Luận án: Đặc điểm cấu trúc – ngữ nghĩa và lập luận của câu đố về động thực vật trong tiếng Việt

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI -------- VŨ THỊ HƯƠNG GIANG ĐẶC ĐIỂM CẤU TRÚC – NGỮ NGHĨA VÀ LẬP LUẬN CỦA CÂU ĐỐ VỀ ĐỘNG THỰC VẬT TRONG TIẾNG VIỆT Chuyên ngành: Ngôn ngữ học Mã số: 9.20 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ Người hướng dẫn khoa học: 1. TS NGUYỄN THỊ LƯƠNG 2. TS PHẠM VĂN TÌNH Hà Nội - 2020 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả trong luận án là trung thực và chưa được ai công bố trong bất kì công trình nào khác.

Tác giả Vũ Thị Hương Giang MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.

Phương pháp và thủ pháp nghiên cứu. Đóng góp mới của luận án. Ý nghĩa lí luận và thực tiễn của luận án. Cấu trúc luận án.5 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN 6 1.

Tổng quan tình hình nghiên cứu.Công trình nghiên cứu câu đố dưới góc độ văn học. Công trình nghiên cứu câu đố dưới góc độ ngôn ngữ học. Câu đố và đặc điểm của câu đố. Một số lý thuyết ngôn ngữ được chọn làm cơ sở lí luận của luận án.39 CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM CẤU TRÚC – NGỮ NGHĨA CỦA CÂU ĐỐ VỀ ĐỘNG THỰC VẬT TRONG TIẾNG VIỆT.

Đặc điểm cấu trúc của câu đố về động thực vật trong tiếng Việt. Cấu trúc của văn bản câu đố về động thực vật trong tiếng Việt. Mô hình cấu trúc đồng dạng của câu đố về động thực vật trong tiếng Việt. Đặc điểm ngữ nghĩa của câu đố về động thực vật trong tiếng Việt.

Hệ thống đề tài (chủ đề) được phản ánh trong văn bản câu đố về động thực vật trong tiếng Việt. Cách thức triển khai chủ đề trong câu đố về động thực vật trong tiếng Việt 78 2. 102 CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM LẬP LUẬN CỦA CÂU ĐỐ VỀ ĐỘNG THỰC VẬT TRONG TIẾNG VIỆT. Đặc điểm các thành phần lập luận của câu đố về động thực vật trong tiếng Việt.

Đặc điểm thành phần kết luận của câu đố về động thực vật trong tiếng Việt 105 3. Đặc điểm thành phần luận cứ của câu đố về động thực vật trong tiếng Việt 107 3. Cấu trúc lập luận của câu đố về động thực vật trong tiếng Việt. Cấu trúc lập luận tường minh.

Cấu trúc lập luận hàm ẩn. Cơ sở lập luận của câu đố về động thực vật trong tiếng Việt. Lập luận theo lẽ thường. Lập luận theo tư duy sáng tạo riêng.

148 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN.151 TÀI LIỆU THAM KHẢO.152 DANH MỤC CÁC BẢNG TRONG LUẬN ÁN Số STT Tên bảng Trang bảng 1 2.1 Cấu trúc văn bản câu đố về động thực vật trong tiếng Việt 41 2 2.2 Số lượng lời đố về động thực vật trong tiếng Việt có mô hình 49 cấu trúc đồng dạng 3 2.3 Mô hình đồng dạng nghi vấn ở cấu đố có cấu trúc thông thường 50 4 2.4 Mô hình đồng dạng trần thuật của câu đố có cấu trúc thông 54 thường 5 2.5 Mô hình đồng dạng của câu đố có cấu trúc đặc biệt 58 6 2.6 Mô hình cấu trúc ngữ pháp đồng dạng ở lời đố về động vật 64 trong tiếng Việt 7 2.7 Mô hình cấu trúc ngữ pháp đồng dạng ở lời đố về thực vật 69 trong tiếng Việt 8 2.8 Chủ đề ở lời giải của câu đố về động vật trong tiếng Việt 76 9 2.9 Chủ đề ở lời giải của câu đố về thực vật trong tiếng Việt 77 10 2.10 Miêu tả tố ở lời đố về động thực vật trong tiếng Việt 79 11 2.11 Miêu tả tố riêng ở lời đố về động vật trong tiếng Việt 90 12 2.12 Miêu tả tố riêng ở lời đố về thực vật trong tiếng Việt 94 13 2.13 Cách thức miêu tả vật đố trong lời đố về động thực vật trong 98 tiếng Việt 14 3.1 Số lượng vật đố ở kết luận của câu đố về động thực vật trong 105 tiếng Việt 15 3.2 Số lượng luận cứ trong lập luận câu đố về động thực vật 108 trong tiếng Việt 16 3.3 Cấu trúc lập luận của câu đố về động thực vật trong tiếng 113 Việt 17 3.4 Một số dạng lập luận theo tư duy sáng tạo riêng ở lời đố về 118 động thực vật trong tiếng Việt 18 3.5 Phương thức chuyển trường trong lập luận ở lời đố về động 119 thực vật trong tiếng Việt 19 3.6 Phương thức chơi chữ ở lời đố về động thực vật trong tiếng 134 Việt 1 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài 1. Văn học là nghệ thuật ngôn từ. Là một thể loại văn học dân gian nên câu đố cũng được tạo ra từ chất liệu ngôn từ.

Cùng với thành ngữ, tục ngữ, câu đố là kho tàng bảo lưu giá trị văn hóa của dân tộc, cộng đồng. Từ lâu, nó đã đi sâu, chiếm vị trí đáng kể, trở thành một món ăn quan trọng, không thể thiếu trong đời sống tinh thần của người dân Việt. Tiếp cận thể loại văn học dân gian này từ góc độ ngôn ngữ - văn hóa sẽ là cơ hội tốt để chỉ ra được bản sắc văn hóa của cộng đồng, bên cạnh đặc điểm cấu trúc – ngữ nghĩa, lập luận của câu đố. Đây cũng là hướng nghiên cứu khá phổ biến, được ưa chuộng hiện nay: hướng nghiên cứu liên ngành, nghiên cứu ngôn ngữ trong mối quan hệ với văn học, tâm lý học.

Đố - giải là một trong những hoạt động giao tiếp bằng ngôn ngữ, thường xuyên diễn ra trong đời sống cộng đồng. Không đơn thuần chỉ là một trò chơi giải trí thông thường, đó còn là một sân chơi trí tuệ bổ ích bằng ngôn từ - nhờ đó, với cả người ra đố và giải đố; năng lực tư duy, cụ thể là năng lực phán đoán trên cơ sở suy luận được rèn rũa, trau dồi; đồng thời khả năng sử dụng ngôn ngữ linh hoạt cũng được rèn luyện. Nhiều câu đố đã được văn bản hóa, tồn tại với tư cách một văn bản. Là văn bản nhưng văn bản câu đố lại có cấu trúc đặc biệt, so với các thể loại văn học dân gian khác.

Câu đố là một loại đơn vị hết sức đặc biệt (Nó là một dạng “câu” đặc biệt và cũng là một dạng văn bản đặc biệt). Được gọi là “câu” nhưng câu đố lại có cấu tạo ở dạng văn bản, trọn vẹn và khép kín. Mặt khác, câu đố vốn là một loại hình văn bản có phong cách chức năng ngôn ngữ khá độc đáo, vừa thể hiện đặc điểm của ngôn ngữ văn học (văn học dân gian) lại vừa mang những nét đặc trưng của phong cách ngôn ngữ sinh hoạt hàng ngày; vừa là một loại hình văn bản ngôn từ vừa là loại hình văn hóa diễn xướng dân gian. Vì thế, nghiên cứu, tìm hiểu câu đố (kể cả phần lời đố, lời giải hay phần diễn xướng) đều hứa hẹn có nhiều “đất” để khai thác; mang lại những kết luận khoa học hấp dẫn, lí thú.

Cũng như các thể loại văn học dân gian khác, câu đố chủ yếu là sản phẩm của quần chúng nông dân lao động nên ẩn số (để giải mã) thường là những gì thân quen, gắn bó với đời sống của họ. Với nền văn minh nông nghiệp lúa nước, thế giới 2 động thực vật muôn màu không chỉ là một thực thể bên ngoài của tự nhiên mà còn thâm nhập sâu sắc vào đời sống văn hóa tinh thần của con người. Vì thế, chiếm đa số (gần 1/5) trong kho tàng câu đố Việt Nam là những câu đố về con vật; về cây cỏ, hoa lá, củ quả gần gũi, quen thuộc với người nông dân. Đây cũng là mảng có nhiều câu đố đặc sắc cần khai thác.

Dù câu đố được sử dụng rộng rãi, phổ biến trong đời sống sinh hoạt hàng ngày nhưng không phải ai cũng dễ dàng giải mã, tìm ra ẩn số được kí mã trong bài toán ngôn ngữ ấy. Bởi lẽ nó không phản ánh sự vật, hiện tượng của thế giới khách quan như lối nói thông thường mà theo “lối nói chệch, nói một đằng, hiểu một nẻo” [44, tr. 257], “bằng phương pháp giấu tên và nghệ thuật chuyển hóa gây nhiễu (chuyển vật nọ thành vật kia)” [43, tr. Yêu cầu đặt ra với người đố là luôn phải tìm ra những cách nói mới lạ, nhằm đánh lạc hướng lập luận ở người đoán giải.

Xem xét đặc điểm cấu trúc – ngữ nghĩa và lập luận của câu đố góp phần khẳng định giá trị, vai trò cũng như sự độc đáo, riêng biệt của thể loại này trong đời sống văn học dân tộc. Đồng thời đây là việc làm cần thiết để thấy được nét đặc sắc về ngôn ngữ của thể loại này, cũng như giải mã được lôgic của tư duy, triết lí dân gian qua ngôn ngữ đố. Do tính hấp dẫn của câu đố (từ góc độ ngôn ngữ học) nên đã có không ít công trình nghiên cứu về nó song phần lớn các công trình đó mới chỉ dừng lại ở việc sưu tầm và giải đáp ẩn số. Cũng có một số tài liệu nghiên cứu về thể loại này nhưng ở mức khái quát.

Cho đến nay, những công trình nghiên cứu câu đố dưới góc độ ngôn ngữ học còn khá khiêm tốn. Các tác giả mới chỉ khai thác nó ở góc độ biểu thức miêu tả chiếu vật, tiền giả định, phương thức chơi chữ, vấn đề ẩn dụ trong câu đố,… chứ chưa khai thác đặc điểm cấu trúc – ngữ nghĩa và lập luận của nó. Chưa có công trình nào nghiên cứu tổng thể ba đặc điểm này của câu đố về động thực vật trong tiếng Việt. Vì thế, tiếp cận câu đố một cách hệ thống ở các bình diện trên cho đến thời điểm này, vẫn là điều mới lạ, hứa hẹn kết quả nghiên cứu về đối tượng “được coi là thách thức người tiếp nhận”.

Với những căn cứ trên, chọn đề tài Đặc điểm cấu trúc – ngữ nghĩa và lập luận của câu đố về động thực vật trong tiếng Việt để nghiên cứu, người viết mong muốn góp thêm một cách nhìn về câu đố dưới ánh sáng của một số lý thuyết ngôn ngữ học. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích nghiên cứu Thực hiện đề tài này, chúng tôi mong muốn: - Làm rõ đặc điểm cấu trúc – ngữ nghĩa và lập luận của câu đố về động thực vật trong tiếng Việt, để thấy được sự độc đáo của loại văn bản đặc biệt này dưới góc độ ngôn ngữ học. - Chỉ ra nét độc đáo về cấu trúc - ngữ nghĩa, lập luận và đặc trưng tư duy văn hóa, triết lí dân gian qua câu đố về động thực vật trong tiếng Việt.