Luận án tiến sĩ: Nghiên cứu về chủ thể và đối thể trong cấu trúc nghĩa biểu hiện của câu đơn tiếng Việt - Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực. Những kết luận của luận án chưa từng được ai công bố trong bất kì công trình nào khác. Tác giả luận án Hồ Thị Kim Ánh i LỜI CẢM ƠN Luận án này được hoàn thành dưới sự hướng dẫn tận tình của GS.

Em xin chân thành cảm ơn Thầy đã hết lòng giúp đỡ, chỉ bảo, động viên. Em xin cảm ơn các Thầy Cô Bộ môn Ngôn ngữ học, Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã tạo mọi điều kiện thuận lợi cho em học tập và hoàn thành luận án. Em xin cảm ơn các Thầy Cô, các nhà khoa học chuyên ngành Ngôn ngữ học tại các cơ sở đào tạo trên toàn quốc đã chia sẻ, chỉ bảo cho em những hướng nghiên cứu để hoàn thiện luận án. Xin cảm ơn gia đình, bạn bè và đồng nghiệp đã luôn bên cạnh động viên và giúp đỡ tôi hoàn thành công việc của mình.

Tác giả luận án Hồ Thị Kim Ánh ii MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Lí do chọn đề tài. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu. Mục đích nghiên cứu.

Nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu và nguồn ngữ liệu. Phương pháp nghiên cứu. Ý nghĩa và đóng góp của luận án.

Bố cục của luận án. 5 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN. Tổng quan tình hình nghiên cứu. Tình hình nghiên cứu về cấu trúc nghĩa biểu hiện.

Tình hình nghiên cứu về chủ thể, đối thể. Vài nét về lí thuyết ba bình diện của câu trong ngữ pháp chức năng. Một số khái niệm liên quan. 31 Tiểu kết chương 1.

ĐẶC ĐIỂM CỦA CHỦ THỂ, ĐỐI THỂ TRONG CẤU TRÚC NGHĨA BIỂU HIỆN CỦA CÂU ĐƠN TIẾNG VIỆT. Đặc điểm của chủ thể. Đặc điểm chung của chủ thể. Các diện đối lập cơ bản trong phạm trù chủ thể.

Đặc điểm của đối thể. Đặc điểm chung của đối thể. Các diện đối lập cơ bản trong phạm trù đối thể. Khung vị từ với hai tham thể chủ thể đối thể.

Vài nét về khái niệm khung vị từ. Một số khung vị từ phổ biến với hai tham thể chủ thể, đối thể. Sự tương ứng giữa chủ thể, đối thể với chủ ngữ, bổ ngữ. Trường hợp trùng nhau giữa chủ thể đối thể với chủ ngữ, bổ ngữ.

Trường hợp không trùng nhau giữa chủ thể, đối thể với chủ ngữ, bổ ngữ. 92 Tiểu kết chương 2. VAI TRÒ CỦA CHỦ THỂ, ĐỐI THỂ TRONG CẤU TRÚC NGHĨA BIỂU HIỆN CỦA CÂU ĐƠN TIẾNG VIỆT. Vai trò cụ thể hóa nghĩa phái sinh cho vị từ hạt nhân.

Vai trò cụ thể hóa một nghĩa phái sinh cho vị từ hạt nhân. Vai trò cụ thể hóa nhiều nghĩa phái sinh cho vị từ hạt nhân. Vai trò cụ thể hóa đặc trưng ngữ pháp - ngữ nghĩa cho vị từ hạt nhân. Vai trò cụ thể hóa đặc trưng ngữ pháp cho vị từ hạt nhân.

Vai trò cụ thể hóa đặc trưng ngữ nghĩa cho vị từ hạt nhân. 128 Tiểu kết chương 3. 144 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ. 147 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

148 NGUỒN NGỮ LIỆU. 159 PHỤ LỤC iv MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài Ngữ pháp chức năng cho rằng câu là một thực thể hỗn hợp được tạo nên bởi các bình diện khác nhau: bình diện cú pháp (kết học), bình diện ngữ nghĩa (nghĩa biểu hiện) và bình diện ngữ dụng (bình diện giao tiếp hay cú pháp giao tiếp). Chức năng biểu hiện của câu là trình bày những sự tình (sự thể, sự việc) trong các lĩnh vực mà con người nhận biết được qua kinh nghiệm của mình.

Cấu trúc nghĩa biểu hiện được xây dựng trên cơ sở mối quan hệ giữa vị từ với các tham thể (vai nghĩa). Là hạt nhân nghĩa trong cấu trúc nghĩa biểu hiện, vị từ giữ vai trò quan trọng nhất. Tham thể là những yếu tố định danh xung quanh vị từ, lệ thuộc vào vị từ, do vị từ quy định và đảm nhiệm những chức năng nghĩa nhất định trong cấu trúc nghĩa biểu hiện. Trong ba bình diện của câu, bình diện ngữ nghĩa có vị trí đặc biệt quan trọng.

Thực chất của ngôn ngữ học chính là tìm hiểu nghĩa, cái được biểu đạt của nó. Như vậy, việc nghiên cứu nghĩa biểu hiện của câu có ý nghĩa quan trọng đối với việc hiểu sâu chức năng phản ánh của câu nói riêng, của ngôn ngữ nói chung. Cấu trúc nghĩa biểu hiện đã được rất nhiều nhà nghiên cứu ngữ pháp học hiện đại quan tâm đến trên các phương diện: - Đặc điểm ngữ nghĩa, kết trị của nhóm hoặc tiểu nhóm vị từ hành động, quá trình, tư thế, trạng thái; - Sự phân biệt vị từ động - vị từ tĩnh và sự chuyển loại từ vị từ động sang vị từ tĩnh, từ vị từ tĩnh sang vị từ động; - Mối quan hệ giữa kết trị và nghĩa của vị từ, sự hiện thực hóa kết trị của vị từ trong ngôn bản; - Tiêu chí xác định các vai nghĩa của vị từ; - Các vai nghĩa Đắc lợi thể, vai nghĩa Công cụ, vai nghĩa Mục tiêu, vai nghĩa Không gian, Thời gian,. và sự biểu hiện ngữ pháp của chúng ….

1 Mặc dù đã được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm xem xét hoặc ở góc độ này hoặc ở góc độ khác nhưng đến nay, các công trình nghiên cứu chuyên sâu về nghĩa biểu hiện của câu còn rất ít. Trong một số công trình nghiên cứu về cú pháp và ngữ nghĩa của câu, còn có sự nhầm lẫn nghĩa biểu hiện với nghĩa cú pháp, các tham thể (vai nghĩa) trong cấu trúc nghĩa biểu hiện của câu với các thành tố cú pháp. Riêng hai tham thể đứng trước và sau vị từ là chủ thể và đối thể hầu như chưa được lấy làm đối tượng nghiên cứu trung tâm hoặc nếu có thì diện nghiên cứu cũng chỉ dừng lại ở việc xác định, thống kê những đặc điểm tiểu loại với vai trò là kiểu kết trị bắt buộc của vị từ. Do vậy, chúng tôi chọn đề tài Chủ thể và đối thể trong cấu trúc ngữ nghĩa của câu đơn tiếng Việt làm đối tượng nghiên cứu trong luận án tiến sĩ của mình với mong muốn đưa ra những kiến giải về quan hệ tương tác ngữ pháp - ngữ nghĩa của hai tham thể chủ thể, đối thể với vị từ và với sự tình trong câu đơn tiếng Việt.

Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu đề tài này, luận án nhằm mục đích: - Miêu tả làm rõ đặc điểm của tham thể chủ thể, đối thể xét trong mối quan hệ với hạt nhân ngữ nghĩa. - Chỉ ra vai trò của tham thể chủ thể, đối thể đối với việc hiện thực hóa các loại sự tình, hiện thực hóa ý nghĩa của các vị từ trong sự tình. Với những kết quả đạt được trên đây, luận án mong muốn góp phần bổ sung, làm sáng tỏ thêm một số khía cạnh lí thuyết về nghĩa biểu hiện, tham thể chủ thể, đối thể trên cứ liệu tiếng Việt; đồng thời, cung cấp một tài liệu tham khảo hữu ích đối với việc nghiên cứu và dạy học ngữ pháp tiếng Việt.

Nhiệm vụ nghiên cứu Để thực hiện mục đích, chúng tôi đặt ra nhiệm vụ nghiên cứu trong luận án là: - Tổng thuật làm rõ tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài. 2 - Xác lập cơ sở lí luận của đề tài qua việc làm rõ các khái niệm liên quan. - Miêu tả các đặc điểm của chủ thể và đối thể trong cấu trúc nghĩa biểu hiện của câu đơn tiếng Việt. - Làm rõ vai trò của chủ thể và đối thể trong việc chuyển hóa vị từ tiếng Việt từ tiểu loại này sang tiểu loại khác.

- Làm rõ ảnh hưởng của chủ thể và đối thể đến các nghĩa phái sinh của vị từ nhiều nghĩa trong câu đơn tiếng Việt. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu và nguồn ngữ liệu 3. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận án là hai tham thể chủ thể, đối thể trong cấu trúc ngữ nghĩa của câu đơn tiếng Việt. Phạm vi nghiên cứu và nguồn ngữ liệu Phạm vi nghiên cứu nghiên cứu của luận án là đặc điểm và vai trò của chủ thể, đối thể trong cấu trúc nghĩa biểu hiện của câu đơn tiếng Việt với hạt nhân ngữ nghĩa là các động từ chỉ hành động, tư thế, trạng thái, quá trình.

Nguồn ngữ liệu của luận án là các sự tình xác định trong: - Từ điển tiếng Việt (2001), Viện Ngôn ngữ học - Trung tâm từ điển học, Hoàng Phê (chủ biên), Nxb Đà Nẵng. Trong ngữ liệu này, chúng tôi khảo sát tất cả các mục từ để chọn lọc ra những ngữ cảnh sự tình có hạt nhân là các vị từ hành động do tác động của chủ thể, đối thể mà có sự phái sinh nghĩa hoặc có sự chuyển hóa từ tiểu loại này sang tiểu loại khác. - Các tác phẩm truyện ngắn, tiểu thuyết in trong một số cuốn sách giáo khoa và Tuyển tập truyện. Với ngữ liệu này, chúng tôi tìm các câu đơn có hạt nhân là các vị từ hành động do tác động của chủ thể, đối thể mà có sự phái sinh nghĩa hoặc có sự chuyển hóa từ tiểu loại này sang tiểu loại khác.

Phương pháp nghiên cứu 3 Để miêu tả đặc điểm của các vai nghĩa chủ thể, đối thể và vai trò của chúng đối với sự chuyển hóa của vị từ, luận án sử dụng các phương pháp: Phương pháp miêu tả với các thủ pháp nghiên cứu chủ yếu sau đây: - Thủ pháp pháp thống kê, phân loại: dùng để thống kê nguồn ngữ liệu (là các câu đơn có bối cảnh tối ưu gồm một vị từ hành động, vai nghĩa chủ thể, vai nghĩa đối thể), và phân loại nguồn ngữ liệu thu được. - Thủ pháp mô hình hóa: dùng để miêu tả mô hình kết trị ngữ nghĩa của các kiểu câu phù hợp với các khung vi từ. - Thủ pháp cải biến, thay thế: dùng để biến đổi trật tự cú pháp của các thành phần câu làm bộc lộ các chức năng ngữ nghĩa, ảnh hưởng của hai vai nghĩa chủ thể, đối thể đến vị từ hạt nhân. Phương pháp phân tích diễn ngôn: được vận dụng để phân tích: - Đặc điểm của các kiểu chủ thể, đối thể trong sự tình là một câu đơn tiếng Việt, phân biệt chúng với chủ ngữ, bổ ngữ trong cấu trúc cú pháp.