Luận án nghiên cứu phát ngôn cầu khiến gián tiếp tiếng Việt và tiếng Hán - Huang Xiao Long

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN _______________________ HUANG XIAO LONG (HOÀNG HIỂU LONG) NGHIÊN CỨU PHÁT NGÔN CẦU KHIẾN GIÁN TIẾP TRONG TIẾNG VIỆT VÀ ĐỐI CHIẾU VỚI TIẾNG HÁN LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC Hà Nội - 2024 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN _______________________ HUANG XIAO LONG (HOÀNG HIỂU LONG) NGHIÊN CỨU PHÁT NGÔN CẦU KHIẾN GIÁN TIẾP TRONG TIẾNG VIỆT VÀ ĐỐI CHIẾU VỚI TIẾNG HÁN Chuyên ngành: Ngôn ngữ học so sánh – đối chiếu Mã số: 9229020.03 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. TS NGUYỄN THỊ PHƯƠNG THUỲ 2. TS ĐÀO THỊ THANH LAN Hà Nội - 2024 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

Tác giả luận án Huang Xiao Long (Hoàng Hiểu Long) LỜI CẢM ƠN Đầu tiên, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS. Nguyễn Thị Phương Thuỳ và PGS. Đào Thị Thanh Lan, người hướng dẫn tận tình và nghiêm túc, cho tôi nhiều sự giúp đỡ và hướng dẫn trong suốt quá trình học tập và thực hiện luận án. Tôi xin trân trọng cảm ơn các thầy cô làm phản biện, thư ký, uỷ viên trong hội đồng bảo vệ của ngày hôm nay, góp nhiều gợi ý và chỉ dẫn cho tôi.

Trong quá trình học tập tại Việt Nam, tôi luôn nhận được nhiều sự giúp đỡ của các thầy cô giáo của Khoa Ngôn ngữ học - trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – ĐHQGHN , tôi cũng xin gửi lời cảm ơn tới mọi thầy cô giáo. Tôi xin gửi lời cảm ơn tới lãnh đạo của Học viện Ngoại ngữ, trường Đại học Quảng Tây đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi sang học Việt Nam. Trong quá trình hoàn thành luận án, tôi luôn nhận được nhiều sự giúp đỡ. Nhất là GS.

Kỳ Quảng Mưu, GV. Phan Năng Mai tìm giúp tôi nhiều tài liệu tham khảo, và những người thân và bạn bè ghi âm giúp tôi thu thập dữ liệu khẩu ngữ, ủng hộ tôi hoàn thành luận án. Còn bạn Dư Khởi Thành, Triệu Lưu – học trò cũ của tôi, từng giúp tôi nhiều việc trong thời điểm đại dịch covid – 19. Vì thế, tôi cũng xin gửi lời cảm ơn tới các đồng nghiệp, học trò và người thân, bạn bè của tôi.

Cuối cùng, tôi xin tỏ lòng biết ơn với gia đình, luôn động viên tôi trong quá trình học tập và hoàn thành luận án. Nhất là chồng tôi, là một bác sĩ ICU với công việc bận rộn, nhưng vẫn thay giúp tôi tuân thủ hiếu đạo, săm sóc bố mẹ hai bên, ủng hộ tôi học tiến sĩ trước sau như một. Tôi xin chân thành cảm ơn MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài:.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:. Mục đích và nhiệm vụ của luận án:. Phương pháp nghiên cứu và tư liệu nghiên cứu:. Đóng góp và ý nghĩa của luận án:.

Bố cục của luận án:. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu.1 Tình hình nghiên cứu phát ngôn cầu khiến gián tiếp ở phương Tây .2 Tình hình nghiên cứu phát ngôn cầu khiến gián tiếp ở Việt Nam .3 Tình hình nghiên cứu phát ngôn cầu khiến gián tiếp ở Trung Quốc.2 Cơ sở lý thuyết của đề tài .1 Lý thuyết hành động ngôn từ .2 Lý luận về hành động ngôn từ gián tiếp.3 Cầu khiến và phát ngôn cầu khiến .4 Những lý thuyết liên quan đến hành động cầu khiến gián tiếp .5 Một số vấn đề cơ bản về đối chiếu ngôn ngữ. KHẢO SÁT PHÁT NGÔN CẦU KHIẾN GIÁN TIẾP TIẾNG VIỆT .1 Hình thức của phát ngôn cầu khiến gián tiếp tiếng Việt .2 Ý nghĩa và mức độ cầu khiến của các loại hành động cầu khiến gián tiếp .3 Phát ngôn cầu khiến gián tiếp quy ước trong tiếng Việt .1 Phát ngôn cầu khiến gián tiếp quy ước dạng thức hỏi .2 Phát ngôn cầu khiến gián tiếp quy ước dạng thức trần thuật .3 Phát ngôn cầu khiến gián tiếp quy ước dạng thức cảm thán .4 Phát ngôn cầu khiến gián tiếp phi quy ước trong tiếng Việt.1 Phát ngôn cầu khiến gián tiếp phi quy ước dạng thức hỏi .2 Phát ngôn cầu khiến gián tiếp phi quy ước dạng thức cảm thán.3 Phát ngôn cầu khiến gián tiếp phi quy ước có cả hình thức hỏi, trần thuật và cảm thán. 110 Chương 3: KHẢO SÁT PHÁT NGÔN CẦU KHIẾN GIÁN TIẾP TIẾNG HÁN .1 Hình thức của phát ngôn cầu khiến gián tiếp tiếng Hán .2 Ý nghĩa và mức độ cầu khiến của các loại hành động cầu khiến gián tiếp 114 3.3 Phát ngôn cầu khiến gián tiếp quy ước trong tiếng Hán .1 Phát ngôn cầu khiến gián tiếp quy ước dạng thức hỏi .2 Phát ngôn cầu khiến gián tiếp quy ước dạng thức trần thuật .3 Phát ngôn cầu khiến gián tiếp quy ước dạng thức cảm thán.

Phát ngôn cầu khiến gián tiếp phi quy ước trong tiếng Hán .1 Phát ngôn cầu khiến gián tiếp phi quy ước dạng thức hỏi .2 Phát ngôn cầu khiến gián tiếp phi quy ước dạng thức cảm thán.3 Phát ngôn cầu khiến gián tiếp phi quy ước có cả hình thức hỏi, trần thuật và cảm thán. ĐỐI CHIẾU PHÁT NGÔN CẦU KHIẾN GIÁN TIẾP TRONG TIẾNG VIỆT VỚI TIẾNG HÁN .1 Đối chiếu tình huống sử dụng thực tế về phát ngôn cầu khiến gián tiếp quy ước và phi quy ước trong tiếng Việt với tiếng Hán .2 Đối chiếu ý nghĩa và mức độ cầu khiến của phát ngôn cầu khiến gián tiếp trong tiếng Việt với tiếng Hán .3 Đối chiếu phát ngôn cầu khiến gián tiếp nhóm quy ước của tiếng Việt với sự tương đương trong tiếng Hán .1 Đối chiếu phát ngôn cầu khiến gián tiếp quy ước dạng thức hỏi trong tiếng Việt với tiếng Hán .2 Đối chiếu phát ngôn cầu khiến gián tiếp quy ước dạng thức trần thuật trong 2 tiếng Việt với tiếng Hán .3 Đối chiếu phát ngôn cầu khiến gián tiếp quy ước dạng thức cảm thán trong tiếng Việt với tiếng Hán .4 Đối chiếu phát ngôn cầu khiến gián tiếp phi quy ước trong tiếng Việt với tiếng Hán .1 Đối chiếu phát ngôn cầu khiến gián tiếp phi quy ước dạng thức hỏi trong tiếng Việt với tiếng Hán .2 Đối chiếu phát ngôn cầu khiến gián tiếp phi quy ước dạng thức cảm thán với chức năng cầu khiến gián tiếp trong tiếng Việt với tiếng Hán .3 Đối chiếu phát ngôn cầu khiến phi quy ước có cả hình thức hỏi, trần thuật và cảm thán trong tiếng Việt với tiếng Hán .270 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN .273 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO .274 DANH MỤC NGUỒN TƯ LIỆU TRÍCH DẪN .279 PHỤ LỤC 3 QUY ƯỚC VIẾT TẮT - B: Bổ ngữ - D1: Danh từ hoặc đại từ nhân xưng ở ngôi thứ nhất. - D2: Danh từ hoặc đại từ nhân xưng ở ngôi thứ hai. - D3: Danh từ hoặc đại từ nhân xưng ở ngôi thứ ba.

- HĐCK: Hành động cầu khiến - HĐCKGT: Hành động cầu khiến gián tiếp - HĐCKTT: Hành động cầu khiến trực tiếp - P: Phần biểu thị lõi sự tình (nội dung mệnh đề lô gíc). - PNCK: Phát ngôn cầu khiến - PNCKGT: Phát ngôn cầu khiến gián tiếp - PNCKTT : Phát ngôn cầu khiến trực tiếp - Tct: Từ cảm thán/ tiểu từ tính thái. - N: Danh từ - Nxb: Nhà xuất bản - V: Động từ - V(p): Vị từ, động từ có thể có phần phụ - Vt: Vị từ tính chất/ trạng thái. Lý do chọn đề tài: Hành động cầu khiến gián tiếp (HĐCKGT) là một loại hành động nói luôn được nảy sinh trong cuộc giao tiếp hàng ngày.

Phát ngôn cầu khiến gián tiếp (PNCKGT) không có những dấu hiệu đặc trưng rõ rệt như các vị từ ngôn hành, các tiểu từ mang ý nghĩa cầu khiến hoặc ngữ điệu để thể hiện hành động cầu khiến (HĐCK), chưa được nghiên cứu sâu sắc như phát ngôn cầu khiến trực tiếp (PNCKTT), dễ thấy rằng đây là một “chỗ trống” trong nghiên cứu PNCKGT. Vả lại, là một phương tiện giao tiếp, cách sử dụng PNCKGT cũng như một môn nghệ thuật rất quan trọng. Nếu dùng ngôn từ thoả đáng thì vừa đạt được ý muốn của người nói, lại làm cho người nghe hài lòng tiếp nhận. Trái lại, sẽ gây nhiều điều không thuận lợi trong giao tiếp, thậm chí là hiểu nhầm ý muốn của đối phương hoặc gây mâu thuẫn.

Thứ hai là trong cuộc giao tiếp xuyên văn hóa, chúng ta càng phải lưu ý đến sự khác biệt về văn hóa của hai bên. Mặc dù Việt Nam và Trung Quốc là hai nước châu Á, đều thuộc về vùng văn hóa Đông Á nhưng chuẩn mực xã hội và phong tục tập quán của hai nước vẫn có điểm khác, tư duy của nhân dân hai nước cũng có một vài khác biệt. Khi chúng ta thực hiện giao tiếp xuyên văn hóa, nếu không chú ý đến những sự khác biệt này trong nền văn hóa hai nước, có thể tạo ra một kết quả là thực hiện giao tiếp thất bại, hoặc không thể đạt được hiệu quả giao tiếp như ý muốn của mình. Thứ ba, chúng ta cần tìm hiểu những sự khác biệt về ngôn ngữ, về nền văn hóa giữa Việt Nam và Trung Quốc, để tránh khỏi sự di chuyển tiêu cực về ngữ dụng khi thực hiện giao tiếp.

Chẳng hạn, khi người Trung Quốc nêu ra hoặc tiếp nhận PNCKGT bằng tiếng Việt, nên nói thế nào mới thể hiện được sự lịch sự và tôn trọng. Chúng ta học và nghiên cứu ngoại ngữ không những cần học những kiến thức về ngữ pháp, mà còn phải học thêm kiến thức về dụng học, biết rõ được thì thực hiện hoặc tiếp nhận những HĐCKGT bằng tiếng nước ngoài phải tuân theo chuẩn mực xã hội gì, thói quen gì về ngôn từ. Cho nên, chúng tôi nghĩ, khi giảng dạy ngoại ngữ, môn ngữ dụng học có lẽ nên trở thành một môn bắt buộc. 5 Cuối cùng, nghiên cứu đối chiếu về PNCKGT của tiếng Việt và tiếng Hán, cũng như nghiên cứu đối chiếu ngữ dụng của tiếng Việt và tiếng Hán còn nhiều điểm nóng đáng được chúng tôi lưu ý.

Cho nên, chúng tôi làm luận án “Nghiên cứu PNCKGT trong tiếng Việt và đối chiếu với tiếng Hán”, để tìm hiểu quy luật về ngữ pháp, ngữ nghĩa và ngữ dụng của PNCKGT trong tiếng Việt và tiếng Hán, hy vọng có đóng góp cho người học tiếng Việt hoặc tiếng Hán. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu: 2.1 Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu trong luận án là những PNCKGT của tiếng Việt và tiếng Hán, gồm cả kiểu PNCKGT quy ước và phi quy ước.