Luận án TS: Kỹ năng công tác xã hội cá nhân với trẻ em mồ côi của cán bộ xã hội

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN HỮU HÙNG KỸ NĂNG CÔNG TÁC XÃ HỘI CÁ NHÂN VỚI TRẺ EM MỒ CÔI CỦA CÁN BỘ XÃ HỘI Chuyên ngành: Tâm lý học chuyên ngành Mã số: 62 31 04 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ TÂM LÝ HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. Trần Hữu Luyến 2. Bùi Thị Xuân Mai HÀ NỘI - 2016 LỜI CẢM ƠN Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến: * GS.Trần Hữu Luyến và PGS. Bùi Thị Xuân Mai - Quý thầy cô giáo hƣớng dẫn đã tận tình chỉ bảo, giúp đỡ và động viên tôi hoàn thành luận án này.

* Ban Giám đốc, Ban chủ nhiệm, các Thầy, Cô giáo Khoa Tâm lý, Phòng đào tạo của Học viện Khoa học xã hội đã giúp đỡ và tạo mọi điều kiện trong suốt thời gian tôi học và hoàn thành luận án. * Ban Giám đốc, các cán bộ nhân viên và học sinh ở Làng trẻ em SOS Hà Nội, Làng trẻ em SOS Việt Trì và Làng trẻ em Birla Hà Nội đã tham gia, tạo điều kiện và nhiệt tình hỗ trợ tôi trong quá trình triển khai nghiên cứu đề tài. * Các Thầy, Cô, Anh, Chị và các bạn đồng nghiệp ở Trƣờng Đại học Lao động – Xã hội đã động viên và cung cấp những ý kiến, kinh nghiệm quý báu giúp tôi hoàn thiện luận án. *Gia đình, ngƣời thân, bạn bè đã luôn bên cạnh tôi, cùng tôi chia sẻ những khó khăn, giúp đỡ và khích lệ tôi trong quá trình thực hiện luận án.

Xin chân thành cám ơn! LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu và kết quả trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tác giả luận án Nguyễn Hữu Hùng MỤC LỤC LỜI CẢM ƠN LỜI CAM ĐOAN MỤC LỤC DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT DANH MỤC CÁC BẢNG DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, BIỂU ĐỒ, SƠ ĐỒ MỞ ĐẦU. 1 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHI N CỨU K N NG C NG T C X HỘI C NH N VỚI TR EM MỒ C I CỦA C N BỘ X HỘI.

Các nghiên cứu ở nƣớc ngoài. Các nghiên cứu ở Việt Nam. 17 Tiểu kết chƣơng 1. 22 CHƢƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN NGHIÊN CỨU K N NG C NG T C XÃ HỘI CÁ NHÂN VỚI TR EM MỒ CÔI CỦA CÁN BỘ XÃ HỘI.

Kỹ năng công tác xã hội. Kỹ năng công tác xã hội cá nhân. Kỹ năng công tác xã hội cá nhân với trẻ em mồ côi của cán bộ xã hội. Các yếu tố ảnh hƣởng đến kỹ năng công tác xã hội cá nhân.

56 Tiểu kết chƣơng 2. 61 CHƢƠNG 3: TỔ CHỨC VÀ PHƢƠNG PH P NGHI N CỨU K N NG C NG T C X HỘI C NH N VỚI TR MỒ C I CỦA C N BỘ X HỘI. Tổ chức nghiên cứu. Phƣơng pháp nghiên cứu.

69 Tiểu kết chƣơng 3. 82 CHƢƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU THỰC TRẠNG K N NG C NG TÁC XÃ HỘI CÁ NHÂN VỚI TR EM MỒ CÔI CỦA CÁN BỘ XÃ HỘI83 4. Thực trạng chung về kỹ năng công tác xã hội cá nhân. Thực trạng mức độ từng kỹ năng cụ thể của kỹ năng công tác xã hội.

Kỹ năng công tác xã hội cá nhân với trẻ em mồ côi của cán bộ xã hội. Thực trạng yếu tố ảnh hƣởng đến kỹ năng công tác xã hội cá nhân. Nghiên cứu một số trƣờng hợp điển hình về biểu hiện kỹ năng. 133 Tiểu kết chƣơng 4.

146 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ. 147 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ. 151 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 152 PHỤ LỤC DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT CBXH Cán bộ xã hội CTXH Công tác xã hội CTXHCN Công tác xã hội cá nhân ĐTB Điểm trung bình TEMC Trẻ em mồ côi DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 2.1: Mức độ biểu hiện kỹ năng công tác xã hội cá nhân .1: Đặc điểm mẫu khách thể nghiên cứu là cán bộ xã hội .2: Thang điểm đánh giá mức độ thực hiện các nhóm kỹ năng .1: Thực trạng chung về mức độ kỹ năng CTXH cá nhân thành phần 85 Bảng 4.2: Thực trạng mức độ kỹ năng thiết lập quan hệ với trẻ em mồ côi .3: Thực trạng mức độ tính đầy đủ của kỹ năng thiết lập mối quan hệ .4: Thực trạng mức độ tính thuần thục của kỹ năng thiết lập quan hệ .5: Thực trạng mức độ tính linh hoạt của kỹ năng thiết lập mối quan hệ 90 Bảng 4.6: Thực trạng mức độ kỹ năng chia sẻ cảm xúc với trẻ em mồ côi .7: Thực trạng mức độ tính đầy đủ kỹ năng chia sẻ cảm xúc .8: Thực trạng mức độ tính thuần thục của kỹ năng chia sẻ cảm xúc 95 Bảng 4.9: Thực trạng mức độ tính linh hoạt của kỹ năng chia sẻ cảm xúc .10: Thực trạng mức độ kỹ năng biện hộ với trẻ em mồ côi .11: Thực trạng mức độ tính đầy đủ kỹ năng biện hộ.12: Thực trạng mức độ tính thuần thục kỹ năng biện hộ.13: Thực trạng mức độ tính linh hoạt kỹ năng biện hộ .14: Thực trạng mức độ kỹ năng hƣớng dẫn tái hòa nhập cộng đồng .15: Thực trạng mức độ tính đầy đủ của kỹ năng hƣớng dẫn .16: Thực trạng mức độ tính thuần thục của kỹ năng hƣớng dẫn .17: Thực trạng mức độ tính linh hoạt của kỹ năng hƣớng dẫn .18: Mức độ kỹ năng công tác xã hội cá nhân với trẻ em mồ côi.19: Kỹ năng công tác xã hội cá nhân với trẻ em mồ côi .20: Mức độ kỹ năng công tác xã hội cá nhân với trẻ em mồ côi.21: Kỹ năng thiết lập mối quan hệ với trẻ em mồ côi .22: Kỹ năng chia sẻ cảm xúc với trẻ mồ côi của cán bộ xã hội.

23: Kỹ năng hƣớng dẫn tái hoà nhập cộng đồng với trẻ mồ côi .24: Mức độ kỹ năng công tác xã hội cá nhân với trẻ em mồ côi.25: Mức độ kỹ năng chia sẻ cảm xúc với trẻ mồ côi của cán bộ xã hội .26: Mức độ kỹ năng biện hộ với trẻ mồ côi của cán bộ xã hội .27: Mức độ kỹ năng hƣớng dẫn tái hoà nhập cộng đồng với trẻ mồ côi 126 Bảng 4.28: Những yếu tố ảnh hƣởng đến kỹ năng công tác xã hội cá nhân .29: Mối tƣơng quan giữa các yếu tố ảnh hƣởng với kỹ năng. 131 DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, BIỂU ĐỒ, SƠ ĐỒ Biểu đồ 3.1: Phân bố điểm số về biểu hiện kỹ năng công tác xã hội. Thực trạng chung về kỹ năng công tác xã hội cá nhân. Thực trạng mức độ kỹ năng thiết lập mối quan hệ.

Thực trạng mức độ kỹ năng chia sẻ cảm xúc. Thực trạng mức độ kỹ năng biện hộ với TEMC của cán bộ xã hội. Thực trạng mức độ kỹ năng hƣớng dẫn tái hòa nhập cộng đồng. Tính cấp thiết của đề tài Kỹ năng có vai trò quan trọng trong hoạt động.

Đối với mỗi cá nhân, kỹ năng giúp ngƣời ta có thể giải quyết các nhiệm vụ cụ thể, giúp con ngƣời hoạt động một cách có hiệu quả. Vì vậy, việc hình thành kỹ năng là nhiệm vụ quan trọng trong đào tạo. Bảo vệ và chăm sóc trẻ em bao giờ cũng là một nội dung hoạt động cơ bản trong chiến lƣợc phát triển của mỗi quốc gia. Không có quốc gia văn minh và tiến bộ nào lại không chăm lo cho thế hệ trẻ.

Bởi lẽ, trẻ em hôm nay là thế giới ngày mai, đầu tƣ cho trẻ em cũng chính là đầu tƣ cho sự phát triển của xã hội. Công tác chăm sóc bảo vệ trẻ em nói chung và trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt nói riêng đang là một trong những quan tâm chính của Đảng và Nhà nƣớc. Điều này đƣợc thể hiện qua việc Việt Nam là nƣớc thứ hai trên thế giới và nƣớc đầu tiên ở Châu cùng phê chuẩn Công ƣớc quốc tế về Quyền trẻ em. Các chƣơng trình dịch vụ an sinh của công tác xã hội nhằm giúp phòng ngừa, ngăn chặn tình trạng xâm hại trẻ em và cung cấp các dịch vụ trực tiếp chăm sóc cho trẻ em, tạo cho các em, đặc biệt là nhóm trẻ em mồ côi có môi trƣờng sống lành mạnh, đảm bảo trẻ em đƣợc phát triển và thực hiện đầy đủ các quyền.

Để thực hiện hiệu quả mục tiêu này, đòi hỏi cán bộ làm công tác xã hội có các kỹ năng công tác xã hội cá nhân (kỹ năng thiết lập mối quan hệ, kỹ năng thấu cảm, kỹ năng tham vấn, kỹ năng biện hộ, kỹ năng hƣớng dẫn tài hòa nhập cộng đồng…). Trong thực tế, cả nƣớc hiện có hơn 400 cơ sở bảo trợ xã hội. Theo Đề án 32, hiện số ngƣời cần trợ giúp của các dịch vụ CTXH chiếm khoảng 40% dân số.000 cán bộ, nhân viên, cộng tác viên làm việc 1 trong lĩnh vực CTXH, tuy nhiên phần lớn (81,5%) chƣa qua đào tạo, còn thiếu các kỹ năng công tác xã hội, trong đó có các kỹ năng công tác xã hội cá nhân [Chính Phủ (2010), Quyết định 32/2010/QĐ-TTg Đề án phát triển nghề CTXH giai đoạn 2010-2020, còn gọi là Đề án 32]. Ở các trung tâm bảo trợ xã hội, vẫn còn một bộ phận cán bộ xã hội chƣa đƣợc bồi dƣỡng các kỹ năng công tác xã hội cá nhân với trẻ mồ côi, điều này đã ảnh hƣởng đến chất lƣợng chăm sóc và nuôi dạy trẻ mồ côi.

Trẻ em mồ côi là những trẻ em thiệt thòi về mặt tình cảm trong xã hội. Những trẻ em này nếu không đƣợc định hƣớng và tham gia giáo dục thì rất dễ sa vào những tệ nạn và trở thành gánh nặng cho xã hội. Xã hội càng phát triển thì việc quan tâm giáo dục và tạo cơ hội bình đẳng cho trẻ mồ côi càng đƣợc quan tâm chú ý. Công việc này đòi hỏi sự tham gia của các lực lƣợng xã hội trong đó những cán bộ xã hội trong các Trung tâm bảo trợ xã hội theo chức năng và nhiệm vụ của họ.

Đối với những trẻ mồ côi, trẻ có những đặc điểm về cá tính và nhân cách, đòi hỏi những cán bộ xã hội phải có những kỹ năng làm việc với trẻ mồ côi. Những kỹ năng công tác xã hội cá nhân giúp cho cán bộ xã hội tiếp xúc đƣợc với trẻ và có thể giáo dục đƣợc trẻ. Trong thực tế cho thấy tại các Trung tâm bảo trợ xã hội còn một phận không nhỏ chƣa đƣợc bồi dƣỡng kỹ năng công tác xã hội cá nhân, vì vậy có ảnh hƣởng đến chất lƣợng chăm sóc nuôi dạy trẻ.