Luận án tiến sĩ: Đối chiếu giới từ Hán Việt hiện đại - Lý Yên Châu

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN LÝ YÊN CHÂU (LI YANZHOU) ĐỐI CHIẾU GIỚI TỪ TIẾNG HÁN HIỆN ĐẠI VỚI GIỚI TỪ TIẾNG VIỆT HIỆN ĐẠI (QUA MỘT SỐ GIỚI TỪ) LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC HàNội - 2016 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --------------------------------- LÝ YÊN CHÂU (LI YANZHOU) ĐỐI CHIẾU GIỚI TỪ TIẾNG HÁN HIỆN ĐẠI VỚI GIỚI TỪ TIẾNG VIỆT HIỆN ĐẠI (QUA MỘT SỐ GIỚI TỪ) CHUYÊN NGÀNH: NGÔN NGỮ HỌC SO SÁNH ĐỐI CHIẾU MÃ SỐ: 62 22 01 10 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS ĐÀO THANH LAN HàNội - 2016 LỜI CAM ĐOAN Tôi cam đoan đây là công trình nghiên c ứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả được trình bảy trong luận án này là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kì công trình nào. Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về nội dung luận án. Tác giả luận án Lý Yên Châu (Li Yanzhou) LỜI CẢM ƠN Luận án của tôi sẽ không thể hoàn tất nếu không được sự động viên và hướng dẫn tận tình của Phó giáo sư – Tiến Sĩ Đào Thanh Lan.

Cô đã dành nhiều thời gian và công sức để hướng dẫn, đọc và nhận xét bản thảo giúp cho tôi hoàn thành được luận án này. Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô trong Khoa Ngôn ngữ học, gia đình và bạn bè đã tạo điều kiện, ủng hộ, động viên và chia sẻ để tôi có thể hoàn thành luận án. Mặc dù đã c ố gắng hoàn thiện luận án bằng mọi sức nỗ lực và khả năng của mình, tuy nhiên không thể tránh khỏi những thiếu sót, nên tôi rất mong nhận được những đóng góp quý báu của qúy thầy cô và các bạn đồng nghiệp. Xin chân thành cảm ơn.

LÝ YÊN CHÂU(LI YANZHOU) DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT (Sử dụng trong luận án) N = Danh từ Np = Cụm danh từ hoặc đoạn ngữ danh từ V = Động từ Vp = Cụm động từ hoặc đoạn ngữ động từ P = Giới từ Pp = Cụm giới từ hoặc đoạn ngữ giới từ + = Câu đúng -/* = Câu sai hoặc cấu trúc không thể có & = Và → = Cóthể phát triển thành = = Bằng DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 1.1: Giới từ thường dùng trong tiếng Hán vàtiếng Việt 4 Bảng 2.1: Mô hình “Giới từ + phương vị” 68 Bảng 2.2: Mô hình “Giới từ + liên từ, động từ, giới từ” 69 Bảng 2.3: Mô hình “Giới từ + các từ loại khác” 70 Bảng 2.4: Mô hình “giới từ + động từ, danh từ, giới từ” 72 Bảng 2.5: Mô hình “giới từ + danh từ / động từ + giới từ” 72 Bảng 2.6: Mô hình “động từ + giới từ + giới từ” 72 Bảng 2.7: Sự giống vàkhác của giới từ “朝”, “向”, và “往” 104 Bảng 3.1: Những giới từ tiếng Hán không thể lược bỏ 124 Bảng 3.2: Những giới từ tiếng Việt không thể lược bỏ 124 Bảng 3.3: Những giới từ chỉ đối tướng trong tiếng Hán không thể lược bỏ 129 Bảng 3.4: Những giới từ chỉ đối tướng trong tiếng Việt không thể lược bỏ 130 Bảng 3.5: Những giới từ chỉ căn nguyên và công cụ của tiếng Hán không thể lược bỏ 130 Bảng 3.6: Những giới từ chỉ căn nguyên và công cụ của tiếng Việt không thể lược bỏ 131 Bảng 3.7: Những giới từ chỉ thời gian, nơi chốn, phương diện, phạm vi của tiếng Hán có thể lược bỏ 132 Bảng 3.8: Những giới từ chỉ thời gian, nơi chốn, phương diện, phạm vi của tiêng Việt có thể lược bỏ 134 Bảng 3.9: Các giới từ khác 136 Bảng 3.10: Một số động từ tiếng Hán đối chiếu với tiếng Việt 137 MỤC LỤC Lời cam đoan Lời cảm ơn Danh mục các kýhiệu vàchữ viết tắt Danh mục các bảng MỞ ĐẦU. Lýdo chọn đề tài. Mục đích vànhiệm vụ nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu.

Đối tượng vàngữ liệu nghiên cứu. Những đóng góp của luận án. Bố cục của luận án. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SƠ LÍ LUẬN.

Tổng quan tình hình nghiên cứu. Tình hình nghiên cứu giới từ tiếng Hán. Tình hình nghiên cứu giới từ tiếng Việt. Tì nh nghiên cứu đối chiếu giới từ tiếng Hán với giới từ tiếng Việt.

Cơ sở líthuyết liên quan đến đề tài. Líthuyết ngôn ngữ học đối chiếu. Líthuyết về giới từ. Khái niệm giới từ.

Đặc điểm giới từ. Phân loại giới từ. Phân biệt giới từ với động từ…. Phân biệt giới từ với liên từ.

Phân biệt giới từ với một số từ loại khác. ĐỐI CHIẾU ĐẶC ĐIỂM NGỮ PHÁP VÀ NGỮ NGHĨA CỦA GIỚI TỪ TIẾNG HÁN VỚI GIỚI TỪ TIẾNG VIỆT. Đối chiếu về chức năng ngữ pháp của giới từ. Những điểm giống nhau.

Những điểm khác nhau. Đối chiếu về cấu tạo của giới từ. Cấu tạo của giới từ tiếng Hán. Giới từ kép.

Cấu tạo của giới từ tiếng Việt. Giới từ kép. Đối chiếu về giới ngữ tiếng Hán với tiếng Việt. Đối chiếu về cấu tạo của giới ngữ.

Đối chiếu về sự phân bố vị trícủa giới ngữ. Những điểm giống nhau. Những điểm khác nhau. Đối chiếu về chức năng ngữ pháp của giới ngữ.

Chức năng ngữ pháp của giới ngữ tiếng Hán. Chức năng ngữ pháp của giới ngữ tiếng Việt. Đối chiếu về ngữ nghĩa của giới từ tiếng Hán với giới từ tiếng Việt. Căn cứ đối chiếu.

Giới từ chỉ không gian (địa điểm, nơi chốn). Giới từ chỉ thời gian. Giới từ chỉ phương hướng. Giới từ chỉ đối tượng.

Giới từ chỉ phạm vi. Giới từ chỉ phương diện. Giới từ chỉ mục đích. Giới từ chỉ nguyên nhân.

Giới từ chỉ căn nguyên. Các nhóm nhỏ khác.Tiểu Kết…………………………………………………………………120 CHƢƠNG 3. ĐỐI CHIẾU HOẠT ĐỘNG CỦA GIỚI TỪ TIẾNG HÁN VỚI GIỚI TỪ TIẾNG VIỆT. Đối chiếu sự hiện diện và không hiện diện của giới từ tiếng Hán với giới từ tiếng Việt.

Về bình diện cúpháp. Về bình diện ngữ nghĩa. Về cách dùng. Nhìn từ sự chi phối của động từ.

Đối chiếu chức năng đánh dấu chủ đề của giới từ tiếng Hán với giới từ tiếng Việt. Giới từ tiếng Hán vàchủ đề hóa (topicalization). Giới từ chỉ căn nguyên đánh dấu chủ đề. Giới từ chỉ nguyên nhân đánh dấu chủ đề.

Giới từ chỉ phương diện đánh dấu chủ đề. Giới từ chỉ phạm vi đánh dấu chủ đề. Giới từ chỉ đối tượng đánh dấu chủ đề.Giới từ tiếng Việt và chủ đề hóa. Giới từ chỉ căn nguyên đánh dấu chủ đề.

Giới từ chỉ nguyên nhân đánh dấu chủ đề. Giới từ chỉ phương diện đánh dấu chủ đề. Giới từ chỉ phạm vi đánh dấu chủ đề. Giới từ chỉ đối tượng đánh dấu chủ đề.………………………………146 KẾT LUẬN………………………………………………………………………148 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC MỞ ĐẦU 1.

Lýdo chọn đề tài Trong hầu hết các ngôn ngữ trên thế giới, hệ thống từ vựng đều được chia thành thực từ và hư từ. Trong đó, hư từ thường không có ý nghĩa biểu thị thực tại màchỉ có chức năng biểu thị ý nghĩa ngữ pháp. Căn cứ đặc tí nh của hì nh thái ngôn ngữ, tiếng Hán và tiếng Việt đều thuộc về loại hì nh ngôn ngữ đơn lập (Isolating language), hư từ vàtrật tự từ đóng vai trò chủ yếu trong việc thể hiện ý nghĩa ngữ pháp (grammatical devices). Trong các loại hư từ của tiếng Hán vàtiếng Việt, giới từ luôn được coi làmột trong những trọng điểm ngữ pháp và cũng là mối quan tâm của đông đảo giới nghiên cứu ngôn ngữ vàgiảng dạy tiếng.

Về mặt ngữ nghĩa, giới từ cũng như các loại hư từ khác, chỉ có ý nghĩa ngữ pháp mà không có ý nghĩa từ vựng. Về chức năng cú pháp, giới từ làm nhiệm vụ kết nối từ phụ với từ chí nh. Giới từ chủ yếu bắt nguồn từ sự hư hoá, còn gọi là ―ngữ pháp hoá‖ (grammaticalization) của thực từ. Vìmức độ hư hoá khác nhau cho nên giữa giới từ và động từ, danh từ tương ứng sự phân chia ranh giới không rõnét.

Bên cạnh đó, giữa giới từ vàliên từ đôi khi sự phân chia ranh giới cũng không rõ rệt. Chí nh vìngữ nghĩa, tác dụng, nguồn gốc, cách dùng của giới từ rất phức tạp vàgiới từ trong hệ thống ngữ pháp tiếng Hán vàtiếng Việt lại cógiátrị đặc biệt, cho nên việc nghiên cứu giới từ trong ngữ pháp học tiếng Hán vàtiếng Việt xưa nay rất được coi trọng, những quan điểm về nóvẫn chưa có sự thống nhất với nhau. Trong quátrình thụ đắc ngôn ngữ, giới từ đã ảnh hưởng không nhỏ đối với sinh viên Trung Quốc vàsinh viên Việt Nam, đặc biệt làquátrì nh thụ đắc tiếng Hán và tiếng Việt với tư cách là ngôn ngữ thứ hai. Hơn nữa, do những điều kiện lịch sử và địa lý đặc biệt, cùng với quátrì nh tiếp xúc Hán - Việt lâu dài, trong tiếng Việt đã tiếp thu một lượng lớn (khoảng 70%) từ vựng tiếng Hán, thường gọi làtừ gốc Hán.

Trong số từ gốc Hán ấy, giới từ chiếm một tỷ lệ đáng kể, vídụ: do (由: yóu, do) /由 1 于: yóu yú(do vu), đối với (对: duì , đối) /对于: duìyú (đối vu), vì(为: wèi, vị)/为 了: wèi le (vị liễu), tại (在: zài, tại), từ (自: zì, tự/từ), v.v… Với tư cách là một cán bộ giảng dạy tiếng Hán cho người nước ngoài, có một thời gian khádài học tập và nghiên cứu tiếng Việt tại Trung Quốc cũng như ở Việt Nam, hiện nay đang giảng dạy tiếng Hán cho người Việt Nam vàgiảng dạy tiếng Việt cho người Trung Quốc, chúng tôi rất hứng thú với giới từ trong tiếng Hán vànhận thấy đi sâu nghiên cứu giới từ tiếng Hán trong sự đối chiếu với giới từ tiếng Việt sẽ cógiátrị líluận vàthực tiễn rất lớn đối với công tác nghiên cứu vàgiảng dạy tiếng Hán cũng như tiếng Việt ở Việt Nam vàTrung Quốc. Trong khuôn khổ một luận án tiến sĩ ngôn ngữ học, chúng tôi sẽ tập trung đối chiếu những giới từ thường dùng trong tiếng Hán với những giới từ thường dùng trong tiếng Việt, và tìm ra các phương thức biểu đạt tương đương giữa chúng. Từ đó, ứng dụng vào việc dạy học tiếng Hán cho sinh viên Việt Nam, vàdạy học tiếng Việt cho sinh viên Trung Quốc. Hy vọng có thể giúp cho người học hiểu đúng và sử dụng chính xác giới từ trong quátrì nh giao tiếp.

Vìnhững lý do trên đây, chúng tôi chọn vấn đề ―Đối chiếu giới từ tiếng Hán hiện đại với giới từ tiếng Việt hiện đại (qua một số giới từ)‖ làm đề tài luận án tiến sĩ của mình. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu Trên cơ sở hệ thống hoámột cách toàn diện về đặc điểm giới từ tiếng Hán và giới từ tiếng Việt, luận án làm rõ đặc điểm ngữ pháp của giới từ trong tiếng Hán và tiếng Việt, gồm ngữ nghĩa và cách dùng.