Luận án tiến sĩ: Lo âu học đường học sinh THPT tại TP.HCM - Nguyễn Thị Vân

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI ---------- NGUYỄN THỊ VÂN LO ¢U HäC §¦êNG cña HäC SINH TRUNG HäC PHæ TH¤NG T¹I THµNH PHè Hå CHÝ MINH LUẬN ÁN TIẾN SĨ TÂM LÝ HỌC HÀ NỘI - 2019 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI ---------- NGUYỄN THỊ VÂN LO ¢U HäC §¦êNG cña HäC SINH TRUNG HäC PHæ TH¤NG T¹I THµNH PHè Hå CHÝ MINH Chuyên ngành: Tâm lý học Mã số: 9.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ TÂM LÝ HỌC Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS NGUYỄN CÔNG KHANH HÀ NỘI - 2019 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan công trình nghiên cứu khoa học này là kết quả nghiên cứu của cá nhân tôi. Các số liệu và tài liệu được trích dẫn trong công trình này là trung thực. Kết quả nghiên cứu này không trùng với bất cứ công trình nào đã được công bố trước đó. Tôi chịu trách nhiệm với lời cam đoan của mình.

Tác giả luận án Nguyễn Thị Vân ii LỜI CẢM ƠN Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến các thầy giáo, cô giáo trong khoa Tâm lý - Giáo dục, ban lãnh đạo trường ĐHSP Hà Nội, bộ phận đào tạo Sau đại học, Thư viện Trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã giảng dạy, tạo mọi điều kiện giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu. Xin chân thành cảm ơn BGH nhà trường, các thầy cô giáo và toàn thể các em học sinh các trường THPT tại thành phố Hồ Chí Minh (trường THPT Trưng Vương, THPT Võ Thị Sáu, THPT Trường Chinh, THPT Nguyễn Hữu Cầu, THPT Hiệp Bình, THPT Gò Vấp đã tạo điều kiện thuận lợi giúp tôi trong suốt quá trình điều tra và làm thực nghiệm để hoàn thành luận án. Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến thầy tôi PGS.TS Nguyễn Công Khanh - người đã hướng dẫn, chỉ bảo, dạy tôi tận tình và động viên tôi rất nhiều, mong tôi đủ kiến thức và nghị lực để hoàn thành luận án này. Bằng sự kính trọng của người học trò, tôi luôn chúc Thầy mạnh khỏe, công tác tốt và thành công hơn nữa để tiếp tục giúp cho các thế hệ sau tôi.

Đồng thời, xin chân thành cảm ơn các gia đình học sinh trong nhóm thực nghiệm đã đồng hành cùng tôi suốt 3 tháng làm thực nghiệm, tôi đã nhận được sự giúp đỡ, tạo điều kiện từ phía gia đình và bản thân các em học sinh rất nhiều. Tôi xin chân thành cảm ơn! Hà Nội, ngày tháng năm 2019 Tác giả Nguyễn Thị Vân iii MỤC LỤC MỞ ĐẦU. 1 Chương 1: LÝ LUẬN TÂM LÝ HỌC VỀ LO ÂU HỌC ĐƯỜNG CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG. Tổng quan nghiên cứu vấn đề.

Những công trình nghiên cứu ở nước ngoài. Những công trình nghiên cứu ở Việt Nam. Các lý thuyết tiếp cận. Tiếp cận tâm lý học đường.

Tiếp cận nhận thức- hành vi. Tiếp cận tâm lý học hoạt động. Tiếp cận phân tâm học. Khái niệm về lo âu.

Đặc điểm, biểu hiện của lo âu. Phân loại và tiêu chí chẩn đoán lo âu. Các biện pháp hỗ trợ tâm lý làm giảm tình trạng lo âu. Lo âu học đường của học sinh trung học phổ thông.

Khái niệm lo âu học đường. Học sinh trung học phổ thông. Lo âu học đường của học sinh trung học phổ thông. Những yếu tố ảnh hưởng đến lo âu học đường của học sinh trung học phổ thông.

Những yếu tố khách quan. Những yếu tố chủ quan. 52 Tiểu kết chương 1. 57 Chương 2: TỔ CHỨC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.

Vài nét chung về địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh. Tổ chức nghiên cứu. Nội dung nghiên cứu. Tiến trình nghiên cứu.

Các phương pháp nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu tài liệu. Phương pháp trắc nghiệm tâm lý. Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi.

Phương pháp thảo luận nhóm. Phương pháp phỏng vấn sâu. Phương pháp chuyên gia. Phương pháp nghiên cứu trường hợp.

Phương pháp thực nghiệm tác động. Phương pháp thống kê toán học. Công cụ nghiên cứu. Thang đo lo âu học đường.

74 Tiểu kết chương 2. 77 Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU THỰC TIỄN LO ÂU HỌC ĐƯỜNG Ở HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH. Phân loại đánh giá tỉ lệ học sinh có biểu hiện lo âu học đường. So sánh mức độ lo âu học đường của học sinh theo các tiêu chí.

Kết quả đánh giá của học sinh bằng thang đo lo âu học đường. Những biểu hiện bất thường của lo âu học đường ở học sinh trung học phổ thông. Các yếu tổ ảnh hưởng đến lo âu học đường của học sinh THPT. Những hậu quả của lo âu học đường và những mong muốn của bản thân học sinh với người khác.

Những hậu quả của lo âu học đường đối với bản thân học sinh. Những mong muốn của bản thân. Đề xuất một số biện pháp phòng ngừa và can thiệp tình trạng lo âu học đường của học sinh THPT. Kết quả thực nghiệm các biện pháp hỗ trợ tâm lý cho học sinh có biểu hiện lo âu học đường ở học sinh trung học phổ thông.

Kết quả đánh giá bằng thang đo lo âu học đường trước và sau thực nghiệm. Những biểu hiện bất thường trước và sau khi thực nghiệm. Các yếu tố ảnh hưởng đến kết quả thực nghiệm. Thuận lợi và khó khăn trong quá trình làm thực nghiệm.

Phân tích các trường hợp cụ thể. 104 Tiểu kết chương 3. 146 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ. 147 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN.

151 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 1PL v DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Chữ viết đầy đủ APA American Psychiatry Association(Hiệp hội tâm thần học Mỹ) BDG Bộ Giáo dục CBG Chưa bao giờ CBT Liệu pháp hành vi-nhận thức Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (Hướng DSM dẫn, chẩn đoán và thống kê các rối loạn tâm thần) ĐHQG Đại học quốc gia ĐHSP Đại học Sư phạm ĐK Đôi khi GD&ĐT Giáo dục và đào tạo thành phố Hồ Chí Minh TPHCM GV Giáo viên H.L Tên viết tắt của học sinh nghiên cứu trường hợp HS Học sinh HSSV Học sinh- sinh viên ICD International Classification of Diseases. (Phân loại quốc tế của bệnh) KKHĐ Khó khăn học đường LAHD-S Thang đo lo âu học đường nói chung N Mẫu khách thể nghiên cứu N.H Tên viết tắt của học sinh nghiên cứu trường hợp N.T Tên viết tắt của học sinh nghiên cứu trường hợp NNC Nhà nghiên cứu - Réseau d’Aide Spécialisée aux Elèves en Difficulté- mạng RASED lưới hỗ trợ chuyên biệt dành cho học sinh có khó khăn. RLLA Rối loạn lo âu RLLALT Rối loạn lo âu lan tỏa RTX Rất thường xuyên vi SD Std.

Deviation (Độ lệch chuẩn) SP Sư phạm STN Sau thực nghiệm T.D Tên viết tắt của học sinh nghiên cứu trường hợp T.L Tên viết tắt của học sinh nghiên cứu trường hợp THPT Trung học phổ thông TLHĐ Tâm lý học đường TNCS HCM Thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh TP.HCM Thành phố Hồ Chí Minh TT Thỉnh thoảng TTN Trước thực nghiệm UBND Ủy ban nhân dân VTN Vị thành niên WHO World Health Organization (Tổ chức y tế thế giới) X Điểm trung bình vii DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 2.1: Mẫu nghiên cứu thực trạng .2: Các yếu tố thành phần của lo âu học đường .3: Bảng phân chia các mức độ lo âu ở các thành tố của thang đo lo âu học đường .4: Kết quả đánh giá độ tin cậy của các thang đo của trắc nghiệm lo âu học đường .5: Kết quả đánh giá độ tin cậy của các trắc nghiệm lo âu .6: Đánh giá độ hiệu lực của Thang đo lo âu học đường dựa trên tương quan điểm với các thang đo lo âu đã được chuẩn hóa .1: Tỷ lệ và mức độ lo âu học đường của học sinh trung học phổ thông .2: So sánh mức độ lo âu học đường của học sinh theo tiêu chí giới tính, khu vực, khối lớp .3: Kết quả đánh giá của học sinh bằng thang đo lo âu học đường ở từng trường .4: Các biểu hiện bất thường của lo âu học đường ở học sinh THPT .5: Kiểm định tích hợp của EFA .6: Bảng mức độ giải thích của các biến quan sát đối với nhân tố .7: Mô hình điều chỉnh qua kiểm định Crobach Alpha và phân tích nhân tố khám phá EFA .8: Tương quan giữa các thành tố với thang đo lo âu học đường .9: Ma trận tương quan của các mệnh đề với các yếu tố (phép xoay Varimax).10: Tương quan giữa các yếu tố ảnh hưởng với thang đo lo âu học đường nói chung .11: Những hậu quả của lo âu học đường đối với bản thân học sinh. Những mong muốn của bản thân học sinh.13: Kết quả đánh giá bằng thang đo lo âu học đường trước và sau thực nghiệm.14: Những biểu hiện bất thường trước và sau khi thực nghiệm .15: Một số những biểu hiện bất thường của T.D trước thực nghiệm .16: Một số những biểu hiện bất thường của T.D sau thực nghiệm .17: Một số những biểu hiện bất thường của N.H trước thực nghiệm .18: Một số những biểu hiện bất thường của NHH sau thực nghiệm. 143 viii DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ, HÌNH Biểu đồ 2.1: Phân phối điểm của học sinh ở Trắc nghiệm lo âu học đường .2: Biểu đồ đánh giá kết quả sau hai lần đo của hai nhóm (nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng) .1: Mô hình lo âu học đường của Spielberger (1966) .2: Mô hình thực hành TLHĐ ở Trung Quốc .3: Mô hình dịch vụ tâm lý học đường tích hợp và toàn diện .4: Mô hình phân phối dịch vụ 3 tầng .5: Sơ đồ các thể thức khác nhau để diễn tả lo âu .6: Mô hình điều kiện hoá tạo tác Skinner (1938). Tính cấp thiết của đề tài 1.

Về mặt lý luận Lứa tuổi học sinh trung học phổ thông (THPT), hay còn gọi là tuổi vị thành niên được xem là “thời kỳ quá độ” từ trẻ em sang người lớn. Do sự phức tạp của thời kỳ quá độ, nhiều vấn đề cảm xúc, hành vi xã hội thường xuất hiện trong giai đoạn tuổi này. Nghiên cứu đã cho thấy, tỷ lệ học sinh THPT có các vấn đề về sức khỏe tâm thần trong trường học thường cao hơn so với tỷ lệ này ở học sinh tiểu học và học sinh trung học cơ sở. Ở giai đoạn lứa tuổi này, các em bước vào một giai đoạn mới song hành với việc học tập căng thẳng là quá trình các em phải định hướng nghề nghiệp tương lai cho bản thân.