Khảo sát hành vi ngôn ngữ trong hội thoại mua bán - Luận văn Thạc sĩ Ngôn ngữ học

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VĂN TRƯƠNG THỤC PHƯƠNG KIIẢO SÁT HÀNH VI NGÔN NGỮ TRONG IIỘI ■ THOẠI m NUA B Á N (Trên cứ liệu thu thập ớ một số chọ Hà Nội) LUẬN VĂN THẠC s ĩ NGỔN NGỮ HỌC Chuyên ngành : Lí luận ngôn ngữ Mã số : 5 04 08 Người liirớng dãn khoiầ học: PGS.PTS HOẢNG TRỌNG PHIÍÍN Hà Nội - 1998 • ỉ !%OC <3UỎC t»'A tr « T Ĩể É TVÍÍllST". V 'tík t* ' \ / I « (10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com BẢNG KÍ HIỆU VÀ VIẾT TẮT HV NN hành vi ngôn ngữ HT hội thoại A ngưò. nói thứ nhất B người nói thứ hai M người mua B người bán D?nh m ục các kí hiệu đánh dấu những hiện tượng HT được chúng tôi trình bày riêng trong phần phụ lục. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU > 1.

Mục đích, ý nghía của luận văn 1 2. Phương pháp nghiên cứu và tư liệu 2 3. Bố cục của luận văn 2 CHƯƠNG MỘT: Giới thiệu lí thuyết HVNN 4 1. Chức năng của HVNN 6 1.

Phân loại HVNN và điều kiện thành công của nó 7 1. Nội dung và phương tiên, phương thức biểu hiện của HV NN 14 1. Các nhân tố chẽ định HVNN 22 1. Các phươiig pháp tiếp cận phân tích HV NN 30 1.

Kết luận 33 CHƯƠNG HAI: Miêu tả các HVNN tiêu biểu trong các pha H T mua bán 37 2. Giới thiệu chung 37 2. Mô hình HT mua bán 43 2. Các HVNN tiêu biểu mà người mua và người bán thực hiện 51 trong các pha HT 2.

Kết luận 84 CHƯƠNG BA: Công tác tư liệu và mẫu tư liệu của luận vãn 89 3. Một số mẫu tư liệu của luận văn 94 3. Kết luân 103 KẾT LUẬN 104 TÀI LIỆU THAM KHẢO 108 PHỤ LỤC (Kèm theo luận văn) LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MỞ ĐẦU 1. Mục đích, ý nghĩa của luận văn 1.

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là HV NN trong H T m ua bán. Chúng tôi lựa chọn đề tài này bởi nhiều nguyên nhân, v ề chủ quan, chúng tồi muốn tiếp tục sự quan tâm đến ngữ dụng học đã khởi phát từ khi làm luận văn cử nhân (1992). Điều này phù hợp với xu hướng chung hiện nay là miêu tả sự tồn tại và hành chức của ngôn ngữ trong đời sống xã hội. H V N N mới thực sự nhân được sự chú ý của giới Việt ngữ học mấy năm lại đây.

Nhiều công trình nghiên cứu để cập đến HV NN song chỉ đừng lại ở chỗ coi đó là một trong các chìa khóa giúp giải quyết một bình diện cú pháp nào đó theo nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể của mình. Còn rất nhiều điểm bỏ ngỏ, chưa sáng rõ về đối tượng này. Chính vì thế, một nghiên cứu lấy HVNN làm đối tượng trung tâm và khảo cứu nó trên khối tư liệu từ hoạt động ngôn ngũ thực tế đời sống sẽ là điều cần thiết và hữu ích. Xuất phát từ tình hình trên, luận văn này đề ra và giải quyết các vấn đề sau: - Giới thiệu hệ thống lí thuyết HVNN theo những tài liệu m à chúng tôi có được.

- Áp dụng lí thuyết vào xác lập các kiểu loại H V N N tiêu biểu và hoat động của chúng trong tương tac HT m ua bán. - Cung cấp tư liệu HT tự nhiên và giới thiệu phương pháp thu thập, xử lí và một sô mẫu loại tư liệu này. Chúng tôi cố gắng hoàn thành các nhiệm vụ trên m ột cách thực S'J nghiêm túc, song, do trình độ có hạn, do tính chất mới mẻ của đề tài, sự phức tạp aỉia đối tượng nghiên cứu, chúng tôi không có tham vọng giải quyết được tất cả các khía cạnh của vấn đề. Chúng tôi chỉ hi vọng luận văn có thể góp phần nhận thức lõ hơn về đối tượng và gợi mở một số vấn đề liên quan, đổng thời, nó cũng là sự chuẩn bị cho nghiên cứu sâu rộng hơn sau này.

I LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Thương pháp nghiên cứu và tư liệu 2.1 Phần lí luận chung được nghiên cứu theo phương pháp quy nạp trên cơ sở tổng hợp, đánh giá các quan điểm về HV N N của J. Levinson, Nguyễn Đức Dân, Lê Đông, Đỗ Hĩm Châu và một số tác giả khác. Định hướng phương pháp cho phần khảo sát đối tượng là từ nội dung ngổn ngữ đến hình thức ngôn ngữ, từ mục đích giao tiếp đến phương tiện giao tiếp, hoặc cũng có thể ngược lại trong trường hợp cần thiết.

Chúng tôi sử dụng một số thủ pháp cơ bản là thống kê, so sánh và phãn tích H V N N trong điều k.ện hoàn cảnh giao tiếp rộng (toàn bộ quá trình tương tác) và hoằn cảnh giao tiếp hẹp (pha tương tác). Chúng tôi cũng chú trọng khái quát hóa kết quả nghiên cứu dưới dạng bảng biểu, sơ đổ. Ngoài ra, chúng tôi còn sử dụng cảm ngữ cá nhân - nếu có thể coi là một thủ pháp - trong quá trình nghiên cứu. Phần tư liệu đươc thực hiện theo hai quá trình là thu thập và xửr lí lí với các công đoạn, cách thức theo trình tự sau: - Quan sát thực địa - Ghi âm HT - Ghi chép về các nhân tố thuộc hoàn cảnh giao tiếp - Văn tự hóa HT ghi âm - Đánh dấu các kí hiệu về các hiện tượng HT - Lập hồ sơ HT và phãn loại tư liệu - Phân tích tư liệu 3.

Bô cục của luận văn Luận văn gồm ba chương chính ngoài mở đầu và kết luận. Chương một trình bày tiền đề lí luận cho luận ván. Chúng toi giới thiêu u hệ thống lí thuyết HV NN với các khái niệm cơ bản, các quy tắc hoạt dộneỉ và va các nhân tố liên quan. 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chương hai trình bày những miêu tả cụ thể về kiểu loại và hoạt động của các H V N N tiêu biểu m à ngưòi m ua và ngưòi bán thực hiện theo tiến trình các pha trong HT m ua bán.

Chương ba trình bày về công tác tư liệu với những công đoạn, thao tác thu thập, xư lí cụ thể và một sô mẫu tư liệu hội thoại. Ngoài ra, luận văn còn kèm theo một phụ lục gỏm toàn bộ tư liệu HT ghi âm đã được văn tự hóa và kí hiệu hóa. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƯƠNG M Ộ T GIỚI THIỆU LÍ THUYẾT HÀNH VI NGÔN NGỮ 1. Các tác giả và công trình nghiên cứu tiêu biểu trên thê giới Lí thuyết H V N N được nhà triết học J.

Austin người Anh đưa ra từ những năm 1950 và được xuất bản thành sách gồm mười hai bài giảng dưới tên gọi "How to do things with vvords" (Người ta hành động thế nào bằng lời nói) năm 1962. Thực ra, trước Austin, tư tưởng về hoạt động của ngôn ngữ, các auy tắc của "trò chơi ngôn ngữ", các kiểu lác động của lời nói đã được nhà triết học L. Song lí thuyết HVNN của Austin được coi là lí thuyết nền móng, có ảnh hưởng to lớn đến các công trình nghiên cứu của các thế hệ sau về HV NN nói riêng và ngữ dụng học nói chung bởi tính hệ thống, nhất quán của lí thuyết, bởi "sự ra đời đúng thời điểm của nó, khi m à những lí giải ngổn ngữ trẽn cơ sở “ngữ nghĩa học điều kiện chân thực" (truth conditional semantics) đã bộc lộ sự lúng túng, hạn chế " [40,28]. Quan điểm của Austin được học trò của ông là J.

Searle kế thừa, phát triển và trình bày tập trung trong cuốn sách "Speech acts: an essay in the philosophy o f language" (Các HVNN: chuyên luận về triết học của ngôn ngữ) xuất bảtì năm 1969. Giice cũng là inột trong sô các học trò của Austin chịu ảnh hưởng ởng lí thuyết này. Công tiình nghiên cứu của Giice về nghĩa hàm ẩn và nguyên tắc cộng tác HT thực chất là sự phát triển tư tưởng của thầy mình, giải thích sự hoạt động cua HVNN gắn với sự tạo lập của người nói và sự lí giải của người nghe. 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nhiều nhà nghiên cứu khác quan tâm đến các mặt lí thuyết và ứng dụng của HVNN, có thể kể tên một sô tác giả với các tác phẩm tiêu biểu như: G.

Leech vói "Principles of Pragmatics" (Các nguyên tắc ngữ dụng học), s. Levinson với “ Pragmatics” (N gữdụng học). Geis với "Speech acts and conversational interaction" (Các HV NN và tương tác HT). Các tác giả và công trình nghiên cứu tiêu biểu ở Việt Nam Ở Việt Nam, người đầu tiên đề cập đến HV NN là Đỗ Hữu Châu trong bài viết "Ngữ nghĩa học hệ thống và ngữ nghĩa học hoạt động" đăng trên tạp chí Ngôn ngữ số 1 năm 1983.

Sau đó, Nguyễn Đức Dân đã giới thiệu sơ bộ lí thuyết này trong cuốn sách của mình là "Lôgich - ngữ nghĩa - cú pháp" xuất bản năm 1987. Đến năm 1993, Đỗ Hữu Chàu trình bày hệ thống các điểm căn bản của lí thuyết HVNN trong cuốn sách do ông chủ biên "Đại cương ngon ngữ học - tập II". Một số nhà nghiên cứu đã vận dụng lí thuyết này như một trong các chìa khóa giúp giải quyết vấn đề nghiên cứu cụ thể của mình[9; 10; 20; 23; 24; 25]. Các vấn đề nghiên cứu Các nghiên cứu về HV NN tập trung vào hai hình diện: Bình diện lí thuyết đại cương nghiên cứu các kiểu loại và các nguyên tắc sử dụng HVNN trong giao tiếp; Rình diện ứng dụng nghiên cứu sự hành chức của các HV N N cụ thể trong mỗi kiểu lương tác HT xác định như tương tác bác sĩ - bệnh nhân, tương tác người mua - người bán.

Những kiến giải về HVNN xoay quanh các vấn đề chủ yếu sau: • Chức năng của HVNN • Phân loại HVNN VI điềil kiện thực hiện HVNN • Nội dung và phương tiện, phương thức biểu hiện của HVNN • Các nhân tổ chi phối HVNN 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com • Phương pháp tiếp cận phân tích HV NN Đây cũng là những nội dung cán yếu mà chúng tôi trình bày trong chương này để làm cơ sở lí thuyết cho luận văn. CHỨC NÃNG CỦA HVNN 1. Chức năng xã hội Austin đưa ra lí thuyết HVNN để ph in ứng lại quan điểm cho rằng chức năng của câu là miêu tả một sự tình, một sự kiện nào đó mà phải được đánh giá theo tiêu chuẩn đúng - sai (true - false).