Nghiên cứu Đa dạng Phân họ Tre (Bambusoideae) ở Tây Nguyên - Luận án TS

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ TRẦN THÁI VINH NGHIÊN CỨU ĐA DẠNG PHÂN HỌ TRE (BAMBUSOIDEAE) Ở TÂY NGUYÊN LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH SINH THÁI HỌC LÂM ĐỒNG - 2024 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ TRẦN THÁI VINH NGHIÊN CỨU ĐA DẠNG PHÂN HỌ TRE (BAMBUSOIDEAE) Ở TÂY NGUYÊN LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH SINH THÁI HỌC Mã số: 9 42 01 20 Xác nhận của Học viện Người hướng dẫn 1 Người hướng dẫn 2 Khoa học và Công nghệ PGS. Trần Văn Tiến TS. Nông Văn Duy Lâm Đồng – 2024 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan, luận án: “Nghiên cứu đa dạng phân họ Tre (Bambusoideae) ở Tây Nguyên” là công trình nghiên cứu của chính mình dưới sự hướng dẫn khoa học của tập thể hướng dẫn. Luận án sử dụng thông tin trích dẫn từ nhiều nguồn tham khảo khác nhau và các thông tin trích dẫn được ghi rõ nguồn gốc.

Các kết quả nghiên cứu của tôi được công bố chung với các tác giả khác, và đã được sự nhất trí của đồng tác giả khi đưa vào luận án. Các số liệu, kết quả được trình bày trong luận án là hoàn toàn trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ một công trình nào khác ngoài các công trình công bố của tác giả. Luận án được hoàn thành trong thời gian tôi làm nghiên cứu sinh tại Học viện Khoa học và Công nghệ, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam. Lâm Đồng, ngày tháng năm 2024 Tác giả luận án Trần Thái Vinh ii LỜI CẢM ƠN Luận án này được thực hiện tại Viện Nghiên cứu Khoa học Tây Nguyên – Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam.

Để hoàn thành được luận án này, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến Thầy Trần Văn Tiến và Thầy Nông Văn Duy đã luôn tận tình hướng dẫn, động viên và tạo mọi điều kiện thuận lợi để tôi hoàn thành luận án này. Tôi xin cảm ơn đề tài VAST04.01/22-23 đã hỗ trợ kinh phí thực hiện các nội dung của luận án. Tôi xin được gửi lời cảm ơn đến Ban lãnh đạo Viện Nghiên cứu Khoa học Tây Nguyên đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu. Xin được cảm ơn đồng nghiệp tại cơ quan đã luôn động viên, giúp đỡ tôi, đặc biệt là các anh chị Phòng Tài nguyên Thực vật đã luôn đồng hành cùng tôi trong suốt thời gian thực hiện luận án này.

Tôi xin gửi lời cảm ơn đến Học Viện Khoa học và Công Nghệ - Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã tạo mọi điều kiện giúp đỡ tôi trong thời gian học tập và thực hiện luận án. Tôi cũng xin bày tỏ lòng biết ơn tới gia đình, bạn bè và đồng nghiệp đã luôn bên cạnh, động viên giúp đỡ và tiếp sức cho tôi trong quá trình thực hiện luận án này. Tác giả luận án Trần Thái Vinh iii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. ii DANH MỤC BẢNG .v DANH MỤC HÌNH ẢNH.

vi MỞ ĐẦU. Tính cấp thiết của luận án. Mục tiêu nghiên cứu. Nội dung nghiên cứu.

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài. Những đóng góp mới của luận án. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU. Tình hình nghiên cứu hệ thống phân loại phân họ Tre trên thế giới.

Phân loại phân họ Tre dựa trên đặc điểm hình thái. Phân loại phân họ Tre dựa trên sinh học phân tử. Tình hình nghiên cứu phân bố phân họ Tre. Tình hình nghiên cứu tre ở Việt Nam.

Điều kiện tự nhiên của Tây Nguyên. Thảm thực vật. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Đối tượng nghiên cứu.

Phương pháp nghiên cứu. Mẫu vật và tài liệu nghiên cứu. Phương pháp điều tra, thu thập, xử lý mẫu vật. Phương pháp phân loại thực vật.

Phương pháp nghiên cứu phân bố. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN. Đa dạng hình thái phân họ Tre ở Tây Nguyên. Đặc điểm cơ quan sinh dưỡng.

Thân khí sinh. Đặc điểm phân cành. Đặc điểm cơ quan sinh sản. Đặc điểm hình thái các bậc phân loại phân họ Tre ở Tây Nguyên.

Nghiên cứu đa dạng các bậc phân loại phân họ Tre ở Tây Nguyên. Thành phần các bậc phân loại phân họ Tre ở Tây Nguyên. Khóa phân loại và mô tả các bậc phân loại cho phân họ Tre ở Tây Nguyên. Tông Arundinarieae Asch.

Tông Bambuseae Kunth ex Dumort. Nghiên cứu đa dạng phân bố phân họ Tre ở Tây Nguyên. Phân bố theo vùng địa lý. Phân bố theo độ cao.

Phân bố theo thảm thực vật .132 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ.136 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN .138 TÀI LIỆU THAM KHẢO .139 v DANH MỤC BẢNG Bảng 1. Hệ thống phân loại phân họ Tre của Gamble (1881). Hệ thống phân loại phân họ Tre của Bentham (1883). Hệ thống phân loại phân họ Tre của Stapfleton (1897).

Hệ thống phân loại phân họ Tre của Holttum (1956). Hệ thống phân loại phân họ Tre của Soreng và cộng sự (2017). Đặc điểm thân ngầm của phân họ Tre ở Tây Nguyên. Đặc điểm thân khí sinh của phân họ Tre ở Tây Nguyên.

Đặc điểm phân cành của phân họ Tre ở Tây Nguyên. Đặc điểm hình thái mo của phân họ Tre ở Tây Nguyên. Đặc điểm hình thái cơ quan sinh sản của phân họ Tre. Thành phần các bậc phân loại phân họ Tre ở Tây Nguyên.

Phân bố của các loài thuộc phân họ Tre ở Tây Nguyên và thế giới. Phân bố của phân họ Tre theo độ cao. Phân bố phân họ Tre theo kiểu thảm thực vật .132 vi DANH MỤC HÌNH ẢNH Hình 2. Địa điểm thu mẫu.

Thân khí sinh. Đặc điểm hình thái đốt. Đặc điểm phân cành của các chi thuộc phân họ Tre ở Tây Nguyên. Đặc điểm phân cành của các chi thuộc phân họ Tre ở Tây Nguyên.

Đặc điểm hình thái mo. Đặc điểm hình thái lá. Đặc điểm hình thái hoa. Cơ quan sinh sản của tre.

Bản đồ phân bố phân họ Tre ở Tây Nguyên. Phân bố phân họ Tre theo đai độ cao. Phân bố phân họ Tre theo kiểu thảm thực vật. Tính cấp thiết của luận án Việt Nam được ghi nhận là một trong những nước có đa dạng sinh học cao trên thế giới với nhiều kiểu hệ sinh thái tự nhiên, nguồn gen phong phú và đặc hữu.

Đa dạng sinh học ở Việt Nam mang lại những lợi ích trực tiếp cho con người và đóng góp to lớn cho nền kinh tế, đặc biệt là trong sản xuất nông, lâm nghiệp; là cơ sở duy trì nguồn gen tạo giống cây trồng; cung cấp vật liệu cho xây dựng và các nguồn dược liệu, thực phẩm… Đồng thời đa dạng sinh học cũng mang lại nhiều lợi ích gián tiếp như bảo vệ nguồn nước, phòng tránh các hiện tượng thời tiết cực đoan [1]. Tre có giá trị rất lớn, không những cung cấp nguồn nguyên vật liệu phục vụ cho đời sống con người mà còn có nhiều giá trị văn hóa khác nhau, và cũng từ đây đã hình thành nên một nét văn hóa đặc trưng của người dân Việt Nam. Bởi lẽ, từ thuở khai hoang, tre đã trở thành người bạn đồng hành của người Việt. Tre phân bố rộng, từ làng quê của mọi miền đất nước cho đến rừng sâu, núi cao.

Tre dễ trồng, sinh trưởng nhanh, sớm khai thác, dễ chế biến và có nhiều đặc tính phù hợp với yêu cầu sử dụng của con người nên nó được sử dụng cho nhiều mục đích khác nhau. Vì vậy, tre rất được quan tâm nghiên cứu, trong đó nghiên cứu về đa dạng thành phần loài và hình thái nhằm giúp cho việc định danh cũng như xác định giá trị tài nguyên; nghiên cứu về phân bố nhằm xác định điều kiện sinh thái để phát triển nguồn tài nguyên có giá trị. Đây là cơ sở khoa học giúp cho việc sử dụng, bảo tồn và phát triển nguồn tài nguyên có giá trị này. Nghiên cứu phân loại tre cũng giống như nghiên cứu phân loại thực vật có hoa khác, tức là dựa vào đặc điểm hình thái hoa, quả, lá.

Tuy nhiên, các mẫu vật tre thu thập trước đây và lưu giữ ở các bảo tàng thực vật còn thiếu nhiều thông tin, đặc biệt là hoa. Do tre có chu kỳ ra hoa dài và hiếm gặp nên việc nghiên cứu phân loại cũng như đa dạng tre gặp rất nhiều khó khăn [2]. Tây Nguyên với diện tích khoảng 54,7 nghìn km2, có điều kiện tự nhiên rất đa dạng về địa hình cũng như các kiểu khí hậu, nên ở đây hình thành nên các loại thảm thực vật khác nhau: rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới, rừng kín thường xanh mưa ẩm á nhiệt đới núi thấp, rừng khộp, quần hệ lạnh vùng cao. Do đó Tây Nguyên được xem là một trong những trung tâm đa dạng loài thực vật ở Việt Nam nói chung và tre nói riêng.

Những năm gần đây, có rất nhiều loài tre ở Tây Nguyên được phát hiện và xác định là loài mới cho khoa học. Điều này chứng minh được tính đa dạng loài rất lớn của phân họ Tre ở khu vực này. Tuy nhiên, hiện nay ở Tây Nguyên chưa có nghiên cứu tổng thể về các mặt: (1) đặc điểm hình thái, (2) hệ thống phân loại, (3) phân bố 2 của tre. Vì vậy, việc thực hiện đề tài “Nghiên cứu đa dạng phân họ Tre (Bambusoideae) ở Tây Nguyên” là cần thiết, nhằm giải quyết những vấn đề nêu trên cả về mặt lý thuyết cũng như thực tiễn.

Những kết quả của đề tài sẽ góp phần xây dựng cơ sở dữ liệu khoa học về hình thái nhằm giúp cho việc nhận diện các bậc phân loại, từ đó định hướng được giá trị sử dụng của tre. Cơ sở dữ liệu về đa dạng các bậc phân loại sẽ là nguồn tư liệu quan trọng để khẳng định nguồn tài nguyên cho Việt Nam nói chung và Tây Nguyên nói riêng. Bên cạnh đó, những nghiên cứu về phân bố của tre ở Tây Nguyên sẽ là cơ sở giúp cho các nghiên cứu tiếp theo về bảo tồn, xây dựng, hoạch định chiến lược phát triển nguồn lâm sản ngoài gỗ này, đồng thời góp phần nâng cao giá trị sử dụng của các loài tre ở Tây Nguyên. Mục tiêu nghiên cứu Đánh giá được mức độ đa dạng về hình thái, thành phần loài và phân bố của phân họ Tre ở Tây Nguyên.

Nội dung nghiên cứu - Nghiên cứu đa dạng hình thái phân họ Tre ở Tây Nguyên.