ em. Đảng và Nhà nước ta đã cam kết mạnh mẽ trong công tác bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em. Điều này được thể hiện trong Hiến pháp năm 2013 và nhiều văn bản quy phạm pháp luật khác đã thể hiện rõ trách nhiệm của Nhà nước, gia đình và xã hội trong việc bảo vệ trẻ em.

“Trẻ em được Nhà nước, gia đình và xã hội bảo vệ, chăm sóc và giáo dục; được tham gia vào các vấn đề trẻ em. Nghiêm cấm xâm hại, hành hạ, ngược đãi, bỏ mặc, lạm dụng, bóc lột sức lao động và những hành vi khác vi phạm quyền trẻ em”[21]. Hiến pháp 2013 đã đánh dấu mốc thay đổi quan trọng trong việc xác định một cách rõ ràng, toàn diện các quyền của người công dân Việt Nam,“Mọi người có quyền được bảo vệ, chăm sóc sức khỏe…”, “Nghiêm cấm các hành vi đe dọa cuộc sống, sức khỏe của người khác và cộng đồng”[36] trong đó có quyền của trẻ em. Lúc sinh thời Chủ Tịch Hồ Chí Minh từng nói: “Vì lợi ích mười năm phải trồng cây, vì lợi ích trăn năm phải trồng người”.

Câu nói đó đã hàm chứa ý nghĩa sâu sắc của việc chăm lo, bảo vệ cho trẻ em, lớp người sẽ kế tục sự nghiệp của dân tộc Việt Nam. Trẻ em lang thang kiếm sống trên đường phố là nhóm trẻ dễ bị tổn thương nhất. Các em có nguy cơ dính líu đến các hoạt động không an toàn như bị bóc lột sức lao động, bị bóc lột tình dục vì mục đích thương mại, sử dụng ma túy, bị buôn bán và phạm tội. Trẻ em lang thang là nhóm có nguy cơ cao vì các em này thường không có một thứ giấy tờ tùy thân nào, do đó các em không thể tiếp cận được các dịch vụ hỗ trợ, chăm sóc y tế và các dịch vụ xã hội cơ bản khác.

Đây là nhóm trẻ em rất cần được quan tâm bảo vệ để các em được an toàn cả về thân thể, sức khỏe, không bị xâm hại tình dục và các tệ nạn xã hội. Do nhận thức còn non nớt nên TELT chưa thể tự bảo vệ bản thân và phòng 10 ngừa được những nguy cơ có thể xảy ra với các em. Ở Việt Nam, trong 10 năm trở lại đây TELT luôn biến động thất thường, cụ thể: năm 2005: 17.602 em; năm 2015 vẫn còn khoảng 15.000 [3] TELT trên cả nước, tuy nhiên, con số này thường không chính xác và luôn thay đổi theo từng thời điểm.