Luận án tiến sĩ dạng bị động trong tiếng pháp và những phương thức biểu đạt tươn

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ************************** ĐINH HỒNG VÂN DẠNG BỊ ĐỘNG TRONG TIẾNG PHÁP VÀ NHỮNG PHƯƠNG THỨC BIỂU ĐẠT TƯƠNG ĐƯƠNG TRONG TIẾNG VIỆT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC Hà Nội - 2006 1 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ************************** ĐINH HỒNG VÂN DẠNG BỊ ĐỘNG TRONG TIẾNG PHÁP VÀ NHỮNG PHƯƠNG THỨC BIỂU ĐẠT TƯƠNG ĐƯƠNG TRONG TIẾNG VIỆT CHUYÊN NGÀNH : LÝ LUẬN NGÔN NGỮ MÃ SỐ : 5.01) LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC Người hướng dẫn khoa học : GS. ĐINH VĂN ĐỨC Hà Nội - 2006 2 MỤC LỤC PHẦN MỞ ĐẦU : NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG. 7 PHẦN MỞ ĐẦU : NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG. Lý do chọn đề tài.

Mục đích của luận án. Đối tƣợng và nội dung nghiên cứu. Giả thuyết nghiên cứu. Nhiệm vụ nghiên cứu.

Phƣơng pháp và tƣ liệu nghiên cứu. Bố cục của luận án. 13 CHƢƠNG 1 : NHỮNG NỘI DUNG LÝ LUẬN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI. Những quan niệm chung về dạng bị động.

Dạng và dạng bị động. Kết cấu là gì ?. Dạng bị động là gì ?. Dạng bị động trong ngữ pháp truyền thống.

Dạng bị động trong ngữ pháp cải biến-tạo sinh. Dạng bị động trong loại hình học cú pháp. Dạng bị động trong ngữ pháp ngữ nghĩa-chức năng. Dạng bị động xét trên phƣơng diện chức năng dụng học.

Dạng bị động xét trên phƣơng diện cấu trúc ngữ nghĩa. Dạng bị động xét trên phƣơng diện hình thái cú pháp. Những lý luận phổ biến liên quan đến dạng bị động của tiếng Pháp. Định nghĩa dựa trên ngữ nghĩa.

Định nghĩa dựa trên hình thái. Định nghĩa dựa trên cú pháp. Định nghĩa dựa trên cả ngữ nghĩa lẫn hình thái. Định nghĩa dựa trên cả hình thái lẫn cú pháp.

Vấn đề "bị động" trong tiếng Việt. Các quan niệm cho rằng tiếng Việt không có cấu trúc bị động. Các quan niệm cho rằng tiếng Việt có cấu trúc bị động. Phong cách học và việc sử dụng dạng bị động.

45 CHƢƠNG 2 : NHỮNG PHƢƠNG DIỆN CƠ BẢN CỦA DẠNG BỊ ĐỘNG TRONG TIẾNG PHÁP. Dạng bị động nhìn từ phƣơng diện cấu trúc hình thức. Một số miêu tả và nhận xét về dạng bị động trong tiếng Pháp. Vấn đề hình thái học động từ bị động.

Sự hoán đổi vị trí giữa chủ ngữ và bổ ngữ của động từ. Vấn đề bổ ngữ chỉ tác nhân. Sự lựa chọn giới từ dẫn nhập bổ ngữ chỉ tác nhân. Động từ có hai bổ ngữ.

Các kiểu cấu trúc bị động có mặt trong ngữ liệu. Những cấu trúc bị động cơ bản trong tiếng Pháp. Các cấu trúc khác thể hiện ý nghĩa bị động trong tiếng Pháp. Dạng bị động đầy đủ và dạng bị động khuyết thiếu.

Tần số sử dụng dạng bị động trong các dạng văn bản tiếng Pháp. Tần số sử dụng dạng bị động trong phong cách văn chƣơng. Tần số sử dụng dạng bị động trong phong cách hành chính công vụ. Tần số sử dụng dạng bị động trong phong cách khoa học và báo chí công luận.

Tần số sử dụng dạng bị động trong phong cách sinh hoạt hàng ngày. Dạng bị động nhìn từ phƣơng diện ngữ nghĩa. Một số nhận xét. Vấn đề đồng nghĩa giữa câu bị động và câu chủ động.

Vấn đề "hành động phải chịu đựng". Bị thể bị biến đổi. Những ràng buộc về mặt ngữ nghĩa của dạng bị động. Sự đối lập trạng thái/hành động.

Sự đối lập nghĩa đen/nghĩa bóng. Chức năng của dạng bị động trong tiếng Pháp. Dạng bị động cho phép tránh nêu chủ thể hành động. Dạng bị động hƣớng sự chú ý vào đối tƣợng của hành động.

Dạng bị động hƣớng sự chú ý vào chủ thể hành động. Dạng bị động trình bày sự việc theo góc nhìn của đích thể, nhấn mạnh tiến trình của hành động. Dạng bị động bảo đảm tính liên kết đề tài. 105 CHƢƠNG 3 : VIỆC CHUYỂN DỊCH CẤU TRÚC BỊ ĐỘNG TỪ TIẾNG PHÁP SANG TIẾNG VIỆT.

Một số miêu tả. Việc diễn đạt ý nghĩa bị động trong tiếng Việt. Những biện luận cho sự tồn tại của lối nói tiếp thụ-bị động tiếng Việt. Cấu trúc bị động hiện có trong tiếng Việt.

So sánh lịch đại về tần số sử dụng cấu trúc bị động tiếng Việt. Việc chuyển dịch cấu trúc bị động tiếng Pháp sang tiếng Việt. Việc chuyển dịch cấu trúc bị động trong tác phẩm Miếng da lừa. Việc chuyển dịch cấu trúc bị động trong Hiến pháp CH Pháp 1958.

Những nét tƣơng đồng giữa dạng bị động của tiếng Pháp với lối nói tiếp thụ-bị động của tiếng Việt. Về mặt hình thức. Về mặt chức năng và ý nghĩa. Những nét dị biệt giữa dạng bị động của tiếng Pháp với lối nói tiếp thụ-bị động của tiếng Việt.

146 CHƢƠNG 4 : MỘT KHẢO SÁT VỀ VIỆC SỬ DỤNG DẠNG BỊ ĐỘNG Ở NGƢỜI VIỆT NAM HỌC TIẾNG PHÁP. Đối tƣợng khảo sát. Phƣơng pháp. Một số kết quả khảo sát.

Dịch ngôn ngữ hành chính công vụ. Dịch ngôn ngữ văn học. Dịch ngôn ngữ báo chí-công luận. Một số lỗi đã gặp trong cách sử dụng dạng bị động.

Nguyên nhân mắc lỗi trong cách sử dụng dạng bị động. Một số gợi ý về hƣớng giải quyết. Điều chỉnh cách dạy dạng bị động tiếng Pháp. Tăng cƣờng so sánh đối chiếu giữa tiếng Pháp và tiếng Việt.

Xác định rõ yêu cầu về tính trung thành trong dịch thuật. 191 NHỮNG CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 196 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 197 5 TỪ VIẾT TẮT Adj à INF Tính từ + động từ nguyên thể C Chủ ngữ Ctbd Cấu trúc bị động d Giới từ de + SN Giới từ DE + danh ngữ être + PP Động từ être + phân từ quá khứ FF1,2,…7 Cấu trúc bị động tiếng Pháp N à INF Danh từ + động từ nguyên thể ND Người dịch P1 Câu par + SN Giới từ PAR + danh ngữ PPP phân từ quá khứ bị động PPR Mệnh đề bị động SN Danh ngữ SN1 Danh ngữ tác thể SN2 Danh ngữ đích thể Ts Tổng số V Verbe, động từ VF1,2, …7 Cấu trúc bị động tiếng Việt DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 1: Tỷ lệ các cấu trúc bị động trong ngữ liệu.

67 Bảng 2 : Tỷ lệ các cấu trúc bị động trong tác phẩm Miếng da lừa. 73 Bảng 3 : Cấu trúc bị động trong Hiến pháp CH Pháp 1958. 74 Bảng 4: Tỷ lệ câu bị động tiếng Pháp trong các bài báo và báo cáo khoa học. 76 Bảng 5 : Tỷ lệ câu bị động trong ngôn ngữ nói.

78 Bảng 6 : Tỷ lệ các cấu trúc bị động trong các bài báo và các báo cáo khoa học. 78 Bảng 7 : Tần số của dạng bị động trong phong cách sinh hoạt hàng ngày. 80 Bảng 8 : Tỷ lệ cấu trúc bị động trong ngữ liệu tiếng Việt. 113 Bảng 9 : Tần số sử dụng cấu trúc bị động thời kỳ trƣớc 1954.

135 Bảng 10 : Tần số sử dụng cấu trúc bị động thời kỳ sau 2000. 135 Bảng 11 : Kết quả dịch một số câu từ Hiến pháp CH Pháp 1958. 153 Bảng 12 : Kết quả dịch một số câu trích từ Hiến pháp CHXHCNVN 1992. 160 Bảng 13 : Kết quả dịch một số câu trích từ một số tác phẩm văn học Pháp.

164 6 PHẦN MỞ ĐẦU : NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 1. Lý do chọn đề tài Luận án này nghiên cứu một phƣơng tiện ngữ pháp tiếng Pháp đó là dạng bị động (voix passive) cũng nhƣ những khả năng biểu đạt tƣơng đƣơng ý nghĩa đó ở tiếng Việt. Ý nghĩa lý luận Dạng bị động là một hiện tƣợng ngữ pháp phổ biến trong các ngôn ngữ châu Âu nói chung (tức là các ngôn ngữ khuất chiết hoặc ngôn ngữ có biến hình) cũng nhƣ trong tiếng Pháp Đây là một hiện tƣợng đặc biệt của động từ giúp ngƣời ta biểu đạt tƣ tƣởng một cách phong phú hơn, nhất là qua ngôn ngữ viết và làm phong phú thêm các phƣơng tiện phong cách. Dạng bị động và dạng chủ động làm thành một cặp đối lập ngữ pháp mà ta gọi là phạm trù dạng.

Ví dụ : - L'agneau a été mangé par le loup. // Le loup a mangé l'agneau. (Con cừu non bị con sói ăn thịt. // Con sói ăn thịt con cừu non.) Ví dụ này cho thấy dạng bị động không phải là đơn nhất cho nên ngƣời sử dụng có quyền chọn lựa và điều đó cũng có nghĩa là bên cạnh đặc trƣng ngữ pháp thì dạng bị động này còn thể hiện chức năng phong cách của cú pháp.

Trong tiếng Pháp, dạng bị động là một phƣơng tiện biểu đạt xuất hiện muộn hơn, chủ yếu là trong văn viết và ở một số phong cách nhất định. Việc nghiên cứu dạng bị động tiếng Pháp trong mối liên hệ so sánh với tiếng Việt sẽ cho phép : - làm sáng tỏ một số vấn đề về cách ứng xử của ngƣời Pháp. - việc tìm hiểu về lối nói tiếp thụ-bị động ở tiếng Việt và có thể cũng sẽ làm sáng tỏ một số vấn đề ngữ pháp tiếng Việt. - Trong tình hình đó, luận án sẽ góp phần vào kho tàng lý luận tiếng Việt : cụ thể là nguồn gốc và lai lịch của lối nói bị động trong tiếng Việt; vai trò và 7 ảnh hƣởng của tiếng Pháp đối với tiếng Việt trong cách diễn đạt ý nghĩa bị động.

- Luận án này cũng sẽ góp phần củng cố quan điểm cho rằng cùng một ý nghĩa ngữ pháp nhƣng có thể đƣợc biểu đạt bằng những phƣơng thức khác nhau ở các ngôn ngữ khác nhau. Ý nghĩa thực tiễn Theo các nhà nghiên cứu, ý nghĩa bị động tồn tại ở hầu hết các ngôn ngữ, sự khác biệt là ở cách biểu đạt ý nghĩa này. Đối với các ngôn ngữ châu Âu thì dạng bị động là một hiện tƣợng quen thuộc, còn ở tiếng Việt thì đây là một hiện tƣợng ngữ pháp đang phát triển. Vì vậy, khi học tiếng Pháp, do quen diễn đạt theo lối chủ động, ngƣời Việt Nam ít dùng dạng bị động khi diễn đạt bằng tiếng Pháp.

Về phần mình, các dịch giả không tránh khỏi một số băn khoăn khi phải chuyển một ý nào đó đƣợc thể hiện dƣới dạng một câu bị động trong tiếng Pháp sang tiếng Việt.