Tổng quan nghiên cứu

Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 đánh dấu bước chuyển mình quan trọng của nền giáo dục Việt Nam từ tiếp cận nội dung sang phát triển toàn diện phẩm chất và năng lực người học. Trong cấu trúc chương trình cấp Trung học phổ thông, nội dung Giáo dục địa phương được quy định là hoạt động giáo dục bắt buộc với thời lượng 35 tiết trên mỗi năm học. Tuy nhiên, việc chuyển hóa khung chương trình từ cấp tỉnh, thành phố thành kế hoạch giáo dục chi tiết tại từng nhà trường đang đối mặt với nhiều khó khăn, lúng túng về mặt quản lý và phương pháp thực hiện.

Đề tài nghiên cứu được thực hiện nhằm giải quyết bài toán nâng cao hiệu quả quản lý phát triển chương trình giáo dục địa phương tại 3 trường Trung học phổ thông trọng điểm trên địa bàn huyện Thủy Nguyên, thành phố Hải Phòng gồm: Trường THPT Lê Ích Mộc, Trường THPT Lý Thường Kiệt và Trường THPT Phạm Ngũ Lão. Huyện Thủy Nguyên là địa bàn rộng lớn với diện tích 242,87 km², quy mô dân số trên 33 vạn người, sở hữu hệ thống di sản lịch sử Bạch Đằng hào hùng và các giá trị văn hóa dân gian phong phú. Mục tiêu cụ thể của công trình là đánh giá toàn diện thực trạng quản lý theo 4 chức năng cốt lõi trong năm học 2023 - 2024, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm tối ưu hóa chất lượng giảng dạy cho hơn 3.000 học sinh trung học phổ thông tốt nghiệp mỗi năm. Kết quả nghiên cứu không chỉ mang lại giá trị khoa học trong việc cụ thể hóa lý luận quản lý giáo dục mà còn cung cấp khung hành động thực tiễn, giúp các nhà trường nâng cao mức độ hài lòng của giáo viên và học sinh đối với chương trình giáo dục địa phương lên trên 85%.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng lý luận phát triển chương trình kinh điển của Ralph Tyler (1949), John Dewey (1938) và Hilda Taba (1962), kết hợp với mô hình phát triển chương trình nhà trường 5 bước khép kín của Giáo sư Nguyễn Đức Chính (2015). Theo đó, chương trình giáo dục không phải là một văn bản bất biến mà là một tiến trình vận động liên tục gồm: phân tích nhu cầu, xác định mục tiêu, thiết kế cấu trúc, tổ chức thực thi và kiểm tra đánh giá.

Luận văn tập trung làm rõ 4 khái niệm then chốt:

  • Chương trình giáo dục địa phương: Nội dung giáo dục về lịch sử, địa lý, văn hóa, kinh tế, xã hội của địa phương nhằm bồi dưỡng tình yêu quê hương.
  • Phát triển chương trình cấp độ 3 (cấp nhà trường): Quá trình cụ thể hóa chương trình của Thành phố Hải Phòng để phù hợp với điều kiện cơ sở vật chất và nguồn lực thực tế của từng trường.
  • Phát triển chương trình cấp độ 4 (cấp môn học và lớp học): Hoạt động của giáo viên trong việc thiết kế kế hoạch bài dạy 35 tiết linh hoạt theo từng chủ đề.
  • Quản lý phát triển chương trình theo tiếp cận chức năng: Hệ thống các tác động có chủ đích của Ban Giám hiệu thông qua 4 trụ cột: lập kế hoạch, tổ chức, chỉ đạo và kiểm tra nhằm hình thành 5 phẩm chất chủ yếu (Yêu nước, Nhân ái, Chăm chỉ, Trung thực, Trách nhiệm) cùng 10 năng lực cốt lõi theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp hài hòa giữa phương pháp định tính và định lượng nhằm đảm bảo tính khách quan và độ tin cậy khoa học cao:

  • Nguồn dữ liệu và mẫu khảo sát: Tác giả thực hiện khảo sát toàn diện trên mẫu khách thể gồm 15 cán bộ quản lý (Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng, Tổ trưởng chuyên môn) và 120 giáo viên trực tiếp tham gia giảng dạy hoạt động giáo dục địa phương tại 3 trường THPT trên địa bàn huyện Thủy Nguyên. Phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích được áp dụng để đảm bảo tính đại diện cho cả khối trường có quy mô lớn và trung bình.
  • Phương pháp phân tích: Sử dụng bảng hỏi cấu trúc theo thang đo Likert 5 mức độ, kết hợp phỏng vấn sâu 10 chuyên gia quản lý và quan sát thực tế giờ dạy. Dữ liệu định lượng được xử lý bằng phần mềm thống kê toán học để tính điểm trung bình (Mean), độ lệch chuẩn (SD) và hệ số tương quan (r). Việc lựa chọn phương pháp phân tích này giúp định lượng chính xác khoảng cách giữa mức độ nhận thức và hiệu quả thực thi quy trình quản lý.
  • Thời gian nghiên cứu: Tiến trình thu thập dữ liệu và khảo nghiệm được triển khai xuyên suốt năm học 2023 - 2024.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực tiễn tại các trường THPT huyện Thủy Nguyên mang lại 3 phát hiện quan trọng:

  1. Mức độ nhận thức cao nhưng thực thi quy trình chưa đồng bộ: Có 92% cán bộ quản lý và giáo viên đánh giá hoạt động giáo dục địa phương giữ vai trò đặc biệt quan trọng với điểm trung bình đạt 4.25/5.00. Tuy nhiên, khâu phân tích nhu cầu và khảo sát điều kiện thực tế của học sinh chỉ đạt mức trung bình 3.42/5.00, cho thấy quy trình phát triển chương trình vẫn bị động theo tài liệu khung có sẵn.
  2. Vướng mắc lớn trong khâu phân công chuyên môn và cơ chế tài chính: Việc bố trí giáo viên giảng dạy 35 tiết/năm gặp nhiều trở ngại do tính chất liên môn (Lịch sử, Địa lý, Ngữ văn, Giáo dục công dân). Có tới 68% giáo viên phản ánh sự bất cập trong quy định tính giờ thừa và thiếu kinh phí hỗ trợ các hoạt động trải nghiệm thực tế tại di tích lịch sử.
  3. Công tác kiểm tra, đánh giá theo năng lực còn hình thức: Điểm đánh giá mức độ thực hiện kiểm tra hoạt động giáo dục địa phương đạt 3.68/5.00. Việc đánh giá chủ yếu dừng lại ở bài thu hoạch viết trên giấy (chiếm 78%), chưa chú trọng đánh giá sản phẩm dự án hoặc hành vi thực tiễn của học sinh ngoài không gian trường học.

Thảo luận kết quả

Dữ liệu khảo sát khi biểu diễn qua biểu đồ phân phối điểm số thể hiện rõ độ lệch chuẩn đáng kể giữa chức năng chỉ đạo hành chính (Mean = 3.95) và chức năng lập kế hoạch dài hạn (Mean = 3.51). Ma trận tương quan Pearson khẳng định mối liên hệ thuận chiều chặt chẽ giữa năng lực bồi dưỡng chuyên môn của cán bộ quản lý và mức độ sáng tạo bài giảng của giáo viên với hệ số tương quan r = 0.76.

Nguyên nhân của những hạn chế trên bắt nguồn từ việc Chương trình giáo dục phổ thông 2018 mới bước vào năm thứ hai thực hiện ở cấp THPT (bắt đầu từ năm học 2022 - 2023 với lớp 10), tài liệu giáo dục địa phương theo Quyết định số 1290/QĐ-UBND của Ủy ban nhân dân thành phố Hải Phòng còn mới mẻ. So sánh với các công trình nghiên cứu của Nguyễn Thị Thu Hợp (2022) và Lê Hà Vân (2023), kết quả này khẳng định tính tương đồng về những khó khăn chuyển đổi giai đoạn đầu. Tuy nhiên, tại Thủy Nguyên, áp lực phát triển thành đô thị mới tạo ra đòi hỏi cấp bách hơn trong việc đào tạo nguồn nhân lực gắn bó mật thiết với văn hóa bản địa.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện công tác quản lý phát triển chương trình giáo dục địa phương, luận văn đề xuất 6 nhóm giải pháp hành động cụ thể:

  1. Nâng cao nhận thức và trách nhiệm chuyên môn: Tổ chức các đợt tập huấn chuyên đề hàng quý, đảm bảo 100% cán bộ quản lý và giáo viên hiểu rõ mục tiêu phát triển phẩm chất, năng lực học sinh trước tháng 9 hàng năm.
  2. Chuẩn hóa quy trình lập kế hoạch giáo dục nhà trường: Ban Giám hiệu chỉ đạo các tổ chuyên môn xây dựng kế hoạch chi tiết cho 35 tiết/năm, tích hợp hài hòa các chủ đề về làng nghề truyền thống và danh nhân Thủy Nguyên vào khung thời gian 2 học kỳ.
  3. Thực hiện nghiêm túc quy trình phát triển chương trình 6 bước: Thiết lập hội đồng chuyên môn thẩm định chương trình cấp trường, tăng tỷ lệ thời lượng học tập trải nghiệm thực tế tại địa phương lên tối thiểu 30% tổng thời lượng môn học.
  4. Bồi dưỡng kỹ năng thiết kế bài dạy tích hợp: Tổ chức sinh hoạt chuyên môn dựa trên nghiên cứu bài học mỗi tháng 2 lần, nâng cao năng lực ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số trong bài giảng cho ít nhất 85% giáo viên.
  5. Đổi mới phương thức kiểm tra, đánh giá năng lực: Đa dạng hóa hình thức đánh giá thông qua dự án học tập, sản phẩm video, triển lãm tranh ảnh di sản; áp dụng hệ thống tiêu chí Rubrics rõ ràng cho từng phẩm chất cần đạt.
  6. Xây dựng nhà trường theo mô hình tổ chức biết học hỏi: Tăng cường huy động nguồn lực xã hội hóa từ các doanh nghiệp, hội cha mẹ học sinh và ban quản lý di tích trên địa bàn huyện nhằm hỗ trợ kinh phí trải nghiệm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung luận văn mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính:

  • Cán bộ quản lý các trường Trung học phổ thông: Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng và Tổ trưởng chuyên môn có thể ứng dụng trực tiếp quy trình 4 chức năng quản lý để xây dựng kế hoạch giáo dục địa phương chuẩn hóa, khoa học.
  • Giáo viên giảng dạy bộ môn và liên môn: Giáo viên Ngữ văn, Lịch sử, Địa lý, Giáo dục kinh tế và pháp luật có thêm tài liệu hướng dẫn chuyển đổi phương pháp dạy học từ truyền thụ một chiều sang tổ chức hoạt động trải nghiệm thực tế.
  • Chuyên viên chỉ đạo chuyên môn tại Sở Giáo dục và Đào tạo: Cung cấp cứ liệu thực tiễn và bức tranh khảo sát xác thực tại 10 cơ sở giáo dục cấp THPT của Thủy Nguyên để điều chỉnh tài liệu giáo dục địa phương cấp thành phố.
  • Học viên cao học và nhà nghiên cứu giáo dục: Nguồn tài liệu chuyên khảo phong phú về lý luận phát triển chương trình cấp độ nhà trường và mô hình đánh giá năng lực theo Chương trình GDPT 2018.

Câu hỏi thường gặp

1. Thời lượng và vị trí của nội dung Giáo dục địa phương trong Chương trình 2018 như thế nào?
Nội dung Giáo dục địa phương ở cấp THPT là hoạt động giáo dục bắt buộc với thời lượng cố định 35 tiết/năm học. Nội dung này tích hợp đa lĩnh vực từ lịch sử, văn hóa, địa lý, kinh tế, xã hội đến môi trường của tỉnh, thành phố nhằm bồi dưỡng tình yêu quê hương đất nước.

2. Phát triển chương trình giáo dục địa phương cấp độ 3 và cấp độ 4 có điểm gì khác nhau?
Cấp độ 3 là quá trình Ban Giám hiệu nhà trường cụ thể hóa khung chương trình của Thành phố Hải Phòng cho phù hợp với đặc thù trường học. Cấp độ 4 là hoạt động của từng giáo viên trong việc chuyển hóa kế hoạch của trường thành bài dạy chi tiết cho từng lớp học.

3. Khó khăn lớn nhất trong quản lý phát triển chương trình giáo dục địa phương hiện nay là gì?
Trở ngại lớn nhất là việc phân công giáo viên liên môn giảng dạy 35 tiết và thiếu cơ chế chi trả tài chính cho các hoạt động ngoại khóa ngoài nhà trường. Khảo sát cho thấy hơn 60% giáo viên mong muốn có hướng dẫn liên môn rõ ràng hơn.

4. Làm thế nào để đánh giá đúng năng lực của học sinh trong môn học này?
Nhà trường cần chuyển từ bài kiểm tra lý thuyết viết trên giấy sang đánh giá quá trình thông qua sản phẩm dự án học tập, bài thuyết trình về di tích lịch sử hoặc hành vi bảo vệ môi trường thực tế tại địa phương theo bảng tiêu chí đánh giá chuẩn.

5. Vì sao cần xây dựng nhà trường theo mô hình tổ chức biết học hỏi?
Mô hình này giúp tập thể sư phạm liên tục cập nhật kiến thức mới, chia sẻ kinh nghiệm giảng dạy liên môn, khắc phục tình trạng đơn độc của giáo viên khi tiếp cận các vấn đề lịch sử, văn hóa địa phương đa dạng.

Kết luận

  • Luận văn hệ thống hóa thành công khung lý luận về quản lý phát triển chương trình giáo dục địa phương cấp THPT theo định hướng tiếp cận năng lực người học.
  • Đánh giá trung thực, khách quan thực trạng tại 3 trường THPT huyện Thủy Nguyên, chỉ ra sự chênh lệch giữa nhận thức tích cực và kỹ năng thực thi quy trình.
  • Đề xuất 6 nhóm biện pháp quản lý khả thi, đã được khảo nghiệm và khẳng định mối tương quan đồng thuận cao giữa tính cần thiết và tính khả thi.
  • Đóng góp luận cứ khoa học quan trọng cho ngành giáo dục thành phố Hải Phòng trong việc triển khai giai đoạn 2024 - 2026 khi Thủy Nguyên chuyển đổi mô hình hành chính đô thị.
  • Các nhà trường THPT cần nhanh chóng vận dụng đồng bộ hệ thống giải pháp để nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, khơi dậy niềm tự hào văn hóa trong mỗi học sinh.