Luận án tiến sĩ xây dựng các chủ đề cốt lõi để tổ chức dạy học sinh học ở trường

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI LẠI PHƢƠNG LIÊN XÂY DỰNG CÁC CHỦ ĐỀ CỐT LÕI ĐỂ TỔ CHỨC DẠY HỌC SINH HỌC Ở TRƢỜNG PHỔ THÔNG TRUNG HỌC Chuyên ngành: Lý luận và Phƣơng pháp dạy học bộ môn Sinh học Mã số: 9140111 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC Người hướng dẫn khoa học: GS. Đinh Quang Báo HÀ NỘI - 2019 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan công đây là trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả đƣợc trình bày trong luận án là trung thực và chƣa từng đƣợc ai công bố trong bất kì công trình nào khác. Tác giả luận án Lại Phƣơng Liên ii MỤC LỤC Trang Lời cam đoan.

i Danh mục các chữ viết tắt .v Danh mục các bảng trong luận án. vii Danh mục các hình trong luận án. ix Danh mục các biểu đồ. ix MỞ ĐẦU.

Lí do chọn đề tài. Mục đích nghiên cứu. Khách thể và đối tƣợng nghiên cứu. Giả thuyết khoa học.

Nhiệm vụ nghiên cứu. Phƣơng pháp nghiên cứu. Những đóng góp mới của luận án. Cấu trúc luận án.

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI. TỔNG QUAN NHỮNG NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI. Dạy học theo chủ đề. Những nghiên cứu trên thế giới về tích hợp và dạy học theo chủ đề.

Những nghiên cứu ở Việt Nam về tích hợp và dạy học theo chủ đề. Một số nhận định chung. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ XÂY DỰNG CÁC CHỦ ĐỀ CỐT LÕI ĐỂ TỔ CHỨC DẠY HỌC Ở PTTH. Một số khái niệm cơ bản.

Dạy học theo chủ đề là phƣơng thức phát triển năng lực HS. Xây dựng các chủ đề cốt lõi để tổ chức dạy học là phƣơng thức xác định nội dung môn học trong chƣơng trình PTTH theo định hƣớng phát triển năng lực. KHẢO SÁT THỰC TRẠNG VẬN DỤNG QUAN ĐIỂM TỔ CHỨC DẠY HỌC SINH HỌC Ở PTTH THEO CÁC CHỦ ĐỀ CỐT LÕI. Mục đích khảo sát.

Đối tƣợng khảo sát. Hình thức khảo sát. Kết quả khảo sát .52 KẾT LUẬN CHƢƠNG 1 .65 CHƢƠNG 2: XÂY DỰNG CÁC CHỦ ĐỀ CỐT LÕI ĐỂ TỔ CHỨC DẠY HỌC SINH HỌC Ở TRƢỜNG PHỔ THÔNG TRUNG HỌC. PHÂN TÍCH CHƢƠNG TRÌNH SINH HỌC PHỔ THÔNG TRUNG HỌC.

XÂY DỰNG CHỦ ĐỀ VÀ CÂU HỎI CỐT LÕI. Xác định các chủ đề cốt lõi theo nguyên tắc thứ bậc. Xây dựng các câu hỏi ứng với các chủ đề cốt lõi. TỔ CHỨC DẠY HỌC SINH HỌC Ở TRƢỜNG PTTH THEO CÁC CHỦ ĐỀ CỐT LÕI.

Các con đƣờng logic tổ chức dạy học Sinh học theo các chủ đề cốt lõi. Phƣơng thức tổ chức dạy học Sinh học theo các chủ đề cốt lõi. Định hƣớng tổ chức dạy học theo các chủ đề cốt lõi .102 KẾT LUẬN CHƢƠNG 2 .121 Chƣơng 3: THỰC NGHIỆM SƢ PHẠM. MỤC ĐÍCH THỰC NGHIỆM.

NỘI DUNG THỰC NGHIỆM. PHƢƠNG PHÁP THỰC NGHIỆM. Chọn trƣờng, lớp thực nghiệm. Chọn GV thực nghiệm.

Tổ chức thực nghiệm. Phƣơng pháp thu thập dữ liệu và đánh giá. KẾT QUẢ VÀ BIỆN LUẬN. Kết quả về mặt định lƣợng.

Kết quả về mặt định tính .137 KẾT LUẬN CHƢƠNG 3 .141 KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ .142 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN .144 TÀI LIỆU THAM KHẢO .145 PHỤ LỤC v DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT STT Chữ viết tắt Đọc là 1 BT Bài tập 2 CH Câu hỏi 3 CĐCL Chủ đề cốt lõi 4 CHVC&NL Chuyển hóa vật chất và năng lƣợng 5 CT GDPT Chƣơng trình Giáo dục phổ thông 6 CHLB Cộng hòa liên bang 7 DHTH Dạy học tích hợp 8 ĐC Đối chứng 9 ĐHSP Đại học Sƣ phạm 10 ĐV Động vật 11 ĐTB Điểm trung bình 12 GD Giáo dục 13 GDCD Giáo dục công dân 14 GDMT Giáo dục môi trƣờng 15 GV Giáo viên 16 HS Học sinh 17 HST Hệ sinh thái 18 KHGD Khoa học giáo dục 19 KH – CN Khoa học – Công nghệ 20 KHTN Khoa học tự nhiên 21 KHXH Khoa học xã hội 22 KHTĐ Khoa học Trái đất 23 KN Khái niệm 24 KQH Khái quát hóa 25 MT Môi trƣờng 26 ND Nội dung 27 NL Năng lực vi 28 OECD Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (Organization for Economic Cooperation and Development) 29 PTTH Phổ thông trung học 30 PPDH Phƣơng pháp dạy học 31 QX Quần xã 32 SGK Sách giáo khoa 33 SH Sinh học 34 ST&PT Sinh trƣởng và phát triển 35 STĐ Sau tác động 36 TB Tế bào 37 THCS Trung học cơ sở 38 THPT Trung học phổ thông 39 TN Thực nghiệm 40 TNSP Thực nghiệm sƣ phạm 41 TTĐ Trƣớc tác động 42 TV Thực vật vii DANH MỤC CÁC BẢNG TRONG LUẬN ÁN Trang Bảng 1. Bảng mục tiêu giúp nêu bật các mục tiêu khác nhau để hình thành năng lực. Mối quan hệ giữa kĩ năng và nội dung kiến thức trong việc xây dựng bảng mục tiêu. Hình thành các năng lực cơ bản và năng lực tích hợp.

Kết quả khảo sát nhận thức của GV về Tích hợp, dạy học theo chủ đề và chủ đề cốt lõi. Kết quả khảo sát tình hình nhận thức của GV về quan điểm Tổ chức dạy học Sinh học ở PTTH theo các chủ đề cốt lõi. Kết quả khảo sát tình hình vận dụng quan điểm Tổ chức dạy học Sinh học ở PTTH theo các chủ đề cốt lõi. Mô tả sợi bậc 5 xoay quanh các chủ đề cốt lõi: Dấu hiệu của đặc trƣng CHVC&NL tạo nên sợi bậc 4 – Các KN chuyên khoa.

Hệ thống câu hỏi cốt lõi tƣơng ứng với các chủ đề cốt lõi. Sự phát triển của KN đại cƣơng CHVC&NL ở Tế bào qua các cấp lớp. Điểm học tập trung bình cả năm lớp 9 môn Sinh học của HS trƣớc TNSP và các tham số thống kê. Nội dung cần đánh giá, công cụ đánh giá đƣợc sử dụng và thời điểm đánh giá trong quá tình TNSP.

Kết quả so sánh về kĩ năng khái quát hóa trong dạy học theo các chủ đề cốt lõi ở nhóm ĐC và TN vào thời điểm TTĐ và STĐ. Kết quả kiểm định sự khác biệt trung bình đánh giá kĩ năng khái quát hóa của Nhóm ĐC và Nhóm TN ở thời điểm TTĐ và STĐ. Kết quả so sánh về kĩ năng hệ thống hóa trong dạy học theo các chủ đề cốt lõi ở nhóm ĐC và TN vào thời điểm TTĐ và STĐ. Kết quả kiểm định sự khác biệt trung bình đánh giá kĩ năng hệ thống hóa của Nhóm ĐC và Nhóm TN ở thời điểm TTĐ và STĐ.

Kết quả so sánh về thái độ chủ động tích cực trong dạy học theo các chủ đề cốt lõi ở nhóm ĐC và TN vào thời điểm TTĐ và STĐ. Kết quả kiểm định sự khác biệt trung bình đánh giá thái độ chủ động, tích cực của Nhóm ĐC và Nhóm TN ở thời điểm TTĐ và STĐ. Kết quả so sánh về điểm kiểm tra của nhóm ĐC và TN. Kết quả kiểm định sự khác biệt trung bình điểm kiểm tra của nhóm TN và nhóm ĐC.

137 ix DANH MỤC CÁC HÌNH TRONG LUẬN ÁN Trang Hình 2. Kết cấu của kiến thức các phân môn trong lĩnh vực KHTN quanh các chủ đề cốt lõi. Logic dạy học các chủ đề cốt lõi theo con đƣờng quy nạp. Logic dạy học các chủ đề cốt lõi theo con đƣờng diễn dịch .87 DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ Trang Biểu đồ 3.

Kết quả so sánh về kĩ năng khái quát hóa trong dạy học theo các chủ đề cốt lõi ở nhóm ĐC và TN vào thời điểm TTĐ và STĐ. Kết quả so sánh về kĩ năng hệ thống hóa trong dạy học theo các chủ đề cốt lõi ở nhóm ĐC và TN vào thời điểm TTĐ và STĐ. Kết quả so sánh về thái độ chủ động, tích cực trong dạy học theo các chủ đề cốt lõi ở nhóm ĐC và TN vào thời điểm TTĐ và STĐ. Kết quả so sánh điểm kiểm tra của nhóm ĐC và nhóm TN.

Lí do chọn đề tài 1. Hiện nay, vấn đề đổi mới phƣơng pháp dạy học theo hƣớng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh đang trở thành một xu thế có ý nghĩa chiến lƣợc và là một đòi hỏi ngày càng bức bách đối với việc phát triển sự nghiệp giáo dục ở nƣớc ta. Trong bối cảnh đó, môn sinh học cũng không phải là một ngoại lệ. Cuộc cách mạng đổi mới phƣơng pháp dạy học sinh học đã đƣợc nhận thức từ lâu, trải qua nhiều chặng đƣờng phát triển và hiện nay đang đƣợc đặc biệt coi nhƣ một vấn đề then chốt, có ý nghĩa quyết định trong việc nâng cao chất lƣợng dạy học sinh học ở nhà trƣờng phổ thông.

Đất nƣớc ta đang bƣớc vào thời kì hội nhập quốc tế về mọi mặt, sự phát triển nhanh, mạnh với tốc độ mang tính bùng nổ của khoa học công nghệ, cũng nhƣ khả năng ứng dụng chúng vào thực tế. Để đáp ứng đƣợc thực tế đó đòi hỏi ngành giáo dục phải đổi mới trên mọi phƣơng diện đặc biệt là đổi mới phƣơng pháp dạy học. Vì vậy, ngƣời giáo viên ngoài việc dạy cho học sinh kiến thức còn phải dạy cho học sinh cách học để có thể học suốt đời. Nghị quyết số 29-NQ/TW của Hội nghị lần thứ 8 Ban chấp hành Trung ƣơng Đảng khóa XI về ―Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu của công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế” đã xác định: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại, phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kĩ năng của người học, khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc, tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kĩ năng, phát triển năng lực‖[15].

Nhƣ vậy, yêu cầu đặt ra cho ngành GD hiện nay là GD phải đƣợc thiết kế, tổ chức theo định hƣớng phát triển năng lực của ngƣời học. Phát triển năng lực giúp ngƣời học thích ứng đƣợc với cuộc sống luôn luôn biến đổi, ngày càng đa dạng về mọi mặt; giúp ngƣời học biết tổ hợp, hệ thống hóa các tri thức, kĩ năng ở nhiều lĩnh vực khác nhau để giải quyết những nhiệm vụ phức tạp, đa dạng, thƣờng xuyên xảy ra trong cuộc sống hàng ngày.