Luận án nghiên cứu quá trình du nhập và phát triển tín ngưỡng thờ Mẫu ở Lâm Đồng (1900-2018)

xii TÓM TẮT Luận án là công trình khoa học nghiên cứu chuyên sâu, có hệ thống và tƣơng đối toàn diện về quá trình du nhập và phát triển của tín ngƣỡng thờ Mẫu (TNTM) ở Lâm Đồng từ đầu thế kỷ XX đến năm 2018. Nghiên cứu chủ yếu sử dụng phương pháp lịch sử và phương pháp logic. Các phương pháp nghiên cứu định tính với hƣớng tiếp cận điền dã dân tộc học qua hai hình thức chủ yếu là quan sát - tham dự (đối với thực hành TNTM, đặc biệt là nghi lễ lên đồng tại các cơ sở thờ tự) và phỏng vấn sâu (đối với các đồng đền, thanh đồng, con nhang đệ tử và các nhà quản lý văn hóa địa phƣơng) và phương pháp nghiên cứu định lượng cũng đƣợc sử dụng để thực hiện tốt những nhiệm vụ đặt ra. Trên cơ sở khảo sát toàn diện các cơ sở thờ Mẫu toàn tỉnh, lần đầu tiên bức tranh về TNTM ở Lâm Đồng đƣợc tái hiện trên tất cả các phƣơng diện nhƣ cơ sở thờ tự, sinh hoạt tín ngƣỡng… trong suốt quá trình lịch sử từ đầu thế kỷ XX đến năm 2018.

Nội dung luận án chia làm 4 chƣơng: Chƣơng 1: Trình bày một số nội dung về cơ sở lý và thực tiễn của luận án; những nét cơ bản nhất về các điều kiện tự nhiên, đặc điểm dân cƣ tác động đến nội dung nghiên cứu của luận án. Bên cạnh đó, nội dung chƣơng 1 cũng đề cập đến giả thuyết, câu hỏi nghiên cứu và một số khái niệm đƣợc sử dụng trong luận án. Chƣơng 2: Trình bày những nội dung về quá trình du nhập và phát triển của TNTM ở Lâm Đồng từ đầu thế kỷ XX đến 1975. Nghiên cứu cho thấy tục thờ này xuất hiện trên cao nguyên Lang Biang vào giữa những năm 20 của thế kỷ XX với hai dạng thức thờ Mẫu miền Bắc và miền Trung xuất hiện gần nhƣ đồng thời.

Giai đoạn này, các cơ sở thờ Mẫu xuất hiện ít, con số ghi nhận đƣợc từ thực tế cũng nhƣ qua ký ức của các thanh đồng cao niên là 34 cơ sở, phân bố chủ yếu tại Đà Lạt, Đơn Dƣơng, Bảo Lộc. Sự phát triển của TNTM Lâm Đồng giai đoạn này đƣợc đánh dấu bằng sự xuất của Việt Nam Thánh Mẫu hội, trụ sở của Tổng hội đƣợc đặt tại Đền Việt Nam Thánh Mẫu, đƣờng Ngô Quyền, Đà Lạt. Sự xuất hiện của tổ chức này đã đánh dấu thời kỳ TNTM tại Lâm Đồng và khu vực miền Nam Việt Nam có nhiều khởi sắc. Giai đoạn này, không chỉ số lƣợng các thực hành TNTM gia tăng mà số xiii lƣợng các thanh đồng, con nhang đệ tử tại các cơ sở thờ Mẫu ở Lâm Đồng cũng đến từ nhiều tỉnh thành khác nhƣ Khánh Hòa, Ninh Thuận, Bình Thuận, Sài Gòn… Chƣơng 3: Trình bày về sự thành lập và phát triển các cơ sở thờ Mẫu ở Lâm Đồng giai đoạn 1976 đến năm 2018.

Trong những năm 1976 - 1990, có 17 cơ sở đƣợc lập mới, sinh hoạt TNTM tại Lâm Đồng cũng bƣớc vào thời kỳ đầy biến động, nhiều cơ sở bị thu tƣợng thánh, bát hƣơng, thậm chí là dỡ bỏ… việc thờ tự và thực hành tín ngƣỡng mang tính cầm chừng. Tuy nhiên do sự đổi mới trong chính sách tôn giáo, tín ngƣỡng của Đảng và Nhà nƣớc, sự ổn định và phát triển kinh tế cùng nhiều yếu tố khác nên từ năm 1991 đến 2018 không chỉ “nở rộ” 93 cơ sở thờ Mẫu mới mà các nghi lễ thực hành TNTM cũng đƣợc tổ chức thƣờng xuyên hơn. Toàn tỉnh Lâm Đồng hiện có 144 cơ sở thờ Mẫu đƣợc phân bố tại 12/12 huyện thị. Nghiên cứu cũng cho thấy, TNTM ở Lâm Đồng đã và đang tồn tại hai dạng thức thờ tự chính là dạng thức thờ Mẫu miền Bắc và dạng thức thờ Mẫu miền Trung, trong đó dạng miền Bắc chiếm số lƣợng vƣợt trội.

Chƣơng 4: Luận án nêu rõ những đặc trƣng của TNTM ở Lâm Đồng trong bức tranh toàn cảnh của TNTM ở Việt Nam, những giá trị, hạn chế cũng nhƣ xu hƣớng phát triển của tín ngƣỡng này tại Lâm Đồng trong thời gian tới. Trên cơ sở đó, luận án đƣa ra một số khuyến nghị với các cơ quan chức năng địa phƣơng trong công tác bảo tồn phát huy những giá trị tích cực của Di sản văn hóa Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của ngƣời Việt tại Lâm Đồng. xiv SUMMARY The dissertation is an indepth, systematic and relatively comprehensive scientific research work about the process of introduction and establishment of beliefs in the Mother Goddesses in Lam Dong province from the early twentieth century to 2018. The study mainly uses the historical and logical methods.

The qualitative research method with the ethnographic fieldwork approach of two main forms of observation - attendance (for practices related to the beliefs in the Mother Goddesses, especially the mediumship at the Mother Goddess temples) and in-depth interviews (for the owners of the Mother Goddess temples, Spirit Mediums, the disciples of Spirit Mediums and local cultural managers), and quantitative research method is also employed to accomplish the research tasks. On the basis of a comprehensive survey of beliefs in the Mother Goddesses establishments throughout the province, for the first time, the picture of beliefs in the Mother Goddesses in Lam Dong province is reconstructed in all aspects such as worship facilities, religious activities. during the course of history from the early twentieth century to 2018. The content of the thesis is divided into 4 chapters: Chapter 1: Presenting some contents about the theoretical and practical basis of the thesis; the most basic features of natural conditions, population characteristics impacting on the content of the thesis.

Besides, the content of chapter 1 also mentioned hypotheses, research questions and some concepts used in the thesis. Chapter 2: Presenting the process of introduction and establishment of beliefs in the Mother Goddesses in Lam Dong province from the early twentieth century to 1975. Research shows that this worship was appeared in Lang Biang plateau in the mid-20s of the twentieth century with two forms of North and Central Mother Goddess forms appeared at the same time. In this period, the temples of beliefs in the Mother Goddesses were not popular with the venues reported from reality as well as the memories of old Spirit Mediums were 34 establishments, mainly distributed in Da Lat city, Bao Loc city, Don Duong district.

The xv development of beliefs in the Mother Goddesses in Lam Dong province this period was marked by the establishment of Vietnam Holy Mother Association, the headquarters of the congregation is located at Vietnam Holy Mother Temple, Ngo Quyen street, Da Lat city. The establishment of this organization marked the flourishing period of beliefs in the Mother Goddesses in Lam Dong province and the South of Vietnam region. This period, not only the number of practices related to the beliefs in the Mother Goddesses increased but also the number of Spirit Mediums, the disciples of Spirit Mediums at Mother Goddess temples in Lam Dong province also come from many other provinces such as Khanh Hoa, Ninh Thuan, Binh Thuan and Ho Chi Minh city. Chapter 3: Presenting the introduction and development of Mother Goddess temples during the period of 1976-2018.

From 1976 - 1990, 17 temples were created anew, however the Mother Goddess practice went into chaos with many statues removed, incence burning suspended and temples were not maintained… and the worshipping and general practice of the creed were not properly maintained. However, under the renewal of religious and creed policies of the Party and the State, the economic stability together with many other factors, 93 new temples have mushroomed from 1991 to 2018 and the worshipping rituals have also been properly performed. All over Lam Dong province, there are 144 temples allocated in 12/12 districts. The research also reveals that there have been two forms of beliefs in the Mother Goddesses in Lam Dong province, i.e the northern and the central, among which the former dominates.

Chapter 4: The thesis highlights the characteristics of beliefs in the Mother Goddesses in Lam Dong province in the panorama of beliefs in the Mother Goddesses in Vietnam, the values and limitations as well as the likely development trend of beliefs in the Mother Goddesses in Lam Dong province. On that basis, the thesis has some recommendations for local authorities in conservation work to promote the positive values of The Practices related to the Vietnamese belief in Mother Goddesses of the Three Realms” has been officially recognized by UNESCO as an intangible cultural heritage of humanity in Lam Dong province. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI Tín ngƣỡng thờ Mẫu (TNTM) còn gọi là tín ngƣỡng (TN) Tam phủ, Tứ phủ là một hiện tƣợng văn hóa độc đáo, riêng có của ngƣời Việt ra đời từ giữa thế kỷ XVI. Sự xuất hiện của loại hình thờ phụng này là: Sự phản ứng một cách rất quyết liệt của TN bản địa với xu hƣớng tôn giáo (TG) ngoại lai từ Tây phƣơng tới.

Hiện tƣợng thờ Mẫu Liễu Hạnh phản ánh hai khuynh hƣớng quan trọng chống đối lại những hệ tƣ tƣởng và TG ngoại lai: Khổng giáo đến từ Trung Hoa và Công giáo đến từ tây Âu. Nhƣng nó cũng phản ánh xu hƣớng phủ định vai trò của chính quyền phong kiến trung ƣơng tập quyền, vai trò của vƣơng triều (Đặng Việt Bích, 2005, tr. Bản chất của loại hình TN này là sự tôn thờ một nhân vật huyền thoại, nói chính xác hơn là một nguyên mẫu có thật đã đƣợc huyền thoại hóa - Thánh Mẫu Liễu Hạnh, con gái thứ hai của Ngọc Hoàng thƣợng đế, vị Tiên Chúa có khả năng che chở, bênh vực, giúp đỡ cho tất cả những ngƣời dân lƣơng thiện, nhất là phụ nữ, thoát khỏi những hiểm họa, tai ƣơng. Gắn với TNTM là hoạt động diễn xƣớng đậm màu shaman giáo hết sức độc đáo mà khẩu ngữ dân gian quen gọi là lên đồng với những vũ điệu múa thiêng sôi động và một loại hình lễ nhạc đƣợc biết đến với tên gọi dân dã là hát chầu văn/hát hầu đồng.

Gần đây, hình thức diễn xƣớng độc đáo này còn đƣợc biết đến với danh xƣng Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt (Practices related to the Viet beliefs in the Mother Goddesses of Three Realms). Vào ngày 01/12/2016, tại Phiên họp Uỷ ban Liên Chính phủ về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể lần thứ 11 của UNESCO diễn ra tại thành phố Addis Ababa (Ethiopia), di sản Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt tại 21 tỉnh thành của Việt Nam, gồm các tỉnh từ Thừa Thiên - Huế trở ra Bắc và thành phố Hồ Chí Minh (Tp HCM) đã chính thức đƣợc UNESCO ghi danh tại Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Tối ngày 02/4/2017, tại Quần thể di tích thờ Mẫu Phủ Dầy, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định - một trong những cái nôi 2 sinh thành loại hình TNTM, Ủy ban nhân dân (UBND) tỉnh Nam Định, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (VH,TT&DL) phối hợp tổ chức lễ đón bằng vinh danh của UNESCO đối với loại hình diễn xƣớng độc đáo này.