Luận án tiến sĩ: Đặc điểm sinh học sinh thái học loài bọ ánh kim Oides sp. hại hồi và biện pháp phòng trừ tại Lạng Sơn

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT VIỆN KHOA HỌC NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM BÙI VĂN DŨNG NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM SINH VẬT HỌC, SINH THÁI HỌC LOÀI BỌ ÁNH KIM OIDES SP. (COLEOPTERA: CHRYSOMELIDAE) HẠI HỒI VÀ BIỆN PHÁP PHÕNG TRỪ TẠI LẠNG SƠN LUẬN ÁN TIẾN SĨ NÔNG NGHIỆP Hà Nội, 2018 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT VIỆN KHOA HỌC NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM BÙI VĂN DŨNG NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM SINH VẬT HỌC, SINH THÁI HỌC LOÀI BỌ ÁNH KIM OIDES SP. (COLEOPTERA: CHRYSOMELIDAE) HẠI HỒI VÀ BIỆN PHÁP PHÕNG TRỪ TẠI LẠNG SƠN Chuyên ngành: Bảo vệ thực vật Mã số: 9620112 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NÔNG NGHIỆP Ngƣời hƣớng dẫn khoa học PGS. Phạm Thị Vƣợng GS.

Phạm Quang Thu Hà Nội, 2018 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu riêng của tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chƣa từng đƣợc sử dụng để bảo vệ một học vị nào. Các tài liệu trích dẫn đƣợc chỉ rõ nguồn gốc và mọi sự giúp đỡ đã đƣợc cảm ơn. Hà Nội, ngày tháng năm 2018 Tác giả luận án Bùi Văn Dũng ii LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành bản luận án này, trƣớc hết tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.

Phạm Thị Vƣợng, GS. Phạm Quang Thu, GS. Hà Quang Hùng đã dành cho tôi nhiều thời gian quí báu, sự quan tâm, tận tình hƣớng dẫn, giúp đỡ tôi trong suốt chặng đƣờng làm nghiên cứu sinh và hoàn thành luận án này. Tôi xin trân trọng cảm ơn Ban Giám đốc Viện, các nhà khoa hoc, lãnh đạo và cán bộ của Bộ môn Chẩn đoán Giám định Dịch hại & Thiên địch - Viện Bảo vệ thực vật đã giúp đỡ và tạo điều kiện thuận lợi về mọi mặt cho tôi trong suốt thời gian thực hiện đề tài.

Trân trọng cảm ơn TS. Đặng Thị Đáp, GS. Nguyễn Viết Tùng và các nhà khoa học đã quan tâm, trao đổi, góp ý cho tôi trong quá trình thực hiện công trình nghiên cứu. Trân trọng cảm ơn, UBND các xã Tân Đoàn, Tràng Phái, Khánh Khê và Sở Khoa học & Công nghệ, sở NN&PTNT, Chi cục Bảo vệ thực vật tỉnh Lạng Sơn đã nhiệt tình ủng hộ, giúp đỡ tôi hoàn thành đề tài.

Tôi xin chân thành cảm ơn tới các các Thầy giáo, Cô giáo, Ban Đào tạo sau đại học, Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam đã giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và làm luận án. Lòng biết ơn sâu sắc xin đƣợc gửi tới những ngƣời thân trong gia đình, tới tất cả bạn bè, đồng nghiệp đã luôn ở bên, động viên, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình làm nghiên cứu sinh và hoàn thành luận án này. Hà Nội, ngày tháng năm 2018 Tác giả luận án Bùi Văn Dũng iii MỤC LỤC Nội dung Trang Lời cam đoan i Lời cảm ơn ii Mục lục iii Các ký hiệu và chữ viết tắt viii Danh mục bảng ix Danh mục hình xii MỞ ĐẦU 1 1 Tính cấp thiết của đề tài 1 2 Mục đích, yêu cầu của đề tài 3 2.2 Yêu cầu 3 3 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 3 3.1 Ý nghĩa khoa học của đề tài 3 3.2 Ý nghĩa thực tiễn của đề tài 3 4 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 4 4.1 Đối tƣợng nghiên cứu 4 4.2 Phạm vi nghiên cứu 4 5 Những đóng góp mới của đề tài 4 Chƣơng 1. CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI VÀ TỔNG 6 QUAN TÀI LIỆU 1.

Cơ sở khoa học của đề tài 6 1. Tình hình nghiên cứu ở ngoài nƣớc 7 1.1 Tầm quan trọng, ý nghĩa kinh tế cây hồi và sâu hại của chúng 7 1.1 Tầm quan trọng, ý nghĩa kinh tế cây hồi 7 1.2 Sâu bệnh hại hồi 8 1.2 Nghiên cứu về bọ ánh kim hại cây hồi 9 iv 1.1 Thành phần loài 9 1.2 Đặc điểm phát sinh và gây hại 10 1.3 Biện pháp phòng trừ sâu hại cây hồi 13 1.3 Tình hình nghiên cứu ở trong nƣớc 14 1.1 Tầm quan trọng, ý nghĩa kinh tế của cây hồi 14 1.2 Nghiên cứu về bọ ánh kim và sâu bệnh hại hồi 15 1.3 Đặc điểm sinh vật học, sinh thái học của một số loài sâu hại hồi 21 1.4 Biện pháp phòng trừ sâu hại cây hồi 31 1.4 Nhận xét chung và những vấn đề quan tâm 32 Chƣơng 2. VẬT LIỆU, NỘI DUNG VÀ PHƢƠNG PHÁP 33 NGHIÊN CỨU 2.1 Địa điểm và thời gian nghiên cứu 33 2.1 Một vài nét về địa điểm nghiên cứu 33 2.2 Địa điểm nghiên cứu 34 2.2 Thời gian nghiên cứu 35 2.3 Vật liệu và dụng cụ nghiên cứu 35 2.1 Vật liệu và dụng cụ nghiên cứu trong phòng thí nghiệm 35 2.2 Vật liệu và dụng cụ nghiên cứu trong nhà lƣới và ngoài đồng 35 ruộng 2.4 Nội dung nghiên cứu 35 2.5 Phƣơng pháp nghiên cứu 36 2.1 Điều tra, xác định thành phần loài sâu hại và thiên địch quan 36 trọng trên cây hồi tại Lạng Sơn 2.1 Điều tra, thu thập xác định thành phần sâu hại cây hồi 36 2.2 Đặc điểm hình thái và gây hại của một số loại sâu hại quan trọng 38 trên cây hồi 2.3 Điều tra, thu thập xác định thành phần thiên địch trên cây hồi 38 2.2 Nghiên cứu đặc điểm sinh học của loài bọ ánh kim Oides sp.1 Xác định loài bọ ánh kim Oides sp. hại cây hồi 39 v 2.

Đặc điểm hình thái của bọ ánh kim Oides sp. Nghiên cứu đặc điểm sinh vật học bọ ánh kim Oides sp. Nghiên cứu đặc điểm sinh thái học, diễn biến số lƣợng loài Oides 47 sp. Nghiên cứu ảnh hƣởng của nhiệt độ, ẩm độ, lƣợng mƣa đến thời 47 điểm trứng nở của BAK Oides sp.2 Nghiên cứu ảnh hƣởng của độ tuổi cây hồi, các hƣớng rừng khác 48 nhau, vị trí đồi khác nhau và yếu tố lâm sinh đến diễn biến mật độ sâu non và trƣởng thành của bọ ánh kim tại Lạng Sơn, năm 2013 và 2014 2.

Nghiên cứu một số biện pháp phòng trừ bọ ánh kim Oides sp. Nghiên cứu phòng trừ BAK bằng biện pháp lâm sinh và cơ giới 48 vật lý 2. Phòng chống bọ ánh kim bằng sử dụng các loài thiên địch 51 2. Phòng chống bọ ánh kim bằng một số thuốc sinh học 55 2.

Phòng chống bọ ánh kim bằng biện pháp hóa học 57 2. Nghiên cứu xây dựng mô hình phòng chống tổng hợp bọ ánh 58 kim Oides sp. với sự tham gia của cộng đồng. Phƣơng pháp tính toán xử lý số liệu 59 Chƣơng 3.

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 60 3. Thành phần loài sâu hại và thiên địch trên cây hồi tại Lạng Sơn 60 3. Điều tra, thu thập xác định thành phần sâu hại cây hồi 60 3. Đặc điểm hình thái và gây hại của một số loại sâu hại quan trọng 65 trên cây hồi 3.

Sâu đo hoa Pogonopygia nigralbata Warrant 65 3. Rệp muội nâu Aphis aurantii 67 3. Rệp muội xanh Polytrichaphis fragilis 68 3. Thành phần thiên địch trên cây hồi 69 3.

Xác định tên khoa học, đặc điểm hình thái, sinh học cơ bản của 72 vi loài Oides sp. Xác định loài bọ ánh kim Oides sp. hại cây hồi 72 3. Đặc điểm nhận dạng của BAKĐM Oides duporti Laboissiere 74 3.

Tìm hiểu phổ ký chủ của BAKĐM Oides duporti 85 3. Đặc điểm sinh học của loài bọ ánh kim đồi mồi Oides duporti 89 3. Thời gian sống và khả năng sinh sản của trƣởng thành 89 3. Thời gian phát triển, vòng đời bọ ánh kim đồi mồi (Oides 99 duporti) 3.

Tỉ lệ hoàn thành phát triển các pha của Oides duporti 103 3. Mức độ gây hại của bọ ánh kim đồi mồi Oides duporti 104 3. Nghiên cứu đặc điểm sinh thái học của bọ ánh kim đồi mồi 105 Oides duporti 3. Mức độ tiêu thu thức ăn của loài bọ ánh kim đồi mồi Oides 105 duporti 3.

Quy luật phát sinh gây hại của loài Oides duporti theo các thời 107 kỳ vật hâu của cây hồi ở Lạng Sơn 3. Ảnh hƣởng của nhiệt độ, ẩm độ, lƣợng mƣa đến thời điểm trứng nở 108 3. Ảnh hƣởng của độ tuổi cây hồi đến diễn biến mật độ sâu non và 110 trƣởng thành của bọ ánh kim đồi mồi Oides duporti tại Lạng Sơn, năm 2013 và 2014 3. Ảnh hƣởng của các hƣớng rừng hồi đến diễn biến mật độ sâu 112 non và trƣởng thành của Oides duporti tại Lạng Sơn, năm 2013 và 2014.6 Ảnh hƣởng của các vị trí khác nhau của rừng hồi đến diễn biến 113 mật độ sâu non và trƣởng thành của Oides duporti tại Lạng Sơn, năm 2013 và 2014.7 Ảnh hƣởng của yếu tố lâm sinh đến diễn biến mật độ sâu non và 115 trƣởng thành của Oides duporti tại Lạng Sơn, năm 2013 và 2014.

Nghiên cứu biện pháp phòng chống bọ ánh kim đồi mồi Oides 117 vii duporti theo hƣớng quản lý dịch hại tổng hợp 3. Phòng chống bọ ánh kim đồi mồi Oides duporti bằng biện pháp 117 lâm sinh và cơ giới vật lý 3. Phòng chống bọ ánh kim đồi mồi Oides duporti bằng sử dụng 119 các loài thiên địch 3.1 Thành phần thiên địch của bọ ánh kim đồi mồi Oides duporti 120 3. Phòng chống bọ ánh kim đồi mồi Oides duporti bằng một số 128 thuốc BVTV sinh học 3.

Phòng chống bọ ánh kim đồi mồi Oides duporti bằng biện pháp 132 hóa học 3. Mô hình áp dụng các biện pháp phòng chống bọ ánh kim đồi mồi 134 Oides duporti theo hƣớng quản lý dịch hại tổng hợp 3. Đề xuất quy trình quản lý tổng hợp bọ ánh kim đồi mồi hại cây 139 hồi ở tỉnh Lạng Sơn KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ 142 1. Đề nghị 143 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG 144 BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN TÀI LIỆU THAM KHẢO 145 PHỤ LỤC 155 viii DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT STT Chữ viết tắt Từ viết tắt 1 BVTV Bảo vệ thực vật 2 BAK Bọ ánh kim 3 BAKĐM Bọ ánh kim đồi mồi 4 BNNPTNT Bộ Nông nghiệp Phát triển nông thôn 5 BPSD Bộ phận sinh dục 6 cs.

Cộng sự 7 CT Công thức 8 FAO Tổ chức Nông lƣơng thế giới (Food and Agriculture Organization) 9 IPM Quản lý dịch hại tổng hợp 10 KHCN Khoa học - công nghệ 11 NXB Nhà xuất bản 12 RH Ẩm độ tƣơng đối của không khí (%) 13 PTNT Phát triển nông thôn 14 ÔTC Ô tiêu chuẩn 15 STT Số thứ tự 16 toC Nhiệt độ không khí (độ C) 17 TT Trƣởng thành 18 WA Thạch nƣớc ix DANH MỤC BẢNG STT Tên bảng Trang 3.1 Phân bố các nhóm sâu hại trên cây hồi ở Lạng Sơn, 2013 -2015 60 3.2 Thành phần sâu hại hồi tại Lạng Sơn, 2013-2015 62 3.3 Phân bố của các thiên địch trên cây hồi ở Lạng Sơn, 2013 -2015 70 3.