Luận án tiến sĩ Mai Văn Tùng - Tri thức địa phương người Mường về sử dụng và quản lý tài nguyên thiên nhiên Thanh Hóa

§¹i häc Quèc gia hµ Néi Tr-êng §¹i häc khoa häc x· héi vµ nh©n v¨n ------------  ------------ Mai v¨n tïng Tri thøc ®Þa ph-¬ng vÒ sö dông vµ qu¶n lý nguån tµi nguyªn thiªn nhiªn cña ng-êi m-êng ë huyÖn b¸ th-íc, tØnh thanh ho¸ LuËn ¸n tiÕn sÜ lÞch sö Hµ Néi - 2011 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com MỤC LỤC Trang Mở đầu 1 1. Tính cấp thiết của đề tài luận án 1 2. Mục đích nghiên cứu của luận án 3 3. Đối tượng, phạm vi và địa bàn nghiên cứu của luận án 3 4.

Nguồn tài liệu của luận án 4 5. Đóng góp của luận án 4 6. Bố cục của luận án 5 Chương 1: Tổng quan về tình hình nghiên cứu 6 1. Về các khái niệm tri thức địa phương và nguồn tài nguyên thiên nhiên 6 1.

Tình hình nghiên cứu 11 1. Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu 20 1. Về người Mường ở Bá Thước, Thanh Hoá 30 1. Tiểu kết 36 Chương 2: Tri thức địa phương về sử dụng và quản lý nguồn tài nguyên 38 đất 2.

Nhận thức của người Mường về các loại đất 38 2. Tri thức địa phương về sử dụng tài nguyên đất 39 2. Tri thức địa phương về quản lý tài nguyên đất 74 2. Tiểu kết 84 Chương 3: Tri thức địa phương về sử dụng và quản lý nguồn tài nguyên 86 nước 3.

Phân loại nguồn nước 86 3. Tri thức địa phương trong việc sử dụng tài nguyên nước 88 3. Tri thức địa phương trong việc quản lý tài nguyên nước 110 3. Tiểu kết 120 Chương 4: Tri thức địa phương về sử dụng và quản lý nguồn tài nguyên 122 rừng TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.

Khái quát về các loại rừng 122 4. Tri thức địa phương trong việc sử dụng tài nguyên rừng 124 4. Tri thức địa phương trong việc quản lý tài nguyên rừng 147 4. Tiểu kết 157 Chương 5: Tài nguyên thiên nhiên và tri thức địa phương đối mặt với xã 159 hội hiện đại 5.

Tài nguyên đất 159 5. Tài nguyên nước 166 5. Tài nguyên rừng 174 5. Tiểu kết 191 Kết luận 193 Chú thích 197 Danh mục các công trình đã công bố của tác giả liên quan đến luận án 201 Tài liệu tham khảo 202 Phụ lục 226 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com BẢNG KÊ CÁC CHỮ VIẾT TẮT BQL Ban quản lý GS.TS Giáo sư, Tiến sĩ KTCTTL Khai thác công trình thuỷ lợi KHXH&NV Khoa học Xã hội và Nhân văn NN&PTNT Nông nghiệp và phát triển nông thôn Nxb Nhà xuất bản PCCCR Phòng cháy chữa cháy rừng PGS Phó giáo sư PGS.TS Phó giáo sư, Tiến sĩ TS Tiến sĩ Tr Trang UBND Uỷ ban nhân dân VHTT Văn hóa thông tin TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com DANH MỤC BẢNG Trang 1.1: Phân bố các tộc người ở 11 huyện miền núi Thanh Hoá 32 2.1: Nông lịch của người Mường huyện Bá Thước 60 3.2: Những giống cây trồng cơ bản ở vườn của người Mường huyện 69 Bá Thước 4.1: Biến động đất đai thời kỳ 1995 - 2000 161 5.2: Biến động đất đai thời kỳ 2001 - 2005 161 6.3: Tổng hợp hiện trạng sử dụng đất huyện Bá Thước năm 2008 165 7.4: Mô hình quản lý khai thác công trình thuỷ lợi ở huyện Bá 171 Thước 8.5: Chỉ tiêu phát triển nuôi trồng thuỷ sản huyện Bá thước 173 9.6: Hiện trạng sử dụng đất lâm nghiệp huyện Bá Thước năm 2008 183 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com MỞ ĐẦU 1.

Tính cấp thiết của đề tài luận án Mỗi tộc ngƣời ở các giai đoạn khác nhau vẫn bảo lƣu những tri thức địa phƣơng về môi trƣờng sống của mình. Các phƣơng thức quản lý tài nguyên, các kỹ thuật canh tác truyền thống… của ngƣời dân địa phƣơng đôi khi còn phù hợp hơn, bền vững hơn sự tác động của các yếu tố kỹ thuật hiện đại. Tuy nhiên, điều này không dễ đƣợc thừa nhận. Trong thực tế, không phải lúc nào, ở đâu việc áp dụng các tiến bộ khoa học - kỹ thuật và công nghệ hiện đại cũng mang lại kết quả tốt nhƣ mong muốn.

Cuộc Cách mạng Xanh ở Ấn Độ và Inđônêxia những năm 1960 và 1970 thế kỷ trƣớc đƣợc thế giới thừa nhận nhƣ một đóng góp to lớn làm tăng sản lƣợng lƣơng thực. Nó đã góp phần đảm bảo an ninh lƣơng thực ở một số quốc gia. Tuy nhiên, thực tế cho thấy, Cuộc Cách mạng Xanh không xoá đƣợc đói nghèo và thiếu an ninh lƣơng thực ở nông thôn. Nó khuyến khích các biện pháp canh tác dựa vào đầu tƣ bên ngoài (tức xa lạ với hệ sinh thái nông nghiệp của địa phƣơng) nhƣ hoá nông; độ phì tự nhiên của đất và hàm lƣợng các chất hữu cơ bị suy giảm; tình trạng xói mòn đất tăng; sức khỏe bị ảnh hƣởng, thực tế đã có những trƣờng hợp bị tử vong do nhiễm độc thuốc trừ sâu.

Trong nhiều thập kỷ qua đã tạo ra những áp lực đối với tài nguyên đất, rừng, nƣớc dần dần làm suy thoái môi trƣờng và gia tăng sự nghèo đói [77, tr. Ngày nay, các nhà khoa học càng nhận thấy tầm quan trọng của tri thức địa phƣơng đối với sự phát triển bền vững ở miền núi. Trong khi đó, hệ thống tri thức địa phƣơng (tri thức bản địa) đang có chiều hƣớng bị xói mòn, bỏ quên. Và không ít các kết quả nghiên cứu đã chỉ ra rằng, đa dạng sinh học, đa dạng văn hoá và tri thức địa phƣơng luôn luôn có mối quan hệ qua lại và phụ thuộc lẫn nhau.

Ví dụ, nạn phá rừng tại nhiều địa phƣơng trƣớc đây và hiện nay đã và đang làm xói mòn đất, làm mất nguồn cây thuốc quý, dồi dào trong thiên nhiên, do đó đã kéo theo sự thất thoát nguồn tri thức địa phƣơng có liên quan đến y học dân gian, thậm chí còn dẫn đến tình trạng mất hẳn những tri thức về cách sử dụng cây thuốc để chữa bệnh. Việc sử 1 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com dụng rộng rãi phân hoá học và thuốc hoá học đã làm mất đi nhiều giống lúa địa phƣơng mang gien kháng bệnh cao và thích nghi với môi trƣờng khí hậu khắc nghiệt, mặt khác còn làm suy giảm nguồn thuỷ sinh nhƣ cá, tôm cua, ốc trên đồng ruộng.v… Do vậy, nếu chúng ta nhận thức và đánh giá đúng vai trò của tri thức địa phƣơng thì chắc chắn sẽ góp phần bảo tồn và phát huy những giá trị của tri thức địa phƣơng ở các tộc ngƣời nƣớc ta nói chung và ngƣời Mƣờng nói riêng. Nhận thức đúng vị trí cũng nhƣ vai trò tri thức địa phƣơng của mỗi cộng đồng, tộc ngƣời cụ thể, vận dụng những tri thức hiện đại sẽ giúp cho sự phát triển bền vững ở các dân tộc hiện nay. Thực tế đã chứng minh, khi triển khai các mô hình phát triển kinh tế bền vững, ngƣời ta không thể không chú ý đến những điều kiện sinh thái, thực trạng phát triển kinh tế - xã hội và văn hoá tộc ngƣời ở từng vùng miền cụ thể.

Nhiều kết quả nghiên cứu cho thấy vốn tri thức mà các tộc ngƣời tích luỹ đƣợc trong lao động sản xuất, trong quản lý xã hội, ứng xử với môi trƣờng tự nhiên. trải qua dòng thời gian và đƣợc trao truyền qua các thế hệ trong quá trình thích nghi với các điều kiện sinh thái nhân văn, đang có vai trò nhất định trong thực tiễn. Bởi lẽ, tri thức địa phƣơng không chỉ có giá trị về mặt kỹ thuật, về giải pháp phát triển bền vững, mà còn là kho tài nguyên văn hoá dân gian vô giá của nhân loại. Việc nghiên cứu các tộc ngƣời ở Việt Nam nói chung và tri thức địa phƣơng của ngƣời Mƣờng nói riêng đang là vấn đề đặt ra không chỉ nhận thức trong di sản văn hoá tộc ngƣời, mà còn là đòi hỏi cấp bách trong giai đoạn công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nƣớc nhƣ Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX của Đảng Cộng sản Việt Nam chỉ rõ: “Bảo tồn và phát huy các di sản văn hoá dân tộc, các giá trị văn học, nghệ thuật, ngôn ngữ, chữ viết, thuần phong mỹ tục của các dân tộc; tôn tạo các di tích lich sử, văn hoá.

Tiếp thu tinh hoa và góp phần làm phong phú thêm nền văn hoá của nhân loại” [41, tr. Ngoài ra, việc nghiên cứu văn hóa nói chung và tri thức tộc ngƣời nói riêng, đặc biệt là ứng xử của con ngƣời với môi trƣờng tự nhiên là vấn đề đặt ra không chỉ trong việc nhận thức di sản văn hoá tộc ngƣời, di sản văn hoá dân tộc mà còn là đòi hỏi cấp bách trong việc phát triển kinh tế xã hội của đất nƣớc nhƣ Nghị quyết Đại 2 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com hội đại biểu toàn quốc lần thứ VII Đảng cộng sản Việt Nam đã chỉ rõ đối với nƣớc ta hiện nay là: “Phát triển toàn diện kinh tế nông thôn., gắn phát triển nông, lâm, ngƣ nghiệp với phát triển ngành kinh tế thủ công nghiệp.” Là ngƣời con quê hƣơng xứ Thanh, làm công việc giảng dạy và nghiên cứu Dân tộc học, trong nhiều năm qua chúng tôi tiến hành nghiên cứu nhiều vấn đề có liên quan đến ngƣời Mƣờng, có dịp đi điền dã tại nhiều địa bàn có ngƣời Mƣờng sinh sống ở miền núi Thanh Hoá. Nhận thấy, ngƣời Mƣờng có cả một kho tàng tri thức địa phƣơng rất phong phú và đa dạng, trong đó đặc sắc nhất là tri thức địa phƣơng về sử dụng và quản lý nguồn tài nguyên thiên nhiên. Cũng bởi lý do đó chúng tôi chọn đề tài: “Tri thức địa phương về sử dụng và quản lý nguồn tài nguyên thiên nhiên của người Mường ở huyện Bá Thước, tỉnh Thanh Hoá” làm luận án Tiến sỹ khoa học lịch sử, chuyên ngành dân tộc học của mình.

Những trình bày trên cho thấy nghiên cứu: “Tri thức địa phương về sử dụng và quản lý nguồn tài nguyên thiên nhiên của người Mường ở huyện Bá Thước, tỉnh Thanh Hoá” là một yêu cầu bức thiết, không chỉ có giá trị về mặt lý luận mà còn có ý nghĩa về thực tiễn. Mục đích nghiên cứu của luận án Luận án này đƣợc thực hiện nhằm 3 mục đích chính sau đây: Một là, phác họa một cách hệ thống về tri thức địa phƣơng và phân tích vai trò của tri thức địa phƣơng trong đời sống ngƣời Mƣờng ở huyện Bá Thƣớc. Hai là, nghiên cứu thực trạng tri thức địa phƣơng và nguồn tài nguyên thiên nhiên trong xã hội Mƣờng hiện đại. Ba là, góp một phần tƣ liệu khoa học giúp các nhà quản lý hoạch định việc sử dụng nguồn tài nguyên thiên nhiên sao cho hợp lý và hiệu quả nhất.