Biến đổi văn hóa vùng ven biển nghệ an qua nghiên cứu trường hợp thị xã cửa lò l

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI LÊ THỊ HIẾU BIẾN ĐỔI VĂN HÓA VÙNG VEN BIỂN NGHỆ AN QUA NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP THỊ XÃ CỬA LÒ LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC HÀ NỘI - 2018 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI LÊ THỊ HIẾU BIẾN ĐỔI VĂN HÓA VÙNG VEN BIỂN NGHỆ AN QUA NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP THỊ XÃ CỬA LÒ Chuyên ngành: Văn hóa học Mã số: 9 22 90 40 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC Người hướng dẫn khoa học: PGS. TS TRẦN THỊ AN HÀ NỘI - 2018 LỜI CAM ĐOAN Luận án này là kết quả của quá trình nghiên cứu của tôi, với sự hướng dẫn, giúp đỡ của người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Trần Thị An. Các nội dung nghiên cứu và kết quả trong đề tài luận án là khách quan, trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào trước đây. Những số liệu trong luận án phục vụ cho việc phân tích, nhận xét, tranh luận, các học thuyết, các quan điểm, đánh giá được chính tác giả thu thập từ các nguồn khác nhau có ghi trong phần tài liệu tham khảo, trích dẫn một số phụ lục.

Ngoài ra, luận án còn sử dụng một số nhận xét, đánh giá cũng như số liệu của các tác giả, cơ quan, tổ chức và đều được trích rõ nguồn gốc. Trường hợp có phát hiện bất kỳ sự sai sót, vi phạm nào tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm trước Học viện Khoa học xã hội, hội đồng về kết quả của luận án. Hà Nội, tháng 4 năm 2018 Nghiên cứu sinh Lê Thị Hiếu MỤC LỤC Trang LỜI CAM ĐOAN DANH MỤC VIẾT TẮT DANH MỤC BẢNG BIỂU MỞ ĐẦU. Tính cấp thiết của đề tài.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án. Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu của luận án. Đóng góp mới về khoa học của luận án.

Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án. Bố cục luận án. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU. Tổng quan nghiên cứu về biến đổi văn hóa cư dân vùng biển ở Việt Nam.

Nghiên cứu biến đổi văn hóa qua hoạt động kinh tế. Nghiên cứu biến đổi văn hóa từ khía cạnh tín ngưỡng. Nghiên cứu về văn hóa vùng ven biển Nghệ An. Từ góc độ các hoạt động kinh tế.

Từ góc độ thực hành tín ngưỡng. Khái niệm vùng ven biển. Khái niệm văn hóa gia đình. Khái niệm tín ngưỡng và thực hành tín ngưỡng.

Địa bàn nghiên cứu. Điều kiện tự nhiên vùng đất Cửa Lò. Truyền thống lịch sử văn hóa vùng đất Cửa Lò. Quá trình phát triển kinh tế.

37 Tiểu kết chương 1. BIẾN ĐỔI VĂN HÓA QUA HOẠT ĐỘNG KINH TẾ GIA ĐÌNH. Biến đổi quan hệ giữa bố mẹ và con cái. Biến đổi qua định hướng nghề nghiệp.

Biến đổi qua nhu cầu cuộc sống và phát triển kinh tế. Biến đổi quan hệ anh - chị - em trong gia đình. Biến đổi vai trò của người phụ nữ trong gia đình. Biến đổi vai trò người phụ nữ trong cuộc sống hàng ngày.

Biến đổi vai trò người phụ nữ trong kinh doanh. 69 Tiểu kết chương 2. BIẾN ĐỔI VĂN HÓA QUA THỰC HÀNH TÍN NGƯỠNG. Biến đổi văn hóa qua thực hành tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên.

Biến đổi văn hóa qua thực hành tín ngưỡng đi biển. Biến đổi văn hóa qua thực hành tín ngưỡng thờ thành hoàng làng. Biến đổi văn hóa trong qua thực hành lễ hội. Lễ hội đền làng Mai Bảng.

Lễ hội đền Vạn Lộc. Biến đổi qua thực hành lễ hội cầu ngư. 104 Tiểu kết chương 3. XU HƯỚNG VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA QUA BIẾN ĐỔI VĂN HÓA Ở CỬA LÒ HIỆN NAY.

Nhìn nhận chung về xu hướng biến đổi văn hóa của cư dân vùng biển Cửa Lò. Văn hóa truyền thống vừa dung hòa vừa phát huy trong văn hóa hiện đại. Mâu thuẫn giữa truyền thống và hiện đại qua thực hành văn hóa. Văn hóa biến đổi theo hình thức bên ngoài song vẫn giữ cái cốt lõi của văn hóa truyền thống.

Vai trò của người dân và chính quyền địa phương trước biến đổi văn hóa. Vai trò của người dân. Vai trò của chính quyền địa phương. Nhận định chung về xu hướng biến đổi văn hóa vùng ven biển ở Nghệ An nói riêng và ven biển Việt Nam nói chung trong quá trình hội nhập và phát triển.

133 Tiểu kết chương 4. 140 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 146 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 147 PHỤ LỤC DANH MỤC VIẾT TẮT Từ viết tắt Nghĩa đầy đủ CNH - HĐH Công nghiệp hóa - hiện đại hóa ĐTH Đô thị hóa LHPN Liên hiệp phụ nữ NCS Nghiên cứu sinh TNHH Trách nhiệm đầy đủ UBND Ủy ban nhân dân VHTT&DL Văn hóa thông tin và du lịch DANH MỤC BẢNG BIỂU Trang Bảng 2.

Thống kê nghề nghiệp của thanh niên tại thị xã Cửa Lò. Mức độ quan tâm về số lượng con, chất lượng nuôi dạy con cái trong gia đình. Mức độ quan tâm đến con cái của bố mẹ. Quyền quyết định của thành viên trong gia đình theo phường.

Vai trò của vợ, chồng trong tạo nguồn thu nhập cho gia đình. Các nghi lễ trong gia đình. Tính cấp thiết của đề tài 1. Biến đổi văn hóa là hiện tượng tất yếu nảy sinh trong quá trình vận động và phát triển.

Nó có thể được nhận thấy chậm hơn so với biến đổi xã hội nhưng để lại những tác động lâu dài hơn. Do vậy, biến đổi văn hóa luôn được các nhà nghiên cứu quan tâm dưới nhiều góc nhìn, nhằm đánh giá những tác động của nó đến sự phát triển của con người và xã hội. Văn hóa biển, hiện đang được Nhà nước và nhiều nhà nghiên cứu quan tâm. Đảng Cộng sản Việt Nam đã ban hành Nghị quyết 09-NQ/TW, ngày 9/2/2007 “Về chiến lược biển Việt Nam đến năm 2020”: Phải phấn đấu để nước ta trở thành một quốc gia mạnh về biển, giàu lên vì biển, kết hợp chặt chẽ giữa phát triển kinh tế xã hội với đảm bảo an ninh và bảo vệ môi trường.

Với một đất nước có hơn 3000 cây số chiều dài bờ biển, so với diện tích đất liền, Việt Nam là một quốc gia chiếm nhiều lợi thế về biển. Trải qua chiều dài lịch sử, đến thế kỷ XXI, các vấn đề về kinh tế, văn hóa biển và chủ quyền biển đảo đang được nhận thức một cách đầy đủ nhất. Thực tế này đặt ra yêu cầu khẩn thiết về nghiên cứu văn hóa biển đảo Việt Nam; đồng thời việc nghiên cứu văn hóa biển sẽ có ý nghĩa trong việc khẳng định chủ quyền quốc gia. Như vậy, việc nghiên cứu những vấn đề về biến đổi văn hóa vùng biển ngoài ý nghĩa bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống còn có ý nghĩa về chính trị.

Với 82 km bờ biển, Nghệ An là một tỉnh có nhiều cư dân định cư ở các làng ven biển từ hàng nghìn năm nay. Các di chỉ khảo cổ học của nền văn hóa Quỳnh Văn - điển hình cho thời đại đồ đá mới, đã cho thấy từ cách đây hơn 5000 năm, cư dân Nghệ An đã thích ứng với biển và sáng tạo nên nhiều yếu tố văn hóa biển mang những nét đặc trưng riêng. Trong hơn 2 thập kỷ qua, trong xu thế chung của cả nước, Nghệ An có tốc độ tăng trưởng kinh tế 2 khá nhanh. Thực tế này đã đưa đến những biến đổi văn hóa ở các vùng nói chung, văn hóa các làng biển nói riêng.

Tìm hiểu biến đổi văn hóa vùng ven biển Nghệ An qua nghiên cứu một trường hợp cụ thể từ góc độ văn hóa học là một hướng nghiên cứu có giá trị cả về khoa học lẫn thực tiễn. Từ đó, luận án hy vọng có những cái nhìn sâu hơn về giá trị văn hóa truyền thống của cư dân vùng biển trước xu thế đổi mới và phát triển. Năm 1994, thị xã Cửa Lò được thành lập, sau hơn 16 năm xây dựng và phát triển, Cửa Lò trở thành thị xã du lịch, dịch vụ vùng ven biển sầm uất của Nghệ An. Cửa Lò là một trường hợp điển hình của đô thị ven biển đang trong quá trình phát triển, dưới tác động của nền kinh tế thị trường, trực tiếp là kinh tế du lịch.

Sự thay đổi mức sống, sự biến đổi sinh kế, quá trình đô thị hóa… vừa đem lại nhiều cơ hội cho người dân nơi đây, vừa đưa lại những xáo trộn đáng kể trong gia đình, cộng đồng, xã hội. Thông qua trường hợp thị xã Cửa Lò, có thể nhìn nhận sự phát triển kinh tế đã kéo theo những thay đổi trong văn hóa của cư dân vùng biển. Sự xuất hiện những luồng văn hóa mới đan xen với văn hóa truyền thống của một làng ngư nghiệp trong bối cảnh đô thị hóa đã trở thành một thị xã vừa giữ nghề đánh cá vừa phát triển kinh tế du lịch, dịch vụ. Thông qua trường hợp này, luận án hy vọng có những hiểu biết sâu hơn về biến đổi văn hóa của cộng đồng cư dân ven biển miền Trung.

Từ những lí do trên tôi chọn vấn đề “Biến đổi văn hóa vùng ven biển Nghệ An qua nghiên cứu trường hợp thị xã Cửa Lò” làm đề tài luận án tiến sĩ. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2. Mục tiêu nghiên cứu Luận án đặt mục tiêu nghiên cứu về biến đổi văn hóa dưới tác động của kinh tế biểu hiện trong mối quan hệ gia đình và trong thực hành tín ngưỡng; từ đó chỉ ra những xu hướng biến đổi văn hóa của cộng đồng cư dân ven biển ở thị xã Cửa Lò trong bối cảnh hiện nay. Nhiệm vụ nghiên cứu Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến luận án: Những nghiên cứu về biến đổi văn hóa cư dân vùng biển qua hoạt động tín ngưỡng, qua hoạt động kinh tế; những nghiên cứu về văn hóa vùng ven biển ở Nghệ An Phân tích thực trạng biến đổi văn hóa qua hoạt động kinh tế gia đình.

Phân tích thực trạng biến đổi văn hóa qua hoạt động tín ngưỡng của cư dân vùng biển Cửa Lò Phân tích xu hướng và những vấn đề đặt ra trong biến đổi văn hóa của cư dân Cửa Lò trong bối cảnh hiện nay. Từ nghiên cứu trường hợp biến đổi văn hóa của cư dân vùng biển Cửa Lò, góp phần tìm hiểu biến đổi văn hóa của cư dân vùng biển Nghệ An.