Tên riêng người Êđê ở Tây Nguyên - Luận án tiến sĩ ngôn ngữ học

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI ----˜&™---- ĐẶNG MINH TÂM TÊN RIÊNG NGƯỜI ÊĐÊ Ở TÂY NGUYÊN Chuyên ngành: Ngôn ngữ học Mã số: 9.20 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: 1. NGUYỄN THỊ NGÂN HOA HÀ NỘI - 2019 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả đƣợc trình bày trong luận án là trung thực và chƣa từng đƣợc ai công bố trong bất kì công trình nào khác. Tác giả luận án Đặng Minh Tâm ii MỤC LỤC Lời cam đoan .ii Danh mục ký hiệu và chữ viết tắt .v Danh mục các bảng biểu .vi Danh mục các mô hình .vi Danh mục các sơ đồ .vi MỞ ĐẦU.

Lí do chọn đề tài. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu. Tƣ liệu của luận án. Phƣơng pháp nghiên cứu.

Đóng góp của luận án. Kết cấu của luận án. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN, THỰC TIỄN. Nghiên cứu tên riêng chỉ người ở nước ngoài.

Nghiên cứu tên riêng chỉ người ở Việt Nam. Một số vấn đề cơ bản của lí thuyết về tên riêng và lí thuyết định danh. Một số vấn đề cơ bản của lí thuyết về tên riêng. Lý thuyết định danh với vấn đề nghiên cứu tên riêng.

Cơ sở thực tiễn. Những vấn đề về văn hóa - tộc người và ngôn ngữ Êđê. Khái quát thực trạng vấn đề tên riêng người Êđê ở Tây Nguyên. ĐẶC ĐIỂM VỀ CẤU TẠO VÀ PHƢƠNG THỨC ĐỊNH DANH CỦA TÊN RIÊNG NGƢỜI ÊĐÊ.

Khái luận về hình thức cấu tạo của tên riêng ngƣời Êđê. Về mô hình cấu tạo tên riêng chỉ người. Về tổ hợp định danh của tên riêng người Êđê. Cấu tạo của tên riêng ngƣời Êđê.

Cấu tạo của tổ hợp định danh. Cấu tạo của các loại danh tố. Phân loại các hình thức tổ hợp định danh của tên riêng người Êđê. Phƣơng thức định danh tên riêng ngƣời Êđê.

Về vấn đề phương thức định danh. Các phương thức định danh chủ yếu của tên riêng người Êđê. ĐẶC ĐIỂM VỀ Ý NGHĨA VÀ NGUỒN GỐC CỦA TÊN RIÊNG NGƢỜI ÊĐÊ. Đặc điểm về ý nghĩa của tên riêng ngƣời Êđê.

Khái luận về nghĩa và ý nghĩa của tên riêng chỉ người. Nghĩa và ý nghĩa của tên riêng người Êđê. Những yếu tố ảnh hưởng đến tâm lí biểu nghĩa trong tên riêng người Êđê. Nguồn gốc tên riêng và sự phát triển lớp từ ngữ tên họ của ngƣời Êđê.

Một số vấn đề về nguồn gốc tên riêng của người Êđê. Vấn đề nguồn gốc và sự phát triển lớp từ ngữ tên họ của người Êđê. ĐẶC TRƢNG NGÔN NGỮ - VĂN HÓA CỦA TÊN RIÊNG NGƢỜI ÊĐÊ. Một số vấn đề về ngôn ngữ - văn hóa.

Nhận thức về khái niệm văn hóa. Về mối quan hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa. Đặc trƣng văn hóa Êđê thể hiện qua tên riêng chỉ ngƣời. Đặc trưng văn hóa mẫu hệ.

Tên riêng người Êđê với vấn đề tiếp xúc văn hóa. Tên riêng trong văn hóa giao tiếp của người Êđê. Văn hóa tên riêng truyền thống của người Êđê trong sự so sánh với văn hóa tên riêng các tộc người bản địa khác ở Tây Nguyên. Vấn đề chính tả và cách đọc tên riêng ngƣời Êđê.

Thực trạng vấn đề chính tả và cách đọc tên riêng người Êđê .146 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN ĐÃ ĐƢỢC CÔNG BỐ .151 TÀI LIỆU THAM KHẢO .152 PHỤ LỤC v DANH MỤC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT Stt Kí hiệu Nội dung viết tắt 01 D Danh tố 02 Dđ Danh tố đệm 03 Dt Danh tố tên cá nhân 04 Dh Danh tố họ 05 Dh1 Hệ dòng - dòng họ gốc 06 Dh2 Dòng họ - nhánh họ đƣợc tách ra từ hệ dòng 07 Dh3 Chi họ - bộ phận đƣợc tách ra từ dòng họ 08 THĐD Tổ hợp định danh 09 ± Có hoặc không xuất hiện 10 + Luôn xuất hiện 11 Yếu tố (danh tố hoặc thành tố) vắng mặt 12 Tc Thành tố thuộc danh tố tên cá nhân 13 Tc1 Thành tố thứ nhất của danh tố tên cá nhân 14 Tc2 Thành tố thứ hai của danh tố tên cá nhân 15 Tc3 Thành tố thứ ba của danh tố tên cá nhân 16 Th Thành tố thuộc danh tố họ 17 Th1 Thành tố thứ nhất của danh tố họ 18 Th2 Thành tố thứ hai của danh tố họ 19 Th3 Thành tố thứ ba của danh tố họ 20 Th4 Thành tố thứ tƣ của danh tố họ 21 Th5 Thành tố thứ năm của danh tố họ Ngoài ra, trong một số trƣờng hợp đặc biệt, luận án có chú thích ngay dƣới sơ đồ. vi DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU Trang Bảng 1. Bảng chữ cái trong chữ viết ÊĎê hiện hành. Kết quả khảo sát các hình thức cấu tạo tên họ ngƣời Êđê.

Bảng biểu thị bức tranh phả hệ hệ thống tên họ của ngƣời Êđê. Kết quả khảo sát các hình thức tên họ trong tên riêng ngƣời Êđê (tính theo danh tố). Bảng hệ thống các kiểu, khuôn và dạng cấu trúc tổ hợp định danh tên riêng ngƣời Êđê (tính theo số lƣợng thành tố). Kết quả khảo sát ý nghĩa hàm chỉ tên riêng Êđê thể hiện qua tên cá nhân.

Kết quả khảo sát ý nghĩa hàm chỉ tên riêng ngƣời Êđê thể hiện qua tên họ. 94 DANH MỤC CÁC MÔ HÌNH Mô hình 2. Mô hình cấu tạo của tổ hợp định danh tên riêng ngƣời Êđê. Mô hình cấu tạo của tổ hợp định danh tên riêng ngƣời Êđê nhóm ngoại biên (nữ).

Mô hình cấu tạo của tổ hợp định danh tên riêng ngƣời Êđê nhóm ngoại biên (nam). Mô hình cấu tạo của tổ hợp định danh tên họ trong tên riêng Êđê. Mô hình tổng quát cấu tạo tổ hợp định danh tên riêng Êđê (tính theo số lƣợng thành tố). Mô hình tổng quát cấu tạo tổ hợp định danh tên riêng ngƣời Êđê nhóm ngoại biên (tính theo số lƣợng thành tố).

Sơ đồ hệ thống tên riêng của một ngôn ngữ. Lí do chọn đề tài 1. Tên riêng chỉ ngƣời (hay tên riêng của ngƣời) là một trong những chứng cứ quan trọng để tìm hiểu quá trình hình thành của một bộ tộc, một dân tộc ở các mặt tổ chức xã hội, văn hóa tộc ngƣời. Nhờ chúng ngƣời ta có đƣợc hiểu biết về sự giao tiếp và sự bảo lƣu ngôn ngữ, về quá trình lịch sử, văn hoá của một dân tộc.

Trong ngôn ngữ, tên riêng chỉ ngƣời làm thành một tiểu hệ thống riêng biệt, nằm trong hệ thống tên riêng nói chung, bao gồm tên ngƣời (nhân danh), tên riêng đối tƣợng địa lí (địa danh), tên các công sở, cửa hiệu, xí nghiệp,.(hiệu danh), tên các tác phẩm báo chí, nghệ thuật. Trong các lớp tên riêng đó, cùng với tên riêng địa lí, tên riêng chỉ ngƣời đƣợc xem là một trong hai mảng tên gọi quan trọng nhất. Chúng không chỉ phong phú về số lƣợng mà trong thành phần tạo nên chúng còn chứa đựng những thông tin mang tính lịch sử, truyền thống, văn hóa, xã hội. Do vậy đã từ lâu, tên riêng chỉ ngƣời trở thành đối tƣợng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học xã hội khác nhau nhƣ dân tộc học, ngôn ngữ học, xã hội học, tâm lí học.

Tên riêng chỉ ngƣời là một đối tƣợng khá phức tạp về nhiều phƣơng diện. “Chiếm ƣu thế trong tên ngƣời là thành phần có tính chất ngôn ngữ học. Vì vậy, tên ngƣời không chỉ tồn tại và phát triển theo những quy luật của ngôn ngữ mà trƣớc hết chúng còn đƣợc khám phá ra bằng các phƣơng tiện của ngôn ngữ học”[108, tr. Nghiên cứu tên riêng chỉ ngƣời chính là tìm hiểu bản chất ngôn ngữ học của lớp từ ngữ đặc biệt này.

Nó không những chỉ ra đƣợc những đặc điểm về ngôn ngữ đặt tên của một dân tộc hay một vùng phƣơng ngữ; góp phần khẳng định vị trí của chúng trong hệ thống từ vựng của một ngôn ngữ mà còn là tài liệu tham khảo bổ ích cho nhiều ngành khoa học trong việc làm rõ bản sắc văn hóa của dân tộc thông qua các hình thức đặt tên và gọi tên cũng nhƣ góp phần làm sáng tỏ mối quan hệ giữa tên riêng chỉ ngƣời với các lĩnh vực khoa học khác. Êđê là một trong những tộc ngƣời đƣợc coi là bản địa, có thời gian cƣ trú lâu đời, có một quá trình lịch sử và văn hóa đặc trƣng ở Tây Nguyên. Trong tiến trình lịch sử, tộc ngƣời này đã thu hút sự chú ý của nhiều nhà khoa học, thế nhƣng cho đến nay vẫn chƣa có đƣợc một chuyên luận nghiên cứu tên riêng chỉ ngƣời từ 2 góc độ ngôn ngữ. Vì vậy, làm rõ đƣợc những đặc điểm về cấu tạo, phƣơng thức định danh, nguồn gốc, ý nghĩa và những nét đặc trƣng văn hóa dân tộc qua tên riêng ngƣời Êđê sẽ có giá trị về nhiều mặt, góp phần làm rõ thêm lớp từ ngữ đặt tên; làm phong phú thêm nguồn tƣ liệu về một tộc ngƣời thiểu số mang nhiều yếu tố đặc trƣng trên vùng đất mang đậm dấu ấn lịch sử và văn hoá.

Đây cũng chính là lí do chúng tôi chọn vấn đề Tên riêng người Êđê ở Tây Nguyên để nghiên cứu. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục tiêu nghiên cứu Xác định và làm rõ những đặc điểm của tên riêng ngƣời Êđê trên các bình diện: cấu tạo, phƣơng thức định danh, nguồn gốc, ý nghĩa của tổ hợp tên gọi cùng các yếu tố tham gia cũng nhƣ các đặc trƣng ngôn ngữ - văn hóa qua mối quan hệ giữa tên riêng với lịch sử, ngôn ngữ… của tộc ngƣời này. Nhiệm vụ nghiên cứu Luân án thực hiện những nhiệm vụ sau đây: - Bƣớc đầu tiếp cận các vấn đề lí luận về tên riêng và các vấn đề liên quan đến quá trình nghiên cứu tên riêng chỉ ngƣời nói chung và tên riêng ngƣời Êđê nói riêng.

Các phƣơng thức, cách thức định danh mang tính phổ biến và cụ thể cũng đƣợc luận án nghiên cứu để làm cơ sở cho việc tìm hiểu các đặc điểm về tên riêng ngƣời Êđê. - Điền dã, khảo sát thực tế các trƣờng hợp tên riêng ngƣời Êđê trên cơ sở c ác đối tƣợng khác nhau về lứa tuổi, nghề nghiệp, các mối quan hệ xã hội, các địa bàn cƣ trú và nhóm tộc ngƣời (đối với những trƣờng hợp nhóm tộc ngƣời mang tính khác biệt về phƣơng diện nào đó mà nội dung luận án đề cập).