Luận án tiến sĩ: Ứng dụng chỉ thị phân tử chọn giống cà chua kháng bệnh xoăn vàng lá và mốc sương tại miền Bắc Việt Nam - Tống Văn Hải

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT VIỆN KHOA HỌC NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM ¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯ TỐNG VĂN HẢI NGHIÊN CỨU ỨNG DỤNG CHỈ THỊ PHÂN TỬ TRONG CHỌN TẠO GIỐNG CÀ CHUA KHÁNG BỆNH XOĂN VÀNG LÁ VÀ BỆNH MỐC SƯƠNG Ở MIỀN BẮC VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ NÔNG NGHIỆP HÀ NỘI - 2022 luan an BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT VIỆN KHOA HỌC NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM TỐNG VĂN HẢI NGHIÊN CỨU ỨNG DỤNG CHỈ THỊ PHÂN TỬ TRONG CHỌN TẠO GIỐNG CÀ CHUA KHÁNG BỆNH XOĂN VÀNG LÁ VÀ BỆNH MỐC SƯƠNG Ở MIỀN BẮC VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ NÔNG NGHIỆP Chuyên ngành: Công nghệ Sinh học Mã số: 9420201 Người hướng dẫn khoa học: GS. Phan Hữu Tôn HÀ NỘI - 2022 luan an LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan, đây là công trình nghiên cứu của tôi dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Phan Hữu Tôn, các số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận án này là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ một công trình nào khác. Tôi xin cam đoan rằng, mọi sự giúp đỡ, hợp tác cho việc thực hiện luận án này đã được cảm ơn và các thông tin trích dẫn trong luận án này đều được chỉ dẫn rõ nguồn gốc.

Tác giả luận án NCS. Tống Văn Hải i luan an LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành luận án này, tôi đã nhận được sự quan tâm, giúp đỡ của các thầy cô giáo, các tập thể, cá nhân, gia đình cùng bạn bè đồng nghiệp. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến GS. Phan Hữu Tôn, Học viện Nông nghiệp Việt Nam là người tận tình giúp đỡ, hướng dẫn tôi trong suốt thời gian thực hiện đề tài.

Tôi xin chân thành cảm ơn lãnh đạo Học viện Nông nghiệp Việt Nam, các thầy cô giáo Bộ môn Sinh học Phân tử và Công nghệ Sinh học Ứng dụng - Khoa Công nghệ Sinh học, Học viện Nông nghiệp Việt Nam đã góp ý về mặt chuyên môn và tạo mọi điều kiện thuận lợi về tài liệu khoa học, cơ sở vật chất, thiết bị phục vụ nghiên cứu để tôi hoàn thành công trình khoa học này. Tôi xin chân thành cảm ơn tập thể lãnh đạo, các nhà khoa học và cán bộ viên chức Viện Di truyền Nông nghiệp, nơi tôi sinh hoạt khoa học, đã giúp đỡ và tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài. Tôi xin chân thành cảm ơn tập thể cán bộ Ban Thông tin và Đào tạo - Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam đã giúp đỡ tôi trong học tập và hoàn thành luận án. Sự thành công ngày hôm này là kết quả sự động viên, khích lệ to lớn của gia đình, người thân đã dành thời gian, công sức và kinh phí để tôi hoàn thành công trình khoa học này.

Tôi xin chân thành cảm ơn! Hà Nội, Ngày tháng năm 2022 Tác giả Tống Văn Hải ii luan an MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. ii MỤC LỤC. iii DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT. vi DANH MỤC BẢNG.

viii DANH MỤC HÌNH. xi MỞ ĐẦU. Tính cấp thiết của đề tài. Mục tiêu của đề tài.

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài. Ý nghĩa khoa học. Ý nghĩa thực tiễn. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.

Đối tượng nghiên cứu. Vật liệu nghiên cứu. Địa điểm và thời gian nghiên cứu. Những đóng góp mới của luận án.

TỐNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU. Tình hình sản xuất và tiêu thụ cà chua trên thế giới và ở Việt Nam. Tình hình sản xuất và tiêu thụ cà chua trên thế giới. Sản xuất và tiêu thụ cà chua ở Việt Nam.

Những nghiên cứu về bệnh xoăn vàng lá và mốc sương. Những nghiên cứu về bệnh xoăn vàng lá. Những nghiên cứu về bệnh mốc sương. Nghiên cứu về gen kháng bệnh xoăn vàng lá, bệnh mốc sương và các chỉ thị phân tử DNA liên kết.

Những nghiên cứu về gen kháng bệnh xoăn vàng lá và các chỉ thị liên kết. 20 iii luan an 1. Những nghiên cứu về gen kháng bệnh mốc sương và các chỉ thị liên kết. Chọn tạo giống ứng dụng MAS.

MAS trong chọn tạo giống kháng bệnh. VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Vật liệu nghiên cứu. Nội dung nghiên cứu.

Đánh giá đặc điểm nông sinh học chính của 230 mẫu giống cà chua. Phát hiện gen kháng bệnh xoăn vàng lá và gen kháng bệnh mốc sương bằng chỉ thị phân tử. Xác định gen kháng bệnh xoăn vàng lá và bệnh mốc sương cà chua hữu hiệu bằng lây nhiễm nhân tạo. Lai, chọn tạo giống mới.

Địa điểm và thời gian nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Phương pháp đánh giá đặc điểm nông sinh học chính của 230 mẫu giống cà chua. Phương pháp phát hiện gen kháng bệnh xoăn vàng lá và gen kháng bệnh mốc sương bằng chỉ thị phân tử.

Phương pháp xác định gen kháng bệnh hữu hiệu bằng lây nhiễm nhân tạo. Phương pháp lai, chọn tạo giống mới. Phương pháp, kỹ thuật chăm sóc cây con. Phương pháp xử lý số liệu thí nghiệm.

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN. Đặc điểm nông sinh học chính của 230 mẫu giống cà chua nghiên cứu. Nghiên cứu về kiểu hình sinh trưởng. Nghiên cứu về các giai đoạn sinh trưởng.

Một số đặc điểm hình thái lá và cấu trúc cây. Một số đặc điểm hình thái, cấu trúc hoa và đặc điểm nở hoa. Năng suất và các yếu tố cấu thành năng suất. 68 iv luan an 3.

Một số đặc điểm hình thái, chất lượng quả. Phát hiện gen kháng bệnh xoăn vàng lá và bệnh mốc sương bằng chỉ thị phân tử. Phát hiện gen kháng bệnh xoăn vàng lá. Phát hiện gen kháng bệnh mốc sương.

Xác định gen kháng bệnh xoăn vàng lá và bệnh mốc sương hữu hiệu bằng lây nhiễm nhân tạo. Lây nhiễm nhân tạo xác định gen kháng bệnh xoăn vàng lá hữu hiệu. Lây nhiễm nhân tạo xác định gen kháng bệnh mốc sương hữu hiệu. Lai, chọn tạo giống mới.

Lai giữa những mẫu giống cà chua chứa gen kháng với các mẫu giống tốt. Chọn lọc các cá thể trong quần thể F2 mang gen kháng bệnh đồng hợp tử. Đánh giá và so sánh các dòng chọn lọc. Khảo nghiệm các dòng cà chua ưu tú.

114 KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ. 138 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ. 139 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 157 v luan an DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT AFLP Amplified Flagment Length Polymorphism ( Đa hình độ dài nhân bản chọn lọc) AVRDC Asia Vegetale Research and Development Center (Trung tâm nghiên cứu và phát triển rau châu Á) hiện tại đổi tên thành (World Vegetable Center) Bp Cặp bazơ (Base pairs) BHH Bán hữu hạn BSA Bovine Serum Albumin (Albumin huyết thanh bò) CAPS Cleaved Amplification Polymorphic Sequence (Chuỗi đa hình nhân bản được cắt hạn chế) CIP Center International Potato (Trung tâm khoai tây quốc tế) CSB Chỉ số bệnh CTAB Dung dịch đệm Cetyl trimethylammonium bromide CTPT Chỉ thị phân tử Đ/C Đối chứng ĐG Đơn giản ĐH Đỏ hồng dNTP Deoxynucleotide triphosphates ĐT Đỏ thẫm DNA Deoxyribonucleic acid FAO Food and Agriculture Organization (Tổ chức Nông lương thế giới) HH Hữu Hạn GCA General combinaing ability (Khả năng kết hợp chung) ISSR Inter - Simple Sequence Repeat (Xen giữa các trình từ lặp lại đơn giản) KHST Kiểu hình sinh trưởng KLTBQ Khối lượng trung bình quả LCC Lá cà chua Maker Chỉ thị MAS Marker assised selection (Chỉ thị hỗ trợ chọn lọc) NSLT Năng suất lý thuyết NSTT Năng suất thực thu vi luan an OFR Opend reading frams (Khung đọc mở) PCR Polymerase Chain Reaction (Chuỗi phản ứng trùng hợp) QTLs Quantitative trait loci (Tính trạng số lượng) RAPD Random Amplified Polymorphic DNA (Đa hình các đoạn DNA nhân ngẫu nhiên) RCB Khối Ngẫu nhiên đủ (Randomized Completely Block) SCAR Sequence characterized amplified region (Vùng nhân bản chuỗi được mô tả) SL Số lượng SRAP Sequence - related amplified polymorphism (Trình tự - đa hình được khuếch đại liên quan) SSR Simple Sequence Repeat (Các chuỗi lặp lại đơn giản) STS Sequence Tagged Site (Vị trí chuỗi đánh dấu) TG Trung gian TGST Thời gian sinh trưởng ToLCHanV Tomato leaf curl Hanoi Virus (Vi rút xoăn vàng lá cà chua Hà Nội) ToMoV Tomato Mottle Virus ToLCVV Tomato leaf curl Vietnam virus (Vi rút xoăn lá Việt Nam) TYLCD Tomato yellow leaf curl diseas (Bệnh xoăn vàng lá cà chua) TYLCV Tomato yellow leaf curl virus (Vi rút xoăn vàng lá cà chua) TYLCVNV Tomato yellow leaf curl Vietnam virus (virut xoăn vàng lá Việt Nam) TL Tỷ lệ TT Thứ tự T.

Xanh Trắng xanh XVL Xoăn vàng lá VH Vô hạn vii luan an DANH MỤC BẢNG Bảng 1.1: Diện tích, năng suất và sản lượng cà chua trên thế giới. Sản lượng cà chua của 10 nước sản xuất lớn nhất thế giới từ năm 2016 đến năm 2020. Diện tích, năng suất và sản lượng cà chua ở Việt Nam từ 2015-2019. Diện tích, năng suất, sản lượng cà chua của 10 tỉnh thành đứng đầu cả nước trong năm 2017.

Các begomovirus gây bệnh xoăn vàng lá cà chua đã phát hiện ở Việt Nam. Một số chỉ thị liên kết với các gen kháng bệnh xoăn vàng lá. Chỉ thị và trình tự mồi phát hiện gen kháng bệnh xoăn vàng lá và gen kháng bệnh mốc sương. Các chỉ tiêu theo dõi và cách đánh giá theo QCVN01-63: 2011/BNNPTNT 1.

Thời gian qua các giai đoạn sinh trưởng của các mẫu giống cà chua vụ đông 2016. Một số đặc điểm hình thái lá và cấu trúc cây của 230 mẫu giống cà chua vụ đông 2016. Các đặc điểm hình thái, cấu trúc hoa và đặc điểm nở hoa của 230 mẫu giống cà chua vụ đông 2016. Năng suất và các yếu tố cấu thành năng suất của các mẫu giống cà chua vụ đông 2016.

Một số đặc điểm hình thái, chất lượng quả của 230 mẫu giống cà chua vụ đông 2016. Một số đặc điểm nông sinh học của các mẫu giống tốt được sàng lọc từ 230 mẫu giống trong điều kiện vụ Đông 2016. Các mẫu giống cà chua chứa gen kháng bệnh xoăn vàng lá được phát hiện bằng chỉ thị phân tử DNA. Danh sách các mẫu giống chứa gen kháng Ph2 và Ph3.

84 viii luan an Bảng 3. Khả năng kháng bệnh xoăn vàng lá của các mẫu giống mang gen gen. Khả năng kháng bệnh mốc sương của các mấu giống mang gen kháng. 19 tổ hợp lai F1 tốt chứa gen kháng bệnh xoăn vàng lá, ưu thế lai cao.

29 tổ hợp lai F1 tốt mang gen kháng bệnh mốc sương, ưu thế lai cao. Số lượng cá thể mang gen kháng Ty1 và Ty3 đồng hợp tử .