Luận án: Hiệu quả bổ sung đa vi chất đến dinh dưỡng thị lực và thể lực nữ vị thành niên

3 LỜI CAM ĐOAN Tôi là Lưu Kim Lệ Hằng, nghiên cứu sinh khóa 12, Viện Dinh dưỡng Quốc gia, chuyên ngành dinh dưỡng, xin cam đoan: 1. Đây là luận án do bản thân tôi tham gia triển khai can thiệp, thu thập số liệu, phân tích kết quả và viết báo cáo dưới sự hướng dẫn của PGS. Nguyễn Xuân Hiệp – Bệnh viện Mắt trung ương và PGS. Trần Thúy Nga – Viện Dinh dưỡng Quốc gia.

Số liệu và kết quả nêu trong luận án hoàn toàn chính xác, trung thực, khách quan và một phần đã được tác giả luận án công bố trong một số tạp chí khoa học. Hà Nội, ngày tháng năm Tác giả luận án Lưu Kim Lệ Hằng 4 LỜI CẢM ƠN Tôi xin trân trọng cảm ơn GS.TS Lê Danh Tuyên, Viện trưởng Viện Dinh dưỡng Quốc gia, người Thầy đã có nhiều công sức và tâm huyết phát triển ngành Dinh dưỡng Việt Nam, người đã tạo cho tôi niềm say mê và khát vọng đóng góp công sức nhỏ bé của mình đối với ngành Dinh dưỡng. Tôi vô cùng biết ơn và gửi lời cảm ơn sâu sắc đến PGS. Nguyễn Xuân Hiệp cùng PGS.

Trần Thúy Nga là những Thầy, Cô đã tận tình chỉ bảo, hướng dẫn, động viên khích lệ, dành nhiều thời gian trao đổi và giúp đỡ tôi thực hiện luận án này. Tôi gửi lời cảm ơn sâu sắc đến PGS. Nguyễn Đỗ Huy, Giám đốc Trung tâm Đào tạo Dinh dưỡng và Thực phẩm, người thầy vô cùng tâm huyết với sự nghiệp đào tạo cán bộ cho ngành Dinh dưỡng. Tôi xin chân thành cảm ơn tập thể các Thầy Cô, cán bộ nhân viên Trung tâm Đào tạo Dinh dưỡng và Thực phẩm, Khoa Vi chất Dinh dưỡng và các Khoa ­ Phòng liên quan của Viện Dinh dưỡng đã hết sức giúp đỡ, tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình học tập.

Tôi xin chân thành cảm ơn Trung tâm Y tế huyện Ngọc Lặc, Lang Chánh, trường THPT Ngọc Lặc, trường THPT Lang Chánh tỉnh Thanh Hóa đã tạo điều kiện giúp tôi hoàn thành công trình nghiên cứu này. Tôi xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu và các đồng nghiệp Trường Cao đẳng Y tế Phú Yên đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi học tập và hoàn thành luận án. Tôi xin cảm ơn tất cả người thân, bạn bè đã luôn dành cho tôi sự quan tâm, chia sẻ động viên tôi trong suốt quá trình học tập và hoàn thành luận án này. Và cuối cùng tôi vô cùng biết ơn đại gia đình của tôi đặc biệt là ba tôi, người đã luôn động viên, cho tôi niềm tin, sự quyết tâm và nghị lực để giúp tôi 5 vượt mọi khó khăn trong cuộc sống cũng như trong học tập để hoàn thành luận án này.

MỤC LỤC LỜI CẢM ƠN. iii MỤC LỤC. iv DANH MỤC BẢNG. vi DANH MỤC HÌNH .vii DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT.

viii 6 DANH MỤC BẢNG DANH MỤC HÌNH 7 DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT AI Adequate Intake (lượng hấp thụ đầy đủ) BMI Body Mass Index (chỉ số khối cơ thể) CN/T Cân nặng theo tuổi CC/T Chiều cao theo tuổi ĐVC Đa vi chất ĐTV Điều tra viên EAR Estimated Average Requirements (nhu cầu trung bình ước tính) IFA Iron Folic Acid ID Iron Deficiency (thiếu sắt) IDA Iron Deficiency Anemia (thiếu máu thiếu sắt) MP Mắt phải MT Mắt trái NCKN Nhu cầu khuyến nghị Hb Hemoglobin TDTT Thể dục thể thao THCS Trung học cơ sở THPT Trung học phổ thông TTTP Tiêu thụ thực phẩm SDD Suy dinh dưỡng VCDD Vi chất dinh dưỡng WHO World Health Organization (Tổ chức Y tế Thế giới) YNSKCĐ Ý nghĩa sức khỏe cộng đồng 8 ĐẶT VẤN ĐỀ Tuổi vị thành niên là một giai đoạn quan trọng dễ gặp những yếu tố tác động đến các vấn đề sức khỏe trong đó có yếu tố dinh dưỡng do nhu cầu để đáp ứng sự tăng trưởng và phát triển của cơ thể giai đoạn này. Trong những vấn đề của dinh dưỡng thì tình trạng thiếu hụt đa vi chất dinh dưỡng vì nhiều lý do vẫn đang còn phổ biến trên toàn thế giới. Tình trạng thiếu hụt này thường xảy ra từ khi còn nhỏ và kéo dài đến lúc trưởng thành nếu không được can thiệp và sẽ ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển về thể chất và nhận thức. Những thiếu hụt này có thể gây ra những hậu quả lâu dài như suy giảm phát triển hành vi và não bộ, chậm trưởng thành giới tính, mất cơ hội tăng trưởng chiều cao cuối cùng và loãng xương ở thanh thiếu niên.

Ngay cả khi thiếu hụt vi chất dinh dưỡng từ nhẹ đến trung bình cũng có thể dẫn đến suy giảm phát triển trí tuệ và tâm lý, tăng trưởng thể chất kém, làm tăng tỷ lệ mắc các bệnh nhiễm khuẩn ở trẻ vị thành niên, làm giảm năng suất làm việc, gia tăng các bệnh mạn tính không lây ở tuổi trưởng thành. Vì vậy, nghiên cứu tình trạng vi chất dinh dưỡng trong thời kỳ vị thành niên đã trở thành một lĩnh vực quan trọng cần được quan tâm [1, 2]. Ở giai đoạn này, sự tăng trưởng cũng như phát triển cơ bắp một cách nhanh chóng cùng với tăng thể tích máu cũng làm cho nhu cầu về sắt tăng lên đáng kể, do đó việc đáp ứng các nhu cầu về sắt của vị thành niên là vô cùng quan trọng [3]. Một chế độ ăn uống thiếu khoa học, không lành mạnh và hiểu biết không đầy đủ về dinh dưỡng là nguyên nhân chính gây ra thiếu vi chất dinh dưỡng cũng như thiếu máu ở nữ vị thành niên [4].

Thiếu vi chất dinh dưỡng và suy dinh dưỡng thấp còi là nguyên nhân chính dẫn đến chiều cao thấp ở thanh niên nước ta. Thiếu vi chất dinh dưỡng còn ảnh hưởng xấu đến sức khỏe, tới sự phát triển thể lực, tầm vóc, trí tuệ, cản trở sự tăng trưởng và phát triển toàn diện của trẻ em và khả năng sinh sản cũng như năng suất lao động khi trưởng thành [5]. Theo một số nghiên cứu cho thấy tỷ lệ thiếu máu thiếu sắt ở nữ vị thành niên một số nước đang phát triển vẫn còn cao: Ấn Độ 45%, Indonesia 26%, Brazil 20%, Jamaica 25% và tỷ lệ này thấp hơn ở một số nước phát triển: ở Mỹ 16%, ở Thụy Sĩ 14,5%, ở các nước châu Âu khác như Tây Ban Nha, Thụy Điển và Anh là khoảng 4,0% [3]. Ngoài thiếu máu thiếu sắt, tỷ lệ thiếu các vi chất khác ở nữ vị thành niên như kẽm, iod, vitamin A, D, B 1, B9 cũng khá phổ biến.

Thiếu vitamin A ảnh hưởng tiêu cực đến các quá trình quan trọng của cơ thể con người trong suốt vòng đời như: chậm sự tăng trưởng, suy giảm hệ thống miễn dịch, làm thiếu máu càng trầm trọng hơn và là nguyên nhân hàng đầu gây suy giảm thị lực [6]. Ở Việt Nam, tỷ lệ thiếu máu, thiếu vi chất dinh dưỡng vẫn là vấn đề có ý nghĩa sức khỏe cộng đồng (YNSKCĐ). Tỷ lệ trẻ em 15 ­ 19 tuổi bị thiếu máu là 28%. Tỷ lệ thiếu folate là 2,7%, thiếu folate giới hạn là 25,1%.

Tỷ lệ thiếu kẽm ở phụ nữ tuổi sinh đẻ là 63,6%, cao ở mức YNSKCĐ [7]. Cuộc điều tra toàn quốc năm 2015, tỷ lệ thiếu máu phổ biến ở tất cả các vùng trong cả nước, tỷ lệ thiếu máu cao ở cả phụ nữ không có thai (25,5%), phụ nữ có thai (32,8%) và trẻ em (27,8%) [8]. Đặc biệt, kết quả điều tra từ các nghiên cứu của Viện Dinh dưỡng cũng đã chỉ ra rằng thực trạng dinh dưỡng và sức khỏe ở vùng miền núi là đáng lo ngại với tỷ lệ suy dinh dưỡng và thiếu vi chất luôn cao hơn nhiều so với ở nông thôn và thành thị. Nhiều nghiên cứu trong và ngoài nước cho thấy hiệu quả bổ sung vi chất dinh dưỡng không chỉ cải thiện tình trạng dinh dưỡng cũng như tình trạng thiếu vi chất, cải thiện tình trạng thiếu máu thiếu sắt khi bổ sung sắt đơn lẻ hoặc kết hợp với các vi chất khác làm tăng nồng độ hemoglobin trong máu hoặc cải thiện các chỉ số sinh hóa trong huyết thanh về vi chất được bổ sung, mà còn cải thiện tình trạng nhận thức, gia tăng phát triển về thể lực của trẻ em và trẻ vị thành niên.

Bổ sung sắt/acid folic gián đoạn được khuyến cáo như là một can thiệp y tế cộng đồng cho phụ nữ tuổi sinh đẻ ở những vùng có tỷ lệ thiếu máu cao với mục đích cải thiện nồng độ hemoglobin, cải thiện tình trạng sắt và giảm nguy cơ thiếu máu [9]. Việc bổ sung sắt ở trẻ cải thiện sự phát triển thần kinh, thể lực và bổ sung sắt dự phòng cũng có tác dụng tích cực đối với sự phát triển của vận động [10]. Thiếu vi chất dinh dưỡng thường không xảy ra riêng lẻ, do vậy ngoài bổ sung sắt để phòng chống thiếu máu thiếu sắt, bổ sung kết hợp đa vi chất dinh dưỡng ở vị thành niên giúp cải thiện tình trạng vi chất dinh dưỡng, tăng cường khả năng vận động thể lực và sức bền thể lực. Đối với sự tăng trưởng, chức năng nhận thức, vận động và bệnh tật, dường như việc cung cấp đủ khẩu phần vi chất dinh dưỡng đặc biệt cho những nhóm trẻ dễ bị tổn thương và thiếu hụt nhất có thể tạo ra sự khác biệt [2, 11].

Các nghiên cứu về tình trạng dinh dưỡng và can thiệp dinh dưỡng trên đối tượng nữ vị thành niên rất đa dạng về độ tuổi. Càng thêm nhiều nghiên cứu về tình trạng dinh dưỡng cũng như can thiệp dinh dưỡng đặc hiệu cho đối tượng nữ vị thành niên để cung cấp thêm bằng chứng khoa học giúp càng đưa ra các giải pháp hữu hiệu trong phòng chống suy dinh dưỡng, béo phì cũng như thiếu vi chất dinh dưỡng ở nữ vị thành niên trên thế giới, đặc biệt là các nước có thu nhập trung bình và thu nhập thấp [12]. Chính vì vậy, nhóm nghiên cứu tiến hành đề tài: “Hiệu quả bổ sung đa vi chất đến tình trạng dinh dưỡng, thị lực và thể lực của nữ vị thành niên 15 ­ 17 tuổi miền núi Thanh Hóa” nhằm đánh giá hiệu quả can thiệp bổ sung đa vi chất trên đối tượng nữ vị thành niên và đưa ra những khuyến nghị can thiệp bổ sung đa vi chất để phòng, chống tình trạng thiếu máu, thiếu vi chất dinh dưỡng ở đối tượng nữ vị thành niên. MỤC TIÊU CỦA ĐỀ TÀI 1.

Mô tả tình trạng dinh dưỡng, thị lực và thể lực của nữ vị thành niên 15 – 17 tuổi miền núi Thanh Hóa. Đánh giá hiệu quả bổ sung đa vi chất hàng tuần đến cải thiện nhân trắc, thị lực và thể lực của nữ vị thành niên 15 – 17 tuổi miền núi Thanh Hóa sau 9 tháng can thiệp.