Luận án: Vai trò của Phật giáo trong thực hiện An sinh xã hội ở Việt Nam hiện nay

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN NGUYỄN HỮU NHƢỢNG VAI TRÕ CỦA PHẬT GIÁO TRONG VIỆC THỰC HIỆN AN SINH XÃ HỘI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC HÀ NỘI - 2026 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN NGUYỄN HỮU NHƢỢNG VAI TRÒ CỦA PHẬT GIÁO TRONG VIỆC THỰC HIỆN AN SINH XÃ HỘI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY Chuyên ngành: Triết học Mã số: 92 29 001 LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: 1. Trần Hải Minh 2. Nguyễn Thị Thọ HÀ NỘI - 2026 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH LỜI CAM ĐOAN Em xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng em. Các tài liệu được trích dẫn trong luận án là trung thực, có nguồn gốc và xuất xứ rõ ràng.

Các kết quả nghiên cứu của luận án chưa được công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào khác. Nghiên cứu sinh Nguyễn Hữu Nhƣợng MỤC LỤC MỞ ĐẦU. 1 Chƣơng 1: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA ĐỐI VỚI LUẬN ÁN. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án.

Khái quát giá trị chủ yếu của các công trình được tổng quan và những vấn đề luận án tiếp tục nghiên cứu. 25 Chƣơng 2: VAI TRÒ CỦA PHẬT GIÁO TRONG VIỆC THỰC HIỆN AN SINH XÃ HỘI - MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN. Khái quát về Phật giáo và an sinh xã hội. Cơ sở giáo lý về vai trò của Phật giáo trong việc thực hiện an sinh xã hội 45 2.

Nội dung vai trò của Phật giáo trong việc thực hiện an sinh xã hội. Các yếu tố ảnh hưởng đến vai trò của phật giáo trong việc thực hiện an sinh xã hội. 59 Chƣơng 3: THỰC TRẠNG VAI TRÒ CỦA PHẬT GIÁO TRONG VIỆC THỰC HIỆN AN SINH XÃ HỘI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY. Khái quát về phật giáo Việt Nam và hệ thống tổ chức của Phật giáo Việt Nam hiện nay.

Thực trạng vai trò của Phật giáo trong việc thực hiện an sinh xã hội thời gian qua. Đánh giá thực trạng vai trò của phật giáo trong việc thực hiện an sinh xã hội ở Việt Nam thời gian qua. 108 Chƣơng 4: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP PHÁT HUY VAI TRÒ CỦA PHẬT GIÁO TRONG VIỆC THỰC HIỆN AN SINH XÃ HỘI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY. Quan điểm phát huy vai trò của Phật giáo trong việc thực hiện an sinh xã hội ở Việt Nam hiện nay.

Giải pháp phát huy vai trò của Phật giáo trong việc thực hiện an sinh xã hội ở Việt Nam hiện nay. 176 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN. 178 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 179 DANH MỤC CÁC CỤM TỪ VIẾT TẮT ASXH : An sinh xã hội BHXHVN : Bảo hiểm xã hội Việt Nam BHYT : Bảo hiểm y tế CNTT : Công nghệ thông tin CSSK : Chăm sóc sức khỏe DVXH : Dịch vụ xã hội GHPG : Giáo hội Phật giáo GHPGVN : Giáo hội Phật giáo Việt Nam KT-XH : Kinh tế - xã hội KHCN : Khoa học công nghệ PH : Phật giáo PGVN : Phật giáo Việt Nam TNTG : Tín ngưỡng tôn giáo TNXH : Trách nhiệm xã hội TTHC : Thủ tục hành chính UBND : Ủy ban nhân dân XĐGN : Xóa đói giảm nghèo DANH MỤC SƠ ĐỒ - BẢNG BIỂU Sơ đồ 2.

Cấu trúc của an sinh xã hội. Thống kê các hoạt động từ thiện, nhân đạo của GHPGVN (tính đến ngày 11/01/2024). Tính cấp thiết của đề tài Thành tựu kinh tế - xã hội đạt được trong tiến trình đổi mới đã mở ra điều kiện thuận lợi cho việc tăng cường và hoàn thiện chính sách ASXH. An sinh xã hội là chương trình do Nhà nước cùng các chủ thể xã hội thực hiện nhằm bảo đảm mọi người dân có thu nhập tối thiểu và cơ hội tiếp cận tối thiểu đối với các dịch vụ xã hội cơ bản, thiết yếu: giáo dục, y tế, nhà ở, nước sạch, thông tin,.

An sinh xã hội có vai trò quan trọng trong đời sống xã hội. Đề cao các vấn đề xã hội và triển khai ASXH trước hết đòi hỏi nhận thức đúng: đầu tư nguồn lực để giải quyết các vấn đề xã hội và ASXH chính là đầu tư cho phát triển. Phát triển con người giữ vị trí mục tiêu trung tâm của phát triển xã hội; đây là nền tảng lý luận cho các giải pháp thực tiễn đối với những vấn đề xã hội trong đời sống. Trên nền tảng san sẻ trách nhiệm và thực hiện công bằng xã hội, chính sách an sinh xã hội được thực thi qua nhiều hình thức, cách thức và biện pháp khác nhau.

Xuất phát từ nhận thức rằng đầu tư nguồn lực để giải quyết các vấn đề xã hội và ASXH chính là đầu tư cho phát triển; đồng thời khẳng định phát triển con người là mục tiêu đích thực của phát triển xã hội. Kinh tế giữ vai trò trọng yếu nhưng không phải cứu cánh, cũng không có mục đích tự thân; phát triển kinh tế phải hướng tới phục vụ con người. Việc giải quyết các vấn đề xã hội - nhất là những vấn đề bức xúc - và thực hiện ASXH đều nhằm phục vụ đời sống người dân, từ cá nhân đến cộng đồng. Do đó, chính sách kinh tế và chính sách xã hội cùng chia sẻ mục tiêu vì con người và vì xã hội của những người lao động.

Phẩm chất nhân văn của phát triển con người và xã hội được quyết định bởi chất lượng giải quyết các vấn đề xã hội, chất lượng chính sách xã hội và ASXH, trên nền các điều kiện và tiền đề kinh tế. An sinh xã hội là một hợp phần của hệ thống các vấn đề xã hội, hơn nữa còn là hợp phần nổi bật, nổi trội nhất trong hệ thống đó. Trong bối cảnh Việt Nam đang nỗ lực xây dựng một xã hội phát triển bền vững, công bằng và nhân văn, vấn đề ASXH giữ vai trò then chốt nhằm bảo đảm 2 quyền con người, nâng cao chất lượng cuộc sống và thúc đẩy ổn định xã hội. Bên cạnh vai trò chủ đạo của Nhà nước, các tổ chức xã hội, tôn giáo - đặc biệt là Phật giáo - ngày càng có nhiều đóng góp thiết thực vào quá trình này.

Phật giáo, với truyền thống ―từ bi‖, ―cứu khổ ban vui‖, đã gắn bó lâu đời với đời sống tinh thần và văn hóa của dân tộc Việt Nam. Trải qua nhiều thời kỳ lịch sử, Phật giáo không chỉ là tôn giáo có ảnh hưởng sâu rộng mà còn là lực lượng tích cực tham gia vào các hoạt động thiện nguyện, cứu trợ thiên tai, nuôi dưỡng trẻ mồ côi, hỗ trợ người nghèo, người khuyết tật và người già neo đơn. Những hoạt động này không chỉ thể hiện giá trị đạo đức của Phật giáo mà còn góp phần giảm tải gánh nặng cho hệ thống an sinh xã hội quốc gia. Theo Chỉ thị số 18-CT/TW ngày 10/1/2018 của Bộ Chính trị về việc tiếp tục triển khai Nghị quyết 25-NQ/TW (khóa IX) liên quan đến công tác tôn giáo trong giai đoạn mới, Nhà nước xác định rằng phát huy các nguồn lực của tôn giáo là một trong những nhiệm vụ trọng tâm, có ý nghĩa quan trọng đối với sự nghiệp phát triển bền vững của đất nước.

Tại Việt Nam, hệ thống chính sách ASXH hiện hành bao gồm bốn nhóm chính: (1) chính sách việc làm bảo đảm thu nhập tối thiểu và giảm nghèo; (2) chính sách bảo hiểm; (3) chính sách trợ giúp xã hội; (4) chính sách dịch vụ xã hội cơ bản. Đến nay, Phật giáo đã tham gia vào toàn bộ các nội dung cơ bản của ASXH ở mức độ đa dạng: bảo đảm thu nhập tối thiểu, giảm nghèo bền vững; trợ giúp xã hội cho người có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn; phát triển bảo hiểm xã hội (kể cả bảo hiểm y tế) và bảo đảm tiếp cận DVXH ở mức tối thiểu. Đồng thời, các hoạt động của Phật giáo còn hướng vào giải quyết việc làm gắn với giảm nghèo bền vững, cũng như hỗ trợ thiết yếu về giáo dục, y tế và chỗ ở cho người dân. Thực tiễn trên cho thấy Phật giáo đang giữ vai trò ngày càng quan trọng trong việc tham gia và hỗ trợ thực hiện ASXH ở Việt Nam, song vẫn còn nhiều vấn đề cần được nghiên cứu và lý giải một cách khoa học.

Câu hỏi đặt ra là làm thế nào để phát huy hiệu quả hơn nữa vai trò của Phật giáo trong việc góp phần xây dựng môi trường sống lành mạnh, nâng cao đời sống tinh thần, hạn chế các hiện tượng tiêu cực trong xã hội, đồng thời bổ sung nguồn 3 lực xã hội, giảm gánh nặng cho Nhà nước trong bảo đảm ASXH và thúc đẩy xây dựng xã hội hài hòa, công bằng, nhân văn. Việc làm rõ cơ sở lý luận về vai trò của Phật giáo trong công tác ASXH, kết hợp với đánh giá thực trạng hoạt động và cơ chế phát huy nguồn lực Phật giáo, từ đó đề xuất các giải pháp phù hợp nhằm tăng cường sự tham gia của Phật giáo vào lĩnh vực này, có ý nghĩa quan trọng cả về phương diện lý luận và thực tiễn, góp phần củng cố mối quan hệ hài hòa giữa tôn giáo và Nhà nước, phục vụ mục tiêu phát triển bền vững quốc gia. Nhận thức được ý nghĩa và vai trò của ASXH trong việc bảo đảm quyền con người, Phật giáo được xem là một chủ thể quan trọng trong tiến trình thực hiện các mục tiêu ASXH ở Việt Nam hiện nay. Việc phát huy vai trò của Phật giáo trong lĩnh vực này không chỉ phù hợp với định hướng phát triển bền vững mà còn góp phần củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc.

Tác giả, với tư cách là thành viên của Hội Phật giáo tỉnh Ninh Bình và nghiên cứu sinh bậc Tiến sĩ chuyên ngành Triết học tại Học viện Báo chí và Tuyên truyền, nhận thấy bên cạnh những đóng góp tích cực của Phật giáo trong công tác ASXH, vẫn còn tồn tại những hạn chế, bất cập cần được điều chỉnh và hoàn thiện để hoạt động này mang lại hiệu quả hơn, đặc biệt trong việc hướng đến các nhóm xã hội yếu thế như người nghèo, người khuyết tật, người cao tuổi, phụ nữ, trẻ em và đồng bào dân tộc thiểu số.