Chuyên khảo quy luật đối ứng ngữ âm giữa Âm Hán Việt tiếng Việt và tiếng Trung Quốc hiện đại - TS. Lưu H nrw Vũ

NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC VIỆT NAM TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGÂN HÀNG TP. HỒ CHÍ MINH SÁCH CHUYÊN KHẢO NGHIÊN CỨU QUY LUẬT ĐỐI ỨNG NGỮ ÂM GIỮA ÂM HÁN VIỆT TIẾNG VIỆT VÀ TIẾNG TRUNG QUỐC HIỆN ĐẠI TS. LƯU HỚN VŨ Thành phố Hồ Chí Minh - Năm 2023 2 LỜI NÓI ĐẦU Âm Hán Việt tiếng Việt, hay còn gọi là cách đọc Hán Việt, là cách đọc của người Việt Nam đối với hệ thống văn tự Hán. Cách đọc này là kết quả của tiếp xúc ngôn ngữ Việt - Trung, có nguồn gốc từ Đường âm dạy ở Giao Châu vào thế kỉ VIII và IX.

Trong quá trình nghiên cứu và giảng dạy, chúng tôi nhận thấy ở chiều đồng đại giữa âm Hán Việt tiếng Việt và tiếng Trung Quốc tồn tại quy luật đối ứng ngữ âm trên các bình diện âm đầu, vần và thanh điệu. Tuy nhiên, các thành quả nghiên cứu hiện nay chỉ mới tiến hành đối chiếu một chiều giữa âm Hán Việt tiếng Việt và tiếng Trung Quốc, chưa tiến hành đối chiếu hai chiều giữa âm Hán Việt tiếng Việt và tiếng Trung Quốc, đồng thời thiếu các yếu tố định lượng. Chuyên khảo này được thực hiện nhằm mục tiêu xác định các quy luật đối ứng ngữ âm hai chiều giữa âm Hán Việt tiếng Việt và tiếng Trung Quốc bằng phương pháp nghiên cứu định lượng. Chuyên khảo sử dụng 3.000 chữ Hán thông dụng trong lĩnh vực Giáo dục tiếng Trung Quốc quốc tế làm cơ sở ngữ liệu.

Sau khi loại bỏ các trường hợp khinh thanh, ngữ liệu nghiên cứu được xác định gồm 2.124 trường hợp âm đọc tiếng Trung Quốc và 3.292 trường hợp âm Hán Việt tiếng Việt của các chữ Hán này. Quy luật đối ứng ngữ âm được xác định với nguyên tắc tồn tại đối ứng hai chiều giữa âm Hán Việt tiếng Việt và tiếng Trung Quốc. Các đối ứng này phải là hình thức đối ứng chủ yếu, chiếm tỉ lệ phầm trăm ≥ tỉ lệ phần trăm trung bình, tức là có tỉ lệ phần trăm ≥ 100%/ số hình thức đối ứng. Chúng tôi hi vọng chuyên khảo này có thể giúp ích cho quý thầy, cô giáo và người học trong quá trình dạy và học tiếng Trung Quốc.

Mặc dù đã có nhiều cố gắng, nhưng chắc chắn sẽ khó tránh khỏi những thiếu sót. Chúng tôi rất mong nhận được các ý kiến góp ý, phê bình từ quý độc giả. Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 5 năm 2023 Tác giả TS. Lưu Hớn Vũ 3 MỤC LỤC CHƯƠNG 1: MỞ ĐẦU.

Lí do chọn đề tài. Tổng quan nghiên cứu. Các nghiên cứu về nguồn gốc và đặc điểm của âm Hán Việt tiếng Việt. Các nghiên cứu về sự đối ứng ngữ âm giữa âm Hán Việt tiếng Việt và tiếng Trung Quốc.

Phương pháp nghiên cứu. Ngữ liệu nghiên cứu .15 CHƯƠNG 2: ĐỐI ỨNG TRÊN BÌNH DIỆN ÂM ĐẦU. Đối ứng của âm đầu âm Hán Việt tiếng Việt trong tiếng Trung Quốc. Âm đầu ch /c/.

Âm đầu kh /x/. Âm đầu ng (ngh) /ŋ/. Âm đầu nh /ɲ/. Âm đầu ph /f/.

Âm đầu th /th/. Âm đầu tr /ʈ/. Đối ứng của âm đầu tiếng Trung Quốc trong âm Hán Việt tiếng Việt. Âm đầu c /tsh/.

Âm đầu ch /tʂh/. Âm đầu k /kh/. Âm đầu p /ph/. Âm đầu sh /ʂ/.

Âm đầu t /th/. Âm đầu z /ts/. Âm đầu zh /tʂ/. Quy luật đối ứng âm đầu .51 5 CHƯƠNG 3: ĐỐI ỨNG TRÊN BÌNH DIỆN VẦN.

Đối ứng của vần của âm Hán Việt tiếng Việt trong tiếng Trung Quốc. Vần ac /ak/. Vần ach /ac/. Vần ai /ai/.

Vần am /am/. Vần an /an/. Vần ao /au/. Vần ap /ap/.

Vần at /at/. Vần êt /et/. Vần ia /ia/. Vần ich /ic/.

Vần iêc /iek/. Vần iêm /iem/. Vần iên /ien/. Vần iêp /iep/.

Vần iêt /iet/. Vần iêu /ieu/. Vần im /im/. Vần in /in/.

Vần oa (ua) /ua/. Vần oach (uach) /uac/. Vần oai (uai) /uai/. Vần oan (uan) /uan/.

Vần oang (uang) /uaŋ/. Vần oanh /uaɲ/. Vần oat (uat) /uat/. Vần ôc /ok/.

Vần ôi /oi/. Vần ôn /on/. Vần ôt /ot/. Vần uc /uk/.

Vần uê /ue/. Vần uêch /uec/. Vần un /un/. Vần uôc /uok/.

Vần uôi /uoi/. Vần uôn /uon/. Vần uông /uoŋ/. Vần ut /ut/.

Vần uy /ui/. Vần uyên /uien/. Vần uyêt /uiet/. Vần uynh /uiɲ/.

Đối ứng của vần tiếng Trung Quốc trong âm Hán Việt tiếng Việt. Vần in /in/. Vần ionɡ /yuŋ/. Vần uei (ui) /ueɪ/.

Vần uo /uo/. Vần ün /yn/. Quy luật đối ứng vần .132 9 CHƯƠNG 4: ĐỐI ỨNG TRÊN BÌNH DIỆN THANH ĐIỆU. Đối ứng của thanh điệu âm Hán Việt tiếng Việt trong tiếng Trung Quốc.

Đối ứng của thanh điệu tiếng Trung Quốc trong âm Hán Việt tiếng Việt. Quy luật đối ứng thanh điệu .154 CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN. 155 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 157 PHỤ LỤC: BẢNG CHỮ HÁN TIẾNG TRUNG QUỐC THÔNG DỤNG.

159 10 CHƯƠNG 1: MỞ ĐẦU 1. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI Tiếng Việt và tiếng Trung Quốc là hai ngôn ngữ thuộc loại hình đơn lập, tuy có sự khác nhau về ngữ hệ song có quá trình tiếp xúc ngôn ngữ lâu đời. Trong quá trình tiếp xúc giữa hai ngôn ngữ, tiếng Việt đã tiếp nhận một lượng lớn từ ngữ tiếng Trung Quốc. Hiện tượng tiếp nhận này diễn ra không giống nhau qua các thời kì: giai đoạn trước thời Đường (Trung Quốc), hiện tượng tiếp nhận từ ngữ tiếng Trung Quốc của tiếng Việt chỉ mang tính chất lẻ tẻ, rời rạc thông qua con đường khẩu ngữ; giai đoạn từ thời Đường (Trung Quốc) trở về sau, tiếng Việt đã tiếp nhận các từ ngữ tiếng Trung Quốc một cách có hệ thống thông qua con đường sách vở.

Quá trình tiếp xúc ngôn ngữ Việt - Trung này đã hình thành nên cách đọc Hán - Việt, còn gọi là âm Hán Việt. Đó là lối đọc chữ Hán riêng của Việt Nam, là cái vỏ ngữ âm mà người Việt Nam gán cho hệ thống văn tự Hán (Nguyễn Tài Cẩn, 1979). Trong quá trình giảng dạy tiếng Trung Quốc cho người học Việt Nam, chúng tôi nhận thấy trên bình diện đồng đại giữa âm Hán Việt tiếng Việt và tiếng Trung Quốc tồn tại một số quy luật đối ứng. Nếu hiểu và nắm được các quy luật đối ứng này sẽ rất hữu ích cho việc học tiếng Trung Quốc của người Việt và việc học tiếng Việt của người Trung Quốc.

Tuy nhiên, trong số các tài liệu mà chúng tôi thu thập được, hiện nay vẫn chưa có tài liệu nào tiến hành nghiên cứu vấn đề này từ góc độ tiếng Trung Quốc hay từ hai góc độ tiếng Trung Quốc và tiếng Việt. Vì vậy, việc nghiên cứu quan hệ đối ứng ngữ âm giữa âm Hán Việt tiếng Việt và tiếng Trung Quốc là vô cùng cần thiết. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU Từ lâu, âm Hán Việt tiếng Việt đã trở thành vấn đề quan tâm nghiên cứu của rất nhiều nhà ngôn ngữ học nói chung, người làm công tác nghiên cứu và giảng dạy tiếng Trung Quốc nói riêng. Có thể quy các công trình nghiên cứu âm Hán Việt tiếng Việt về hai mảng nghiên cứu sau: 1.

Các nghiên cứu về nguồn gốc và đặc điểm của âm Hán Việt tiếng Việt Nhà ngôn ngữ học nổi tiếng người Pháp Henri Maspero là người đầu tiên đề cập đến vấn đề nguồn gốc của âm Hán Việt tiếng Việt. Trong công trình nghiên cứu Etudes 11 sur la phonetique historique de la langue Annamite. Les initiales công bố năm 1912, Henri Maspero cho rằng âm Hán Việt tiếng Việt có nguồn gốc từ phương ngữ Trường An (Trung Quốc) vào thế kỉ X, đồng thời đã tiến hành miêu tả quá trình diễn biến hệ thống âm đầu từ Đường âm đến âm Hán Việt tiếng Việt. Có thể nói, Henri Maspero là người đặt nền móng cho việc nghiên cứu âm Hán Việt tiếng Việt, có tầm ảnh hưởng rất lớn đối với các nghiên cứu sau này.

Trong thời gian từ mùa thu năm 1939 đến mùa hè năm 1940, nhà ngôn ngữ học nổi tiếng Trung Quốc Wang Li (王力) đã đến Viện Viễn đông Bác cổ (Ecole francaise d’ Extrême - Orient) tại Hà Nội tiến hành công tác nghiên cứu về âm Hán Việt trong tiếng Việt. Thành quả nghiên cứu trong giai đoạn đó của ông được công bố trong bài viết Nghiên cứu âm Hán Việt ( 汉越语研究 ) đăng trên tạp chí Lingnan Journal of Chinese Studies (岭南学报) vào năm 1948. Theo Wang Li (王力), khi nhà Đường (Trung Quốc) thành lập An Nam đô hộ phủ, xây dựng trường học, cưỡng ép người Việt học chữ Hán, cho nên người Việt phải học cả hệ thống chữ Hán, khi chữ Hán đi vào ngôn ngữ nói của tiếng Việt, âm đọc của chúng phải có sự thay đổi cùng với quy luật biến đổi ngữ âm của tiếng Việt, âm Hán Việt tiếng Việt vì thế được ra đời. Wang Li (王 力) cho rằng, âm Hán Việt chỉ chiếm ưu thế trong văn ngôn (ngôn ngữ viết), đặc biệt là trong thời đại khoa cử, song không chiếm ưu thế trong ngôn ngữ nói thường ngày.

Wang Li (王力) cũng đã miêu tả tường tận các đặc điểm của âm đầu, vần và thanh điệu trong âm Hán Việt tiếng Việt từ góc độ âm vận học. Wang Li (王力) phát hiện, âm Hán Việt tiếng Việt không có hai phụ âm “r” và “g”, không có hai nguyên âm “e” và “o”. Vấn đề nguồn gốc và quá trình hình thành âm Hán Việt tiếng Việt cũng được nhà ngôn ngữ học nổi tiếng Việt Nam Nguyễn Tài Cẩn quan tâm. Trong chuyên khảo Nguồn gốc và quá trình hình thành cách đọc Hán Việt xuất bản vào năm 1979, Nguyễn Tài Cẩn cho rằng cách đọc Hán Việt là một cách đọc bắt nguồn từ hệ thống ngữ âm tiếng Hán thời Đường (Trung Quốc), cụ thể là Đường âm dạy ở Giao Châu vào thế kỉ VIII và IX.

Dưới tác động của quy luật ngữ âm và ngữ âm lịch sử tiếng Việt, cách đọc Đường âm đó đã dần dần biến dạng đi, trở thành một cách đọc riêng biệt của người Việt và những người thuộc khu vực văn hoá Việt. Đó là một cách đọc độc lập, có đặc trưng riêng, chức năng riêng và có cả một lịch sử diễn biến của riêng mình. Nguyễn Tài Cẩn đã tiến hành 12 phân tích quá trình diễn biến từ hệ thống thanh mẫu, vận bộ, thanh điệu của tiếng Hán thế kỉ VIII - IX đến hệ thống âm đầu, vần, thanh điệu Hán Việt. Trong khoảng hai mươi năm trở lại đây, vấn đề đặc điểm của âm Hán Việt tiếng Việt cũng được các luận án tiến sĩ quan tâm nghiên cứu.