Luận án tiến sĩ sinh học: Đa dạng loài ve giáp Acari Oribatida hệ sinh thái đất Mộc Châu, Sơn La - Tác giả: Hà Trà My

i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, được thực hiện trên cơ sở nghiên cứu thực địa tại vùng cao nguyên Mộc Châu, tỉnh Sơn La. Các số liệu, kết quả của luận án là trung thực và chưa từng được bảo vệ trước bất kỳ hội đồng nào trước đây. Tác giả Hà Trà My ii LỜI CẢM ƠN Trong quá trình thực hiện luận án này, tôi đã nhận được sự giúp đỡ tận tình, quý báu và tạo điều kiện của nhiều tập thể và cá nhân. Trước hết, xin được gửi lời cảm ơn chân thành và sâu sắc đến GS.

Vũ Quang Mạnh, Thầy đã trực tiếp hướng dẫn tận tình, chu đáo và luôn chỉ bảo, đốc thúc tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án này. Trung tâm Nghiên cứu Giáo dục Đa dạng sinh học (CEBRED), và Bộ môn Động vật học, khoa Sinh học, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội. Viện Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên, Viện Hàn lâm Khoa học Bulgaria (The National Museum of Natural History Sofia -NMNHS, Bulgarian Academy of Sciences -BAS). Viện Sinh thái và Bảo vệ Công trình, Viện Khoa học Thuỷ Lợi Việt Nam.

Trung tâm Sinh học Bảo vệ Đê, Viện Sinh thái và Bảo vệ Công trình. Cuối cùng tôi xin cảm ơn gia đình và bạn bè đã luôn động viên, khích lệ và tạo điều kiện giúp đỡ tôi về nhiều mặt trong suốt quá trình thực hiện và hoàn thành luận án này. Chân thành cảm ơn! Hà Trà My iii MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Cơ sở khoa học và tầm quan trọng của vấn đề nghiên cứu.

Mục tiêu nghiên cứu. Nhiệm vụ nghiên cứu. Đóng góp mới của luận án. Bố cục luận án.

Tổng quan các nghiên cứu Ve giáp trên Thế giới. Nghiên cứu Ve giáp tại Việt Nam. Giai đoạn từ 2008 tới nay. Nghiên cứu Ve giáp tại vùng nghiên cứu.

Tổng quan về điều kiện tự nhiên và xã hội của vùng nghiên cứu. Vị trí địa lý, địa hình và thổ nhưỡng. Khí hậu và thuỷ văn. Tài nguyên động - thực vật và yếu tố nhân tác.

THỜI GIAN, ĐỊA ĐIỂM VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU32 2. Đối tượng, địa điểm và thời gian nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Thu mẫu đất.

Tách lọc và xử lý mẫu Ve giáp. Phân tích và định loại Ve giáp. Phân tích và xử lý số liệu. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU.

Đa dạng thành phần loài Ve giáp (Acari: Oribatida) ở vùng nghiên cứu. Danh sách thành phần loài Ve giáp ở vùng nghiên cứu. Cấu trúc phân loại học của Ve giáp ở vùng nghiên cứu. So sánh đặc điểm đa dạng thành phần loài quần xã Ve giáp ở vùng nghiên cứu với các vùng liên quan.

Bàn luận và nhận xét. Cấu trúc quần xã Ve giáp theo năm sinh cảnh ở vùng nghiên cứu. Đặc điểm phân bố của Ve giáp theo năm sinh cảnh. Đa dạng sinh học theo năm sinh cảnh.

Cấu trúc loài ưu thế. Sự tương đồng thành phần loài của quần xã Ve giáp giữa các sinh cảnh. Bàn luận và nhận xét. Cấu trúc quần xã Ve giáp theo bốn mùa ở vùng nghiên cứu.

Đặc điểm phân bố của Ve giáp theo bốn mùa. Đa dạng sinh học theo mùa. Cấu trúc loài ưu thế. Sự tương đồng thành phần loài của quần xã Ve giáp giữa bốn mùa.

Bàn luận và nhận xét. Cấu trúc quần xã Ve giáp trong chu kỳ ngày đêm ở vùng nghiên cứu. Đặc điểm phân bố của Ve giáp trong chu kỳ ngày đêm. Đa dạng sinh học trong chu kỳ ngày đêm.

Cấu trúc loài ưu thế. Sự tương đồng thành phần loài của quần xã Ve giáp trong chu kỳ ngày đêm. Bàn luận và nhận xét. 127 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ .131 CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN .133 TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC v DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt STT Ý nghĩa /ký hiệu 1 BAS Viện Hàn lâm Khoa học Bulgaria 2 BTB Bắc Trung Bộ 3 CHXHCN Cộng hòa xã hội chủ nghĩa 4 CEBRED Trung tâm Nghiên cứu Giáo dục Đa dạng sinh học 5 CLN Đất canh tác cây lâu năm 6 CNN Đất canh tác cây ngắn ngày 7 cs Cộng sự 8 D Độ ưu thế 9 Đ Mùa đông 10 ĐB Đông Bắc 11 ĐBSH Đồng bằng sông Hồng 12 H Mùa hè 13 H’ Chỉ số đa dạng Shannon - Weiner 14 J’ Độ đồng đều - Chỉ số Peilou 15 MĐTB Mật độ trung bình cá thể 16 NMHNS Viện Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Sofia 17 RTN Rừng tự nhiên 18 RNT Rừng nhân tác 19 T Mùa thu 20 TB Tây Bắc 21 TC Trảng cỏ 22 S Số lượng loài 23 SC Sinh cảnh 24 X Mùa xuân vi DANH MỤC BẢNG Bảng 2.

Các sinh cảnh thu mẫu tại vùng nghiên cứu. Các điểm thu mẫu định tính. Số lượng mẫu đất thu định tính và định lượng của vùng nghiên cứu. Đa dạng thành phần loài và đặc điểm phân bố của Ve giáp theo một số yếu tố tự nhiên và nhân tác chính ở hệ sinh thái đất cao nguyên Mộc Châu, tỉnh Sơn La.

Cấu trúc phân loại học của Ve giáp ở vùng nghiên cứu. Số lượng các taxon của bốn khu vực. Tỉ lệ tương đồng thành phần loài Ve giáp giữa bốn khu vực. Đặc điểm phân bố các bậc taxon của Ve giáp trong năm sinh cảnh.

Một số chỉ số định lượng của quần xã Ve giáp trong năm sinh cảnh. Tập hợp các loài Ve giáp ưu thế trong năm sinh cảnh. Tỉ lệ tương đồng thành phần loài Ve giáp giữa năm sinh cảnh. Đặc điểm phân bố các bậc taxon của Ve giáp trong bốn mùa.

Một số chỉ số định lượng của quần xã Ve giáp trong bốn mùa. Tập hợp loài Ve giáp ưu thế trong bốn mùa. Tỉ lệ tương đồng thành phần loài Ve giáp giữa bốn mùa. Đặc điểm phân bố các bậc taxon của Ve giáp trong chu kỳ ngày đêm.

Một số chỉ số định lượng của quần xã Ve giáp trong chu kỳ ngày đêm. Tập hợp loài Ve giáp ưu thế trong chu kỳ ngày đêm. Tỉ lệ tương đồng thành phần loài Ve giáp giữa bốn thời điểm.126 vii DANH MỤC HÌNH Hình 1. Bản đồ tình hình nghiên cứu Ve giáp trên thế giới.

Bản đồ tình hình nghiên cứu Ve giáp ở Việt Nam (1967 - nay). Bản đồ Huyện Mộc Châu. Sơ đồ các vị trí thu mẫu nghiên cứu từ 2016 - 2019. Quá trình lọc mẫu đất bằng phễu Berlese - Tullegren.

Số lượng các bậc taxon ở vùng nghiên cứu so với Việt Nam (2020). Số lượng các họ trong liên họ Ve giáp của vùng nghiên cứu. Số lượng các giống trong mỗi họ Ve giáp của vùng nghiên cứu. So sánh cấu trúc các bậc phân loại của bốn khu vực.

CLUSTER độ tương đồng thành phần loài Ve giáp giữa bốn khu vực. Đặc điểm phân bố các bậc taxon của Ve giáp trong năm sinh cảnh. Số lượng loài và mật độ trung bình của Ve giáp trong năm sinh cảnh. Đa dạng của quần xã Ve giáp (Acari: Oribatida) trong năm sinh cảnh.

Đường cong K-dominance biểu thị tính đa dạng loài trong năm sinh cảnh. CLUSTER độ tương đồng thành phần loài Ve giáp giữa năm sinh cảnh. Sự thay đổi giá trị các chỉ số S, d, J’, H’, 1- λ, của Ve giáp theo năm sinh cảnh. Đặc điểm phân bố các bậc taxon của Ve giáp trong bốn mùa.

Số lượng loài và mật độ trung bình của quần xã Ve giáp trong bốn mùa. Đa dạng của quần xã Ve giáp trong bốn mùa. Đường cong K-dominance biểu thị tính đa dạng loài trong bốn mùa. CLUSTER độ tương đồng thành phần loài Ve giáp giữa các mùa.

Sự thay đổi giá trị các chỉ số S, d, J’, H’, 1- λ, của Ve giáp trong bốn mùa. Đặc điểm phân bố các bậc taxon của Ve giáp trong chu kỳ ngày đêm. Số lượng loài và mật độ trung bình của quần xã Ve giáp trong chu kỳ ngày đêm. Đa dạng của quần xã Ve giáp trong chu kỳ ngày đêm.

Đường cong K-dominance biểu thị tính đa dạng loài trong chu kỳ ngày đêm. CLUSTER tương đồng thành phần loài Ve giáp giữa bốn thời điểm. Sự thay đổi giá trị các chỉ số, S, d, J’, H’, 1- λ, của Ve giáp trong chu kỳ ngày đêm. Cơ sở khoa học và tầm quan trọng của vấn đề nghiên cứu Sinh vật trong đất rất đa dạng và phong phú, gồm nhiều nhóm từ cỡ nhỏ, trung bình đến lớn (Micro-Meso-Macrofauna) với vai trò chính là thành phần không thể thay thế trong các quá trình sinh học xảy ra trong đất, là một mắt xích quan trọng trong chu trình luân chuyển vật chất và dòng năng lượng [17].

Trong số động vật chân khớp bé (Microarthopoda) ở đất, phải kể đến một đại diện phong phú nhất về mật độ, thành phần loài và số lượng (chiếm hơn 95% tổng số lượng Microarthopoda) nên có ý nghĩa rất lớn đối với hệ sinh thái đất đó là nhóm Ve giáp (Acari: Oribatida) [14]. Do có mật độ quần xã lớn, dễ nhận biết và thu bắt, nên việc nghiên cứu về chúng góp phần hiểu biết đầy đủ hơn về đa dạng tài nguyên sinh học nói chung, chúng nhạy cảm với sự thay đổi của các yếu tố môi trường đất, nên được khảo sát là một nhân tố chỉ thị sinh học các diễn thế của hệ sinh thái và bảo vệ môi trường, làm cơ sở khoa học cho việc quản lý khai thác bền vững hệ sinh thái đất, bảo vệ và phục hồi tài nguyên môi trường đất [14], [17], ngoài ra chúng còn là vecto mang truyền nhóm giun sán ký sinh và nguồn bệnh qua môi trường đất. Chính vì những ý nghĩa to lớn đó, nên những nghiên cứu về Ve giáp đã được bắt đầu sớm trên Thế giới, theo số liệu mới nhất trong công trình nghiên cứu của Subias (2020) cho thấy khu hệ Ve giáp Thế giới hiện biết khoảng 11.207 loài và phân loài, nằm trong hơn 1.300 giống và phân giống, 163 họ khác nhau, trong đó khu vực Đông Phương - Orientales là 2.576 loài và phân loài [179].