Luận án TS Sinh học: Nghiên cứu hiện trạng ấu trùng sán lá lây nhiễm trên cá miền núi phía Bắc

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ BÙI NGỌC THANH NGHIÊN CỨU HIỆN TRẠNG ẤU TRÙNG SÁN LÁ CÓ KHẢ NĂNG LÂY TRUYỀN CHO NGƢỜI NHIỄM TRÊN CÁ Ở KHU VỰC MIỀN NÚI PHÍA BẮC VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ SINH HỌC HÀ NỘI - 2017 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ BÙI NGỌC THANH NGHIÊN CỨU HIỆN TRẠNG ẤU TRÙNG SÁN LÁ CÓ KHẢ NĂNG LÂY TRUYỀN CHO NGƢỜI NHIỄM TRÊN CÁ Ở KHU VỰC MIỀN NÚI PHÍA BẮC VIỆT NAM CHUYÊN NGÀNH: KÝ SINH TRÙNG HỌC MÃ SỐ: 62.05 LUẬN ÁN TIẾN SĨ SINH HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. PHAN THỊ VÂN 2. NGUYỄN VĂN HÀ HÀ NỘI - 2017 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình do bản thân tôi thực hiện. Các trích dẫn trong Luận án theo các nguồn công bố đầy đủ.

Số liệu, kết quả nêu trong Luận án là trung thực và chƣa công bố hoặc công bố trong các bài báo khoa học mà tôi là tác giả hoặc đồng tác giả. Tác giả luận án Bùi Ngọc Thanh ii LỜI CÁM ƠN Lời đầu tiên tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS. Phan Thị Vân, ngƣời thầy đã luôn động viên, khích lệ đúng lúc và có những góp ý, phản biện khoa học sâu sắc giúp tôi hoàn thành Luận án này. Tôi cũng xin gửi lời cám ơn chân thành tới TS.

Nguyễn Văn Hà, một ngƣời thầy hƣớng dẫn có nhiều kinh nghiệm và chuyên môn sâu về lĩnh vực ký sinh trùng, làm việc với TS. Hà đã giúp tôi tích lũy nhiều kinh nghiệm quý báu. Tôi xin gửi lời cảm ơn đặc biệt cho GS. Darwin Murrell, ngƣời đã hỗ trợ tôi rất nhiều trong công tác nghiên cứu và cũng là ngƣời cộng tác khoa học nhiệt tình của tôi trong hơn 10 năm qua.

Qua đây, tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới Tập thể cán bộ và Lãnh đạo Trung tâm Quan trắc Môi trƣờng và Bệnh Thủy sản khu vực miền Bắc, đặc biệt là chị Nguyễn Thị Nguyện và em Phạm Thị Thanh vì những hỗ trợ đắc lực trong công tácphân tích, xét nghiệm và làm thí nghiệm. Xin đƣợc cảm ơn ông Trần Anh Tuấn, giám đốc Trung tâm Tƣ vấn, Sản xuất, Dịch vụ và Chuyển giao Công nghệ Thủy sản, đã luôn tạo điều kiện thuận lợi trong công việc để tôi có thể hoàn thành tốt Luận án này. Xin cảm ơn tất cả những tình cảm và chia sẻ của tập thể Phòng ký sinh trùng, Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam. Xin đƣợc cảm ơn Quỹ Phát triển Khoa học và Công nghệ quốc gia (NAFOSTED) đã tài trợ kinh phí cho nghiên cứu này.

Cuối cùng, tôi xin giành lời cảm ơn đặc biệt vợ đã luôn ở bên cạnh, động viên, chăm sóc và lo lắng mọi công việc gia đình để tôi yên tâm nghiên cứu, học tập và hoàn thành Luận án này. Một lần nữa xin đƣợc cảm ơn tất cả vì sự ủng hộ cho bản Luận án này! Bùi Ngọc Thanh iii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. ii MỤC LỤC. iii DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT.vi DANH MỤC BẢNG.

vii DANH MỤC HÌNH .ix PHẦN MỞ ĐẦU .1 Đặt vấn đề__________________________________________________________ 1 Mục tiêu nghiên cứu __________________________________________________ 2 Nội dung nghiên cứu _________________________________________________ 2 Những đóng góp mới của Luận án _______________________________________ 3 CHƢƠNG 1. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU. Đặc điểm vòng đời sán lá truyền qua cá _______________________________ 4 1. Nghiên cứu sán lá truyền lây qua cá trên thế giới ________________________ 5 1.

Sán lá truyền qua cá trên ngƣời ____________________________________ 5 1. Ấu trùng sán lá truyền qua cá ở động vật thủy sản _____________________ 8 1. Nghiên cứu sán lá truyền lây qua cá trong nƣớc ________________________ 12 1. Sán lá truyền qua cá trên ngƣời ___________________________________ 12 1.

Sán lá truyền qua cá trên động vật _________________________________ 14 1. Ấu trùng sán lá truyền qua cá trên ốc_______________________________ 16 1. Ấu trùng sán lá trên cá __________________________________________ 17 1. Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội khu vực miền núi phía Bắc ___________ 29 1.

Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội ________________________________ 29 1. Đặc điểm hồ Thác Bà, Yên Bái ___________________________________ 30 iv 1. Những tồn tại trong nghiên cứu về sán lá truyền qua cá __________________ 32 CHƢƠNG 2. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.

Cách tiếp cận ___________________________________________________ 34 2. Đối tƣợng nghiên cứu ____________________________________________ 35 2. Thời gian, địa điểm nghiên cứu ____________________________________ 35 2. Phƣơng pháp thu mẫu, bảo quản và định danh cá_______________________ 36 2.

Kỹ thuật phân lập và định loại sán lá truyền qua cá _____________________ 39 2. Phân lập ấu trùng sán lá từ cá_____________________________________ 40 2. Định loại sán lá truyền qua cá ____________________________________ 42 2. Xác định điều kiện bất hoạt và lƣu giữ ấu trùng sán lá truyền qua cá _______ 45 2.

Bố trí các thí nghiệm xác định điều kiện bất hoạt _____________________ 46 2. Kỹ thuật xác định ấu trùng bất hoạt ________________________________ 54 2. Phân tích và xử lý số liệu _________________________________________ 54 CHƢƠNG 3. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN.

Thành phần ấu trùng sán lá nhiễm trên cá ở khu vực miền núi phía Bắc ____ 56 3. Ấu trùng sán lá gan nhỏ Clonorchis sinensis _________________________ 56 3. Ấu trùng sán lá ruột nhỏ Haplorchis pumilio ________________________ 59 3. Ấu trùng sán lá ruột nhỏ Haplorchis taichui _________________________ 62 3.

Ấu trùng sán lá ruột nhỏ Haplorchis yokogawai ______________________ 64 3. Ấu trùng sán lá ruột nhỏ Procerovum varium ________________________ 65 3. Ấu trùng sán lá ruột nhỏ Centrocestus formosanus ____________________ 66 3. Kết quả khảo sát nhanh ấu trùng sán ở khu vực miền núi phía Bắc _________ 68 3.

Tình hình nhiễm ấu trùng sán lá trên cá _____________________________ 68 3. Thành phần ấu trùng sán lá nhiễm trên cá ở các loại hình mặt nƣớc _______ 68 3. Kết quả nghiên cứu về sán lá nhiễm trên cá tại hồ Thác Bà _______________ 75 3. Ấu trùng sán lá ruột nhỏ _________________________________________ 75 3.

Ấu trùng sán lá gan nhỏ ________________________________________ 79 v 3. Điều kiện bất hoạt ấu trùng sán lá truyền qua cá _______________________ 85 3. Điều kiện đông lạnh ____________________________________________ 85 3. Điều kiện gia nhiệt _____________________________________________ 91 3.

Điều kiện ƣớp muối ____________________________________________ 94 3. Điều kiện kháng sinh và praziquantel ______________________________ 97 3. Điều kiện nƣớc chanh và rƣợu ____________________________________ 99 3. Thảo luận chung _______________________________________________ 102 3.

Hiện trạng ấu trùng sán lá nhiễm trên cá ở Khu vực miền núi phía Bắc ___ 102 3. Sán lá gan nhỏ Clonorchis sinensis _______________________________ 104 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ. Kiến nghị _____________________________________________________ 113 NHỮNG CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN .114 TÀI LIỆU THAM KHẢO .115 vi DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT CĐN Cƣờng độ nhiễm Viện trợ phát triển quốc tế của Đan Mạch - Danish International DANIDA Development Agency ĐBSCL Đồng bằng sông Cửu long ĐBSH Đồng bằng sông Hông Cơ quan an toàn thực phẩm Châu Âu - European Food Safety EFSA Authority Tổ chức quản lý thuốc và thực phẩm Hoa kỳ - Food Drug FDA Administration Dự án Ký sinh trùng có nguồn gốc Thủy sản – Fishborne Zoonotic FIBOZOPA Parasites in Vietnam Hiệp hội nghiên cứu ung thƣ quốc tế - International Association IARC Research Cancers Max Giá trị lớn nhất – Maximum Min Giá trị nhỏ nhất – Minimum MNPB Miền núi phía Bắc Việt Nam N Số lƣợng mẫu kiểm tra NTTS Nuôi trồng thủy sản PBS Nƣớc muối sinh lý (0,89% muối) – Physical Biology Saline SD Độ lệch chuẩn – Standard deviation SLTQC Sán lá truyền qua cá lây nhiễm cho ngƣời TLN Tỉ lệ nhiễm WHO Tổ chức Y tế thế giới – World Health Organization vii DANH MỤC BẢNG Bảng 1.1: Sán lá truyền qua cá trên người tại một số vùng dịch tễ ở nước ta .2: Sán lá truyền qua cá trên động vật tại một số vùng dịch tễ ở nước ta.3: Danh mục loài cá đã được xác định nhiễm ấu trùng sán lá gan nhỏ .4: Danh mục loài cá đã được xác định nhiễm ấu trùng sán lá ruột nhỏ .1: Địa điểm thu mẫu khảo sát ấu trùng sán lá truyền qua cá .2: Các loài cá thu được ở khu vực miền núi phía Bắc .3: Các loài cá thu được ở hồ Thác Bà, Yên Bái .4: Thí nghiệm thực nhằm xác định điều kiện bất hoạt ấu trùng sán lá .5: Thí nghiệm đông lạnh nhằm bất hoạt ấu trùng sán lá ruột nhỏ .6: Thí nghiệm đông lạnh bất hoạt ấu trùng sán lá gan nhỏ .7: Thí nghiệm đông lạnh bất hoạt ấu trùng sán lá gan nhỏ trong cá.8: Thí nghiệm gia nhiệt nhằm bất hoạt ấu trùng sán lá ruột nhỏ .9: Thí nghiệm gia nhiệt nhằm bất hoạt ấu trùng sán lá gan nhỏ .10: Thí nghiệm ngâm muối nhằm bất hoạt ấu trùng sán lá gan nhỏ .11: Thí nghiệm ướp muối cá nhằm bất hoạt ấu trùng sán lá gan nhỏ .12: Thí nghiệm bất hoạt ấu trùng sán lá gan nhỏ bằng praziquantel .13: Thí nghiệm dùng nước chanh để bất hoạt ấu trùng sán lá gan nhỏ .14: Thí nghiệm bất hoạt ấu trùng sán lá gan nhỏ bằng rượu gạo .15: Tiêu chí căn cứ xác định ấu trùng sán lá bất hoạt .1: Ấu trùng các loài sán lá truyền qua cá ở khu vực miền núi phía Bắc .2: Loài cá nhiễm ấu trùng sán lá gan nhỏ Clonorchis sinensis .3: Loài cá nhiễm ấu trùng sán lá ruột nhỏ Haplorchis pumilio .4: Loài cá nhiễm ấu trùng sán lá ruột nhỏ Haplorchis taichui .5: Loài cá nhiễm ấu trùng sán lá ruột nhỏ Haplorchis yokogawai.6: Loài cá nhiễm ấu trùng sán lá ruột nhỏ Procerovum varium .7: Loài cá nhiễm ấu trùng sán lá ruôt nhỏ Centrocestus formosanus .8: Tỉ lệ và cường độ nhiễm ấu trùng sán lá trên cá .9: Thành phần và mức độ nhiễm ấu trùng sán lá theo thủy vực .10: Thành phần và mức độ nhiễm ấu trùng sán lá trên cá ao .11: Thành phần ấu trùng sán lá nhiễm trên cá sông suối .12: Thành phần ấu trùng sán lá trên cá hồ chứa .13: Ấu trùng sán lá ruột nhỏ nhiễm trên cá hồ Thác Bà .14: Thành phần, tỉ lệ và cường độ nhiễm ấu trùng sán lá .15: Tỉ lệ và cường độ nhiễm ấu trùng sán lá gan nhỏ.16: Biến động mùa vụ ấu trùng sán lá gan nhỏ trên cá tại hồ Thác Bà.17: Vật chủ của sán lá gan nhỏ ở khu vực miền núi phía Bắc .106 ix DANH MỤC HÌNH Hình 1.1: Vòng đời sán lá gan nhỏ Clonorchis sinensis .2: Các tinh thuộc khu vực miền núi phía Bắc, Việt Nam .3: Khu vực vùng của hồ Thác Bà, Yên Bái. Cách tiếp cận của nghiên cứu .2: Quy trình chung để xác định thành phần ấu trùng sán nhiễm trên cá .3: Quy trình phân lập ấu trùng sán lá truyền qua cá .4: Ấu trùng sán thoát khỏi bào nang.1: Ấu trùng sán lá gan nhỏ Clonorchis sinensis .