Xưng hô trong văn bản hành chính tiếng Việt: Luận án tiến sĩ ngôn ngữ học

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI NGUYỄN VĂN TUYÊN XƢNG HÔ TRONG VĂN BẢN HÀNH CHÍNH TIẾNG VIỆT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC HÀ NỘI - 2020 luan an BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI NGUYỄN VĂN TUYÊN XƢNG HÔ TRONG VĂN BẢN HÀNH CHÍNH TIẾNG VIỆT Chuyên ngành: Ngôn ngữ học Mã số: 9.20 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: GS. Bùi Minh Toán HÀ NỘI - 2020 luan an LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các vấn đề được trình bày trong luận án là trung thực, chưa từng được công bố trong bất cứ công trình nào khác. Tác giả luận án Nguyễn Văn Tuyên luan an MỤC LỤC MỞ ĐẦU.

Lí do chọn đề tài. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Phương pháp và thủ pháp nghiên cứu.

Đóng góp mới của luận án. Kết cấu của luận án. 4 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN. Tổng quan tình hình nghiên cứu.

Tình hình nghiên cứu về từ ngữ xưng hô. Tình hình nghiên cứu về văn bản hành chính tiếng Việt. Xưng hô trong giao tiếp ngôn ngữ. Khái quát về văn bản hành chính tiếng Việt.

Tiểu kết chƣơng 1. 38 Chƣơng 2: XƢNG TRONG VĂN BẢN HÀNH CHÍNH TIẾNG VIỆT. Khái niệm xƣng trong văn bản hành chính. Các biểu thức ngôn ngữ để xƣng trong văn bản hành chính.

Đại từ nhân xưng. Danh từ chỉ chức vụ. Biểu thức định danh cơ quan, đơn vị, tổ chức. Biểu thức phối hợp từ chỉ chức vụ với tên riêng.

Biểu thức phối hợp tên riêng với từ chỉ chức vụ và tên cơ quan, đơn vị, tổ chức. Biểu thức phối hợp học hàm, học vị kết hợp với tên riêng, chức vụ và tên cơ quan, đơn vị, tổ chức. Biểu thức phối hợp từ chỉ chức vụ với tên cơ quan, đơn vị, tổ chức.Vị trí của biểu thức ngôn ngữ để xƣng trong văn bản hành chính. Vị trí đầu văn bản.

Vị trí kết thúc văn bản. Vị trí giữa văn bản. Xƣng trong mối quan hệ với vị thế giao tiếp. Vị thế ngang bằng.

Vị thế của vai trên đối với vai dưới. Vị thế của vai dưới đối với vai trên. Tiểu kết chƣơng 2. 82 Chƣơng 3: HÔ TRONG VĂN BẢN HÀNH CHÍNH TIẾNG VIỆT VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ TRONG QUAN HỆ GIỮA XƢNG VÀ HÔ Ở VBHC TIẾNG VIỆT.

Hô trong văn bản hành chính tiếng Việt. Khái niệm hô trong văn bản hành chính. Các biểu thức ngôn ngữ để hô trong văn bản hành chính. Vị trí của biểu thức ngôn ngữ để hô trong văn bản hành chính.

Hô trong mối quan hệ với vị thế giao tiếp. Một số vấn đề trong quan hệ giữa xƣng và hô ở văn bản hành chính tiếng Việt. Tương thích giữa xƣng và hô trong văn bản hành chính tiếng Việt. Lịch sự trong xưng hô ở văn bản hành chính tiếng Việt.

Tiểu kết chƣơng 3. 146 CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 151 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 152 luan an DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT Biểu thức hô BTH Biểu thức ngôn ngữ BTNN Biểu thức xưng BTX Hội đồng nhân dân HĐND Từ xưng hô TXH Ủy ban nhân dân UBND Văn bản cá biệt VBCB Văn bản hành chính VBHC Văn bản hành chính thông thường VBHCTT Văn bản quy phạm pháp luật VBQPPL luan an DANH MỤC BẢNG Trang Bảng 1.

Thống kê các loại VBHC tiếng Việt dƣới góc độ xƣng hô. Thống kê các loại VBHC tiếng Việt có cả BTX và BTH đƣợc khảo sát. Thống kê các BTNN để xƣng trong VBHC tiếng Việt. Thống kê các BTNN để xƣng trong 1375 lƣợt xƣng ở 543 VBHC tiếng Việt các loại đƣợc khảo sát.

So sánh sự giống và khác nhau trong dùng các BTNN để xƣng ở các loại VBHC tiếng Việt. Thống kê các BTNN để xƣng với vị thế ngang bằng của cá nhân trong giao tiếp bằng VBHC tiếng Việt. Thống kê các BTNN để xƣng với vị thế ngang bằng của cơ quan, đơn vị, tổ chức trong giao tiếp bằng VBHC tiếng Việt. Thống kê các BTNN để xƣng với vai dƣới của cá nhân trong giao tiếp bằng VBHC tiếng Việt.

Thống kê các BTNN để xƣng với vai dƣới của cơ quan, đơn vị, tổ chức trong giao tiếp bằng VBHC tiếng Việt. Thống kê các BTNN để xƣng với vai trên của cá nhân trong giao tiếp bằng VBHC tiếng Việt. Thống kê các BTNN để xƣng với vai trên của cơ quan, đơn vị, tổ chức trong giao tiếp bằng VBHC tiếng Việt. Thống kê các BTNN để hô trong VBHC tiếng Việt.

Thống kê các BTNN để hô trong 1347 lƣợt hô ở 543 VBHC tiếng Việt các loại đƣợc khảo sát. So sánh sự giống và khác nhau trong dùng các BTNN để hô ở các loại VBHC tiếng Việt. Thống kê các BTNN để hô vị thế ngang bằng của cá nhân trong giao tiếp bằng VBHC tiếng Việt .115 luan an Bảng 3. Thống kê các BTNN để hô vị thế ngang bằng của cơ quan, đơn vị, tổ chức trong giao tiếp bằng VBHC tiếng Việt.

118 Bảng 3 6 Thống kê các BTNN để hô vai dƣới của cá nhân trong giao tiếp bằng VBHC tiếng Việt .124 Bảng 3 7 Thống kê các BTNN để hô vai dƣới của cơ quan, đơn vị, tổ chức trong giao tiếp bằng VBHC tiếng Việt. Thống kê các BTNN để hô vai trên của cá nhân trong giao tiếp bằng VBHC tiếng Việt. Thống kê các BTNN để hô vai trên của cơ quan, đơn vị, tổ chức trong giao tiếp bằng VBHC tiếng Việt .133 luan an 1 MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài Trong khoảng vài thập niên gần đây, cùng với sự phát triển của ngôn ngữ học thế giới, Việt ngữ học cũng đã chú trọng nghiên cứu ngôn ngữ theo chức năng giao tiếp.

Có thể nói, chỉ khi trả ngôn ngữ về với thực tiễn mới thấy hết được những đặc trưng và sự sống động như nó vốn có. Và chính qua hoạt động giao tiếp, gắn với ngữ cảnh cụ thể, ngôn ngữ lại càng độc đáo hơn. Xưng hô là vấn đề quan trọng bậc nhất trong giao tiếp. Chỉ khi các nhân vật giao tiếp định vị được khung giao tiếp thì cuộc giao tiếp mới được bắt đầu.

Xưng hô giúp con người định vị khung giao tiếp đó. Xưng hô trong tiếng Việt không chỉ là nhân tố quan trọng để hình thành diễn ngôn, quyết định đến việc lựa chọn ngôn ngữ mà còn biểu thị văn hóa dân tộc. Trên thế giới, vấn đề xưng hô đã được nhiều nhà ngôn ngữ học quan tâm nghiên cứu và có những kết quả giá trị cho lĩnh vực của chuyên ngành. Nếu chức năng cơ bản của lời nói thể hiện đặc trưng xã hội của người nói thì xưng hô thể hiện mối quan hệ liên cá nhân, vị thế xã hội, văn hóa của người phát ngôn.

Muốn có một cuộc giao tiếp diễn ra thành công, người tham gia giao tiếp không thể không quan tâm đến mối quan hệ giữa bản thân với các thành viên tham gia giao tiếp. Xưng hô liên quan trực tiếp đến nhân vật giao tiếp và hoàn cảnh giao tiếp. Đặc điểm giao tiếp của người Việt đều chịu sự chi phối của những quan niệm văn hóa truyền thống về lễ giáo, về tính tôn ti, trật tự. Do đó, việc nghiên cứu xưng hô nói chung và xưng hô trong V HC nói riêng s góp phần đóng góp cho sự phát triển của ngành nghiên cứu ngôn ngữ học xã hội.

Trong hoạt động giao tiếp bằng ngôn ngữ, văn bản hành chính (từ đây viết tắt là VBHC) là loại văn bản được dùng phổ biến trong đời sống xã hội. Đây là loại văn bản đóng vai trò quan trọng và ảnh hưởng rất lớn đến đời sống xã hội. So với các văn bản thuộc các phong cách chức năng khác, V HC là loại văn bản có những đặc trưng rất khác biệt về chức năng cũng như hành chức. Một trong những điểm khác biệt với văn bản thuộc các phong cách ngôn ngữ khác là trong luan an 2 VBHC không thể không có hoạt động xưng hô và biểu thức xưng hô, nhất là xƣng.

Vì có những đặc thù riêng về chức năng và tổ chức văn bản, nên VBHC chịu sự chế định của pháp luật và được trình bày theo một quy phạm riêng biệt, nghiêm ngặt. Khi nhắc đến V HC, người ta thường nghĩ ngay đến sự khuôn mẫu, sự chuẩn mực và nghĩ rằng ở loại văn bản này không có vấn đề gì để bàn luận và nghiên cứu. Tuy nhiên, trên thực tế, loại hình văn bản này đã được không ít nhà khoa học xem xét, nghiên cứu ở nhiều góc độ và nhiều phương diện khác nhau. Nhưng cho đến nay, vẫn chưa có một công trình nào nghiên cứu một cách chuyên sâu và hệ thống về vấn đề xưng hô trong V HC tiếng Việt.

Với những lí do trên, chúng tôi lựa chọn vấn đề Xƣng hô trong văn bản hành chính tiếng Việt làm đề tài nghiên cứu trong luận án của mình. Việc nghiên cứu vấn đề xưng hô trong V HC không chỉ giúp chúng ta hiểu hơn mà còn góp phần hướng đến chuẩn hóa loại hình văn bản đặc thù này. Lựa chọn đề tài này, chúng tôi mong muốn góp phần làm sáng tỏ lí thuyết giao tiếp, nhất là lí thuyết về xưng hô, đồng thời góp phần vào việc hoàn thiện, chuẩn hóa quy trình soạn thảo VBHC tiếng Việt. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 2.

Đối tƣợng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận án là vấn đề xưng hô trong V HC tiếng Việt. Phạm vi nghiên cứu Để áp dụng những cơ sở lí luận vào việc nghiên cứu xưng hô trong V HC, luận án tiến hành khảo sát 543 VBHC của các cơ quan Nhà nước, của tổ chức kinh tế và của công dân (đơn từ) từ năm 2009 đến hết năm 2019. Nguồn để chúng tôi thu thập những văn bản này là qua sưu tầm trong các cơ quan, ban ngành của Nhà nước và qua trang thuvienphapluat. Các thể loại VBHC được khảo sát bao gồm: VBQPPL (nghị quyết, nghị định, thông tư, quyết định); VBCB: nghị quyết (cá biệt), quyết định (cá biệt), chỉ thị (cá biệt); VBHCTT: chỉ thị, quy chế, quy định, thông báo, hướng dẫn, kế hoạch, báo cáo, tờ trình, công văn, công điện, bản cam kết, bản đề nghị, bản luan an 3 tường trình, văn bản hợp đồng, giấy ủy quyền, giấy nghỉ phép, giấy đi đường, giấy biên nhận, phiếu gửi, phiếu chuyển, thư công,.