Luận án tín ngưỡng địa mẫu ở Hà Nội - Nghiên cứu đặc điểm và giá trị

Lí do chọn đề tài Hà Nội là thủ đô của nước Việt Nam, nơi đây hội tụ đa dạng tinh hoa văn hóa khắp vùng miền trong cả nước. Mặc dù trải qua nhiều thăng trầm trong lịch sử nhưng đến nay Hà Nội vẫn giữ được những giá trị văn hóa cổ xưa và là nơi có nhiều di tích tâm linh như: đình, đền, chùa, miếu, phủ. Bên cạnh đó, Hà Nội còn là nơi qui tụ nhiều tôn giáo tín ngưỡng nền tảng như: Phật giáo, Công giáo, Đạo Cao Đài, Đạo giáo, tín ngưỡng thờ Mẫu Tam tứ phủ, tín ngưỡng thờ Thành Hoàng và tín ngưỡng thờ cúng Tổ Tiên. Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam, tứ phủ của người Việt là loại hình tín ngưỡng được thờ khá phổ biến và đa dạng trong các cơ sở thờ tự từ công cộng cho đến tư gia ở Bắc Bộ.

Với hệ thống tín ngưỡng thờ Mẫu có lớp lang xuất hiện trong các ngôi chùa, ngôi đền, miếu, phủ… đã trở nên quen thuộc với người Việt ở Bắc Bộ. Bên cạnh tín ngưỡng dân gian thì hiện nay xuất hiện nhiều tín ngưỡng ngoại lai trong đó có tín ngưỡng Địa Mẫu. Tín ngưỡng Địa Mẫu là một tín ngưỡng dân gian của Trung Quốc có từ lâu đời và được du nhập vào Việt Nam. Cho đến nay vẫn chưa có công trình nghiên cứu nào thảo luận về quá trình tín ngưỡng Địa Mẫu du nhập vào Việt Nam từ khi nào.

Tuy nhiên nếu căn cứ vào bản Địa Mẫu chân kinh được in tại đền Ngọc Sơn ở Hà Nội năm 1923, thì chúng ta có thể thấy giai đoạn đầu thế kỷ XX tín ngưỡng này đã xuất hiện tại Hà Nội. Song vì một lý do nào đó tín ngưỡng này đã bị đứt đoạn, mãi đến cuối thế kỷ XX đến nay mới tiếp tục phát triển du nhập và các điểm thờ tự ở Hà Nội. Tín ngưỡng Địa Mẫu về tên gọi rất dễ nhầm sang Mẫu Địa là vị Thánh Mẫu được thờ trong hệ thống tín ngưỡng thờ Mẫu Tam, tứ phủ của người Việt. Tuy nhiên, tín ngưỡng Địa Mẫu hoàn toàn khác biệt với tín ngưỡng thờ Mẫu Địa của người Việt từ hình tượng cho đến kinh sách và thực hành tín ngưỡng.

2 Cụ thể, về hình tượng Địa Mẫu được gắn liền với biểu tượng của trái đất, nên phổ biến nhất là hình tượng người phụ nữ đứng trên quả địa cầu, tóc búi cao, một tay giơ trước ngực bắt ấn cứu độ và một tay buông xuôi cầm vật trải dài tượng trưng cho cái chài (chài lưới dùng đánh bắt cá). Về nghi thức thực hành tiêu biểu là các buổi đọc kinh Địa Mẫu vào giờ Ngọ (11giờ), các ngày Mậu tháng âm lịch. Ngày vía Địa Mẫu được tổ chức vào ngày 18 tháng 10 âm lịch. Trong quá trình du nhập vào các cơ sở thờ tự ở Hà Nội, tín ngưỡng Địa Mẫu dựa vào các tôn giáo tín ngưỡng bản địa để phát triển và lan tỏa, do đó đã có những chuyển đổi để dung hợp theo từng không gian văn hóa, tôn giáo, tín ngưỡng.

Đặc biệt tín ngưỡng Địa Mẫu có sự thay đổi linh hoạt để phù hợp với môi trường hoàn cảnh của từng cơ sở thờ tự. Điểm nổi bật của tín ngưỡng Địa Mẫu khi du nhập vào các không gian thờ tự: * Gắn với ngôi chùa, tín ngưỡng Địa Mẫu ảnh hưởng bởi môi trường Phật giáo do đó có những nhìn nhận Địa Mẫu như vị Phật hoặc vị bồ tát cứu dỗi chúng sinh. * Gắn với ngôi đình, Địa Mẫu lại góp thêm vào vai trò như một vị Thành Hoàng bảo trợ cho cộng đồng. * Gắn với điện thờ tư gia, Địa Mẫu mang tư cách như là một vị thần tối thượng với những quyền năng vượt ra khỏi không gian, thời gian mà con người thường tưởng tượng, Địa Mẫu cai quản thế giới siêu nhiên, và cai quản cả những vị Tiên, Thánh, Phật và cả linh hồn những người đã khuất.

Nhìn từ góc độ văn hóa, tín ngưỡng Địa Mẫu xuất hiện trong các không gian thờ tự từ công cộng đến tư gia ở Hà Nội đã thể hiện sự tiếp biến văn hóa tín ngưỡng. Tín ngưỡng Địa Mẫu là một hiện tượng đang được thờ khá phổ biến ở một số cơ sở tôn giáo tín ngưỡng ở Hà Nội, nhưng đến nay NCS chưa tìm thấy nghiên cứu chuyên biệt về tín ngưỡng Địa Mẫu, đặc biệt là tín ngưỡng Địa Mẫu ở Hà Nội. Chính vì thế, NCS lựa chọn Tín ngưỡng Địa Mẫu ở Hà Nội 3 làm đề tài luận án cho nghiên cứu của mình với mong muốn đóng góp thêm tư liệu tham khảo hữu ích, bổ sung đa dạng những nghiên cứu về hệ thống tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt nói chung cũng như khẳng định được giá trị văn hóa tín ngưỡng thờ Địa Mẫu trong bối cảnh xã hội hiện nay. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2.

Mục đích nghiên cứu Nhận diện tín ngưỡng Địa Mẫu, đặc biệt tìm hiểu quá trình du nhập tín ngưỡng Địa Mẫu, phân tích tìm ra đặc điểm và giá trị của Địa Mẫu khi xuất hiện trong các cơ sở thờ tự hiện nay. Nhiệm vụ nghiên cứu Luận án cần những nhiệm vụ sau: * Tổng hợp, phân tích các tài liệu có liên quan đến luận án từ đó chỉ ra những điểm khuyết mà luận án đang đề cập đến. * Nhận diện tín ngưỡng Địa Mẫu từ lý luận cho đến thực tiễn. * Tìm hiểu nguồn gốc và quá trình du nhập tín ngưỡng Địa Mẫu tại ba điểm nghiên cứu chính.

Kết quả dẫn đến một số chuyển đổi và dung hợp của tín ngưỡng Địa Mẫu trong các không gian thờ tự. * Chỉ ra những đặc điểm, giá trị văn hóa, xu hướng và nhận định về thờ Địa Mẫu ở Hà Nội trong xã hội hiện nay. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận án được xác định là Tín ngưỡng Địa Mẫu ở Hà Nội, trong đó chú trọng đến tín ngưỡng Địa Mẫu xuất hiện trong các không gian đình, đền, chùa, điện thờ tư gia.

Phạm vi nghiên cứu Phạm vi không gian là: Trong đề tài luận án Tín ngưỡng Địa Mẫu ở Hà Nội, ngoài việc khảo sát, tìm hiểu các cơ sở thờ Địa Mẫu ở Hà Nội, NCS sẽ tập 4 trung vào ba địa điểm nghiên cứu chính thờ Địa Mẫu tại Hà Nội như những nghiên cứu trường hợp, cụ thể là: 1. Đình Ứng Thiên tại số 7 ngõ 151 Láng Hạ, phường Láng Hạ quận Đống Đa, TP Hà Nội. Chùa Vân Hồ tại số 40 Lê Đại Hành, phường Lê Đại Hành, quận Hai Bà Trưng, TP Hà Nội. Điện thờ tư gia họ Nguyễn tại phường Trương Định, quận Hai Bà Trưng, TP Hà Nội.

Bên cạnh đó, NCS nghiên cứu, đối chiếu tín ngưỡng Địa Mẫu tại Hà Nội với tín ngưỡng Địa Mẫu ở một số tỉnh thành để thấy được sự phát triển đa dạng của tín ngưỡng này trong không gian thờ và cả trong đời sống tín ngưỡng của các tín đồ trong xã hôi hiện nay. Phạm vi thời gian là: Luận án tập trung nghiên cứu Tín ngưỡng Địa Mẫu ở Hà Nội từ giai đoạn sau năm 1986 trở lại đây, bởi đây là điểm mốc quan trọng đánh dấu bước ngoặt cho việc phát triển trở lại của tín ngưỡng ở Việt Nam, cũng là khoảng thời gian xuất hiện tín ngưỡng Địa Mẫu tại một số cơ sở thờ tự ở Hà Nội trong đó có ba điểm nghiên cứu chính của đề tài. Câu hỏi nghiên cứu * Bản chất của tín ngưỡng Địa Mẫu là gì? * Nguyên nhân và lí do nào dẫn đến việc du nhập tín ngưỡng Địa Mẫu vào các cơ sở tôn giáo tín ngưỡng ở Hà Nội, đặc biệt là ba điểm nghiên cứu chính. * Việc du nhập tín ngưỡng Địa Mẫu đã mang lại kết quả như thế nào giữa tín ngưỡng Địa Mẫu và các tôn giáo tín ngưỡng bản địa? 5.

Phương pháp nghiên cứu Để triển khai đề tài luận án, NCS vận dụng một số phương pháp nghiên cứu sau: 5 Tập hợp phân loại tư liệu đã xuất bản: Việc tổng hợp các tài liệu đã xuất bản có liên quan đến vấn đề nghiên cứu của đề tài luận án bao gồm: sách chuyên khảo, các đề tài khoa học, các bài viết đăng trên các tạp chí khoa học nhằm tập hợp thống kê tư liệu và kế thừa những thành quả của các công trình, nghiên cứu đi trước, mặt khác tìm ra những khoảng trống còn bỏ ngỏ chưa được nghiên cứu. Ngoài ra NCS còn dịch một số văn bản về Địa Mẫu chân kinh từ chữ Hán, nhằm đối chiếu giữa các bản Địa Mẫu chân kinh để tìm ra những tương đồng và khác biệt trong những cuốn Địa Mẫu chân kinh. Phương pháp điền dã thực địa: Để thực hiện đề tài này, NCS hướng đến việc khảo sát, điền dã, điều tra, ghi chép những thông tin liên quan đến đối tượng nghiên cứu. Bên cạnh đó còn kết hợp phỏng vấn sâu từ những đối tượng chủ thể và khách thể tại các điểm nghiên cứu để tiếp nhận thông tin đa dạng của người đi lễ và đặc biệt là các đối tượng thực hành tín ngưỡng Địa Mẫu.

Nhằm bổ xung vào phần phân tích dữ liệu, ghi âm, đo đạc, chụp ảnh, quay video những không gian thờ Địa Mẫu cho đến kinh sách và các cách thức sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng Địa Mẫu ở Hà Nội. Từ đó, phân biệt giữa tín ngưỡng Địa Mẫu và tín ngưỡng bản địa, cũng như chỉ ra những biến đổi, dung hợp của tín ngưỡng Địa Mẫu ở các không gian thờ tự. Đồng thời, nghiên cứu này cũng làm sáng tỏ mối quan hệ giữa tín ngưỡng Địa Mẫu và các tín ngưỡng truyền thống của người Việt tại những điểm nghiên cứu. Đây là một đề tài nghiên cứu tương đối khó, có ít tài liệu tham khảo mà chủ yếu dựa vào quá trình khảo sát điền dã của NCS tại các cơ sở thờ Địa Mẫu kéo dài trong thời gian nhiều năm đến nay.

Phương pháp phân tích, diễn giải, so sánh: Phân tích quá trình du nhập văn hóa tín ngưỡng Địa Mẫu trong các không gian nghiên cứu như đình, chùa và điện thờ tư gia dựa trên các tài liệu và quá trình khảo sát điền dã. Từ đó, đối chiếu so sánh với một số nơi thờ Địa Mẫu trên địa bàn lân cận để nhận diện tín ngưỡng Địa Mẫu và lí giải mối quan hệ Địa Mẫu với tín ngưỡng truyền thống 6 của người Việt. Cuối cùng chỉ ra tại sao tín ngưỡng Địa Mẫu ở Hà Nội lại phát triển mạnh mẽ trong những năm vừa qua. Phương pháp điều tra xã hội học: Phương pháp này nhằm thu thập và xử lý tư liệu, số liệu thống kê.

NCS tiến hành phát 470 phiếu khảo sát tại ba điểm nghiên cứu chính của luận án, cuộc khảo sát được tiến hành trong năm 2019 và năm 2022.