Luận án tiến sĩ: Thành phần loài, phân bố và hiện trạng bọ cạp (Scorpiones) Bắc Trung Bộ - Trần Thị Hằng (2020)

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ ----------------------------- TRẦN THỊ HẰNG NGHIÊN CỨU THÀNH PHẦN LOÀI, PHÂN BỐ VÀ HIỆN TRẠNG CỦA BỘ BỌ CẠP (SCORPIONES) Ở KHU VỰC BẮC TRUNG BỘ, VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SỸ SINH HỌC HÀ NỘI – 2020 luan an VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ …….***………… TRẦN THỊ HẰNG NGHIÊN CỨU THÀNH PHẦN LOÀI, PHÂN BỐ VÀ HIỆN TRẠNG CỦA BỘ BỌ CẠP (SCORPIONES) Ở KHU VỰC BẮC TRUNG BỘ, VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SỸ SINH HỌC Chuyên ngành: Động vật học Mã số: 9 42 01 03 Người hướng dẫn khoa học: 1. Phạm Đình Sắc 2. Wilson Lourenco Hà Nội – 2020 luan an LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các kết quả nghiên cứu được trình bày trong luận án là trung thực, khách quan và chưa từng để bảo vệ ở bất kỳ Hội đồng nào. Tôi xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận án đã được cám ơn, các thông tin trích dẫn trong luận án này đều được chỉ rõ nguồn gốc.

Hà Nội, ngày tháng năm 2020 Nghiên cứu sinh Trần Thị Hằng luan an LỜI CẢM ƠN Trong suốt quá trình học tập và hoàn thành luận án này, tôi đã nhận được sự hướng dẫn, giúp đỡ quý báu của các thầy cô, các anh chị, đồng nghiệp và các bạn. Với lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc tôi xin được bày tỏ lời cảm ơn chân thành tới: Ban Giám đốc Học viện Khoa học và Công nghệ, Khoa Sinh thái và tài nguyên sinh vật, Phòng đào tạo; Ban Giám đốc, Khoa Ký sinh trùng – Côn trùng – Trung tâm kiểm soát bệnh tật thành phố Hà Nội; Ban Quản lý các Vườn Quốc gia, Khu Bảo tồn thiên nhiên tại khu vực Bắc Trung Bộ đã tạo điều kiện thuận lợi giúp đỡ tôi trong quá trình điều tra, nghiên cứu thực địa. Phạm Đình Sắc, Trưởng phòng Phân loại học thực nghiệm và đa dạng nguồn gen – Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam; GS. Lourenco – Bảo tàng Lịch sử tự nhiên Paris, những người thầy kính mến đã hết lòng giúp đỡ, dạy bảo, động viên và trao cho tôi những cơ hội được học tập, sáng tạo và hoàn thành nghiên cứu.

Các cô, chú, anh, chị, em trong Khoa Ký sinh trùng – Côn trùng – Trung tâm Kiểm soát bệnh tật thành phố Hà Nội đã nhiệt tình giúp đỡ, động viên tôi. Xin chân thành cảm ơn gia đình, bạn bè và người thân đã luôn ủng hộ và bên cạnh hỗ trợ tôi trong suốt quá trình học tập, công tác. Xin trân trọng cảm ơn! Hà Nội, tháng …. năm 2020 Nghiên cứu sinh Trần Thị Hằng luan an i MỤC LỤC MỤC LỤC.

i DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT. iv DANH MỤC BẢNG. v DANH MỤC HÌNH. vi MỞ ĐẦU.

Tình hình nghiên cứu về bộ bọ cạp trên thế giới. Tình hình nghiên cứu về thành phần loài của bộ bọ cạp trên thế giới. Tình hình nghiên cứu về đặc điểm hình thái, sinh học, sinh thái học của bộ bọ cạp trên thế giới. Tình hình nghiên cứu liên quan đến phân bố và nơi sống của bộ bọ cạp trên trế giới.

Tình hình nghiên cứu về vai trò của bộ bọ cạp đối với đời sống con người trên thế giới. Tình hình nghiên cứu về hiện trạng của bộ bọ cạp trên thế giới. Tình hình nghiên cứu về bộ bọ cạp tại Việt Nam. Tình hình nghiên cứu về thành phần loài của bộ bọ cạp tại Việt Nam.

Tình hình nghiên cứu về đặc điểm hình thái, sinh học, sinh thái học của bộ bọ cạp tại Việt Nam. Tình hình nghiên cứu về phân bố của bộ bọ cạp tại Việt Nam. Tình hình nghiên cứu về vai trò của bộ bọ cạp đối với đời sống con người tại Việt Nam. Tình hình nghiên cứu về hiện trạng của bộ bọ cạp tại Việt Nam.

Tình hình nghiên cứu về bộ bọ cạp ở khu vực Bắc Trung Bộ. 28 luan an ii CHƯƠNG II. ĐỐI TƯỢNG, THỜI GIAN, ĐỊA ĐIỂM VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Đối tượng nghiên cứu.

Thời gian và địa điểm nghiên cứu. Vị trí địa lý của khu vực nghiên cứu. Điều kiện tự nhiên của khu vực nghiên cứu. Hệ thống hang động ở khu vực Bắc Trung Bộ.

Vật liệu và phương pháp nghiên cứu. Vật liệu, dụng cụ nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Phương pháp kế thừa.

Phương pháp điều tra, thu thập mẫu ngoài thực địa. Phương pháp xử lí mẫu và định loại trong phòng thí nghiệm. Phương pháp nghiên cứu đặc điểm phân bố của bộ bọ cạp ở khu vực Bắc Trung Bộ. Phương pháp đánh giá hiện trạng của các loài thuộc bộ bọ cạp.

Phương pháp xử lý số liệu. 47 CHƯƠNG III. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN. Thành phần loài bọ cạp ở khu vực Bắc Trung Bộ.

Danh sách loài bọ cạp ở khu vực Bắc Trung Bộ. Cấu trúc thành phần loài bọ cạp tại khu vực Bắc Trung Bộ. Mô tả các loài trong khu vực nghiên cứu. Loài Vietbocap aurantiacus Lourenço, Pham, Tran & Tran, 2018.

Loài Vietbocap quinquemilia Lourenço, Pham, Tran & Tran, 2018. Loài Vietbocap thienduongensis Lourenco & Pham, 2012. 64 luan an iii 3. Loài Vietbocap canhi Lourenco & Pham, 2010.

Loài Euscorpiops sejnai Kovarık, 2000. Loài Euscorpiops dakrong Lourenco & Pham, 2014. Loài Liocheles australasiae (Fabricius, 1775). Loài Lychas mucronatus (Fabricius, 1798).

Loài Heterometrus laoticus Couzijn, 1981. Đặc điểm phân bố của bộ bọ cạp tại khu vực Bắc Trung Bộ. Đặc trưng phân bố của bộ bọ cạp tại khu vực Bắc Trung Bộ theo sinh cảnh. Đặc trưng phân bố bộ bọ cạp tại Bắc Trung Bộ theo độ cao.

Đặc trưng phân bố của bộ bọ cạp tại khu vực Bắc Trung Bộ theo mùa 97 3. Đặc trưng phân bố địa lý của bộ bọ cạp ở khu vực Bắc Trung Bộ. 100 Tính chất địa động vật của các loài bọ cạp ở khu vực Bắc Trung Bộ, Việt Nam:. Hiện trạng của bộ bọ cạp ở khu vực Bắc Trung Bộ.

Hiện trạng chung của các loài bọ cạp tại khu vực Bắc Trung Bộ. Hiện trạng của Vietbocap canhi tại động Tiên Sơn. Hiện trạng của các loài Vietbocap trong động Thiên Đường. 116 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ.

127 NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN. 129 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ. 130 TÀI LIỆU THAM KHẢO. i luan an iv DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT TT Từ viết tắt Nội dung 1.

KBTTN Khu bảo tồn thiên nhiên 2. IUCN The International Union for Conservation of Nature (Hiệp hội Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế) 3. PN-KB Phong Nha – Kẻ Bàng 4. VQG Vườn Quốc gia luan an v DANH MỤC BẢNG Bảng 1.

Thời gian thu mẫu tại các địa điểm nghiên cứu. Danh sách các loài bọ cạp đã ghi nhận được ở khu vực Bắc Trung Bộ. Phân bố theo sinh cảnh của các loài bọ cạp tại khu vực Bắc Trung Bộ. Đặc điểm phân bố theo độ cao của các loài bọ cạp tại khu vực Bắc Trung Bộ.

Số lượng bọ cạp thu thập được theo mùa của các loài bọ cạp tại khu vực Bắc Trung Bộ. Danh sách các loài bọ cạp phân bố theo vùng địa lý tại khu vực Bắc Trung Bộ. Phân bố của các loài bọ cạp tại khu vực Bắc Trung Bộ theo địa điểm nghiên cứu. Thành phần địa động vật của khu hệ bọ cạp ở khu vực Bắc Trung Bộ, Việt Nam.

Mối quan hệ giữa khu hệ bọ cạp ở khu vực Bắc Trung Bộ, Việt Nam với các vùng địa động vật trên thế giới. Hiện trạng chung của các loài bọ cạp tại khu vực Bắc Trung Bộ. Số lượng cá thể Vietbocap canhi ghi nhận ở các vị trí khác nhau tại động Tiên Sơn. Các tiêu chí theo Danh lục đỏ của IUCN và những ứng dụng trong nghiên cứu hiện trạng loài Vietbocap canhi.

Số lượng cá thể Vietbocap ghi nhận ở các vị trí khác nhau tại động Thiên Đường. Các tiêu chí theo Danh lục đỏ của IUCN và những ứng dụng trong nghiên cứu hiện trạng loài Vietbocap thienduongensis. 121 luan an vi DANH MỤC HÌNH Hình 1. Bản đồ phân bố của bọ cạp trên thế giới [9, 49].

Màu sắc của một số loài bọ cạp tại Việt Nam. Sơ đồ khu vực nghiên cứu. Sử dụng đèn UV để soi và phát hiện bọ cạp. Thu mẫu bọ cạp ban ngày bằng panh.

Hình thái ngoài của bọ cạp [15]. Phần phụ ở bọ cạp. Tấm bụng ở bọ cạp. Đốt telson ở bọ cạp.

Hệ thống lông cảm giác trên chân xúc giác của bọ cạp, loại A. Số lượng loài, giống thuộc các họ của bộ bọ cạp tại khu vực Bắc Trung Bộ. Tỷ lệ phần trăm các loài thuộc các giống bọ cạp tại khu vực Bắc Trung Bộ. Đa dạng về cấu trúc thành phần loài bộ bọ cạp tại Bắc Trung Bộ so với cả nước.

Loài Vietbocap aurantiacus. Đặc điểm chân xúc giác và chân kìm loài Vietbocap aurantiacus. Loài Vietbocap quinquemilia. Chân kìm và chân xúc giác của loài Vietbocap quinquemilia.

Hệ thống lông cảm giác của loài Vietbocap quinquemilia. Mặt lưng và mặt bụng loài Vietbocap thienduongensis. Loài Vietbocap thienduongensis. Mặt lưng và mặt bụng loài Vietbocap canhi.

69 luan an vii Hình 22. Mẫu bọ cạp cái loài Vietbocap canhi. Loài Euscorpiops sejnai. Chân kìm và giáp đầu ngực loài Euscorpiops sejnai.

(1): Mặt bụng, tấm bụng, lược sinh dục và đốt bụng trước III; (2): đốt bụng sau III-V và đốt telson loài Euscorpiops sejnai. Loài Euscorpiops dakrong. Cấu trúc giáp đầu ngực và tấm bụng của loài Euscorpiops dakrong. Giáp đầu ngực của loài Liocheles australasiae.

Tấm bụng, nắp sinh dục, Lược sinh dục (A), càng chân xúc giác (B) và đốt telson (C) của loài Liocheles australasiae. Giáp đầu ngực, chân xúc giác, tấm bụng và đốt telson loài Lychas mucronatus. Đốt telson và tấm bụng của loài Heterometrus laoticus. Vị trí ghi nhận Euscorpiops sejnai tại VQG Bạch Mã, Thừa Thiên Huế.

Số lượng các loài tại khu vực Bắc Trung Bộ theo địa điểm nghiên cứu. Phân bố theo vùng địa lý của các các loài bọ cạp tại khu vực Bắc Trung Bộ so với các vùng khác tại Việt Nam. Động Tiên Sơn – nơi phát hiện Vietbocap canhi (hình trái) và rác thải nhựa trong động (hình phải). Vị trí ghi nhận loài Vietbocap thienduongensis tại động Thiên Đường.

Khách du lịch tới động Thiên Đường và hoạt động xây dựng trong động .