Luận án sự biến đổi văn hóa làng nghề truyền thống ở Hà Nội hiện nay - Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn

MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU 1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN 9 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 9 1. Cơ sở lý luận 28 Chương 2: KHÁI LƢỢC VỀ LÀNG NGHỀ HÀ NỘI, LÀNG NGHỀ TRIỀU 40 KHÚC, THIẾT NG VÀ CÁC NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN SỰ BIẾN ĐỔI VĂN HOÁ LÀNG NGH 2. Khái lược làng nghề Hà Nội 40 2.

Làng nghề truyền thống Triều Khúc và Thiết Úng 50 2. Nhân tố tác động đến sự biến đổi văn hoá làng nghề Hà Nội 62 Chương 3: SỰ BIẾN ĐỔI VĂN HÓA LÀNG NGHỀ TRUYỀN 77 THỐNG TRIỀU KHÚC VÀ THIẾT ÚNG 3. Biến đổi lĩnh vực văn hóa vật chất và cảnh quan môi trường 77 3. Biến đổi lĩnh vực văn hóa tổ chức cộng đồng 92 3.

Biến đổi lĩnh vực văn hóa tinh thần 106 Chương 4: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CẦN BÀN LUẬN VÀ CÁC NHÓM GIẢI 122 PHÁP BẢO TỒN, PHÁT HUY VĂN HÓA LÀNG NGHỀ TRUYỀN THỐNG 4. Một số vấn đề cần bàn luận 122 4. Các nhóm giải pháp bảo tồn, phát huy văn hoá làng nghề truyền thống 132 KẾT LUẬN 147 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LUẬN ÁN 150 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 151 PHỤ LỤC 164 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT BCHTW : Ban Chấp hành Trung ương CNH : Công nghiệp hóa G.TS : HĐH : Hiện đại hóa HĐND : Hội đồng nhân dân HTX : Hợp tác xã KTTT : NXB : Nhà xuất bản NCS : Nghiên cứu sinh UBND : Ủy ban nhân dân UNESCO : Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hiệp quốc Tr : Trang TW : Trung ương VHTT&DL : Văn hóa, Thể thao và Du lịch WTO : Tổ chức Thương mại thế giới DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU Trang Bảng 3. Địa điểm sản xuất của thợ thủ công 86 Bảng 3.

Đánh giá về cảnh quan làng nghề 90 Bảng 3. Đánh giá các mối quan hệ gia đình, dòng họ 95 Bảng 3. Hình thức giao dịch trong quan hệ bán hàng 95 Bảng 3. Đối tượng truyền nghề 105 Bảng 3.

Nhóm đối tượng được gia đình truyền nghề 105 Bảng 3. Đánh giá việc duy trì tín ngưỡng lễ hội 110 Bảng 3. Đánh giá vấn đề đạo đức trong quan hệ bạn hàng 119 1 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Từ năm 1986, khi Đảng và Nhà nước thực hiện đường lối đổi mới, nền kinh tế nước ta chuyển sang cơ chế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa.

Cũng vì thế, biến đổi văn hoá làng nghề truyền thống Hà Nội diễn ra như một điều tất yếu của sự phát triển. Biến đổi văn hóa ở các làng nghề truyền thống Hà Nội không chỉ tác động đến cơ cấu tổ chức, diện mạo làng nghề, quy trình sản xuất, mẫu mã, hình thức, chất lượng sản phẩm, phong tục tập quán…. của mỗi làng nghề mà còn tác động đến sự phát triển kinh tế - xã hội của Thủ đô Hà Nội và cả nước trong quá trình công nghiệp hoá (CNH), hiện đại hoá (HĐH) hiện nay. Xu hướng biến đổi trên thực sự là vấn đề cần được quan tâm, nghiên cứu kịp thời để đưa ra những căn cứ khoa học, những giải pháp phù hợp, giúp các nhà hoạch định chính sách có những quyết sách hợp lý, vừa gìn giữ, vừa phát huy được giá trị văn hóa truyền thống của các làng nghề.

, số 33, Hội nghị lần thứ 9 BCHTW Đảng khóa XI , con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước. Trong đó các làng nghề truyền thống đóng vai trò quan trọng trong việc đẩy mạnh CNH, HĐH nông thôn, nông ngh , vì phát triển làng nghề truyền thống tạo ra một khối lượng hàng hóa đa dạng, phong phú, góp phần thúc đẩy gia tăng thu nhập, tạo việc làm, cải thiện đời sống dân cư nông thôn, tăng tích lũy, giảm di dân tự do, chuẩn bị cho đội ngũ lao động có khả năng thích ứng với lĩnh vực công nghiệp, tạo cơ sở vệ tinh cho các doanh nghiệp hiện đại, phát n làng nghề truyền thống còn góp phần bảo tồn và gìn giữ giá trị văn hóa dân tộc. Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu về biến đổi văn hóa làng nghề Hà Nội cho đến nay chưa nhiều, mới chỉ có một số công trình nghiên cứu về biến đổi văn hóa làng nghề vùng châu thổ sông Hồng, qua nghiên 2 cứu một số làng ở Hà Tây (cũ), Thái Bình, Hà Nội, mà chưa có công trình nghiên cứu sâu, riêng biệt về sự biến đổi văn hóa làng nghề truyền thống Hà Nội hiện nay, đặc biệt là vai trò chủ thể của cư dân làng nghề trong sự biến đổi đó. Vì vậy, nghiên cứu sự biến đổi văn hóa làng nghề truyền thống Hà Nội nói chung và hai làng nghề dệt Triều Khúc (huyện Thanh Trì), đồ gỗ mỹ nghệ Thiết Úng (huyện Đông Anh) nói riêng không chỉ có ý nghĩa lý luận mà còn đáp ứng nhu cầu cấp bách của thực tiễn trong việc bảo tồn và phát triển văn hóa các làng nghề truyền thống ở nước ta hiện nay trước yêu cầu CNH, HĐH và toàn cầu hóa.

Vì những lý do trên, nghiên cứu sinh (NCS) thấy việc nghiên cứu đề tài “Sự biến đổi văn hóa làng nghề ng ở Hà Nội hiện nay” (Qua trường hợp làng Triều Khúc và Thiết Úng) là một việc làm cần thiết, có ý nghĩa lý luận và thực tiễn trong bối cảnh đổi mới của xã hội. Tổng quan tình hình nghiên cứu Trong tổng số hơn 750 tài liệu trong nước và nước ngoài nghiên cứu về Hà Nội, có hơn 100 tài liệu nghiên cứu về làng nghề, phố nghề, văn hóa làng nghề Hà Nội từ trước giai đoạn đổi mới (năm 1986) đến hiện nay, chưa có công trình nghiên cứu riêng biệt, chuyên sâu về biến đổi văn hóa làng nghề truyền thống Hà Nội ). Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 3. Mục đích Trên cơ sở trình bày một số khái niệm cơ bản , NCS phân tích, đánh giá thực trạng biến đổi của văn hóa làng nghề truyền thống trên địa bàn Hà Nội, qua nghiên cứu trường hợp làng nghề dệt Triều Khúc và làng nghề gỗ mỹ nghệ Thiết Úng.

Nhiệm vụ - và về ; - Khảo sát thực trạng về sự biến đổi của văn hóa làng n Triều Khúc, Thiết Úng và so sánh với một số làng nghề khác trên địa bàn thành phố Hà Nội. 3 - Đề xuất một số giải pháp bảo tồn và phát huy văn hóa làng nghề truyền thống Hà Nội. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 4. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của đề tài là sự biến đổi của văn hóa làng nghề truyền thống của thành phố Hà Nội qua khảo sát làng Triều Khúc (xã Tân Triều, huyện Thanh Trì) và Thiết Úng (xã Vân Hà, huyện Đông Anh).

, , đây , , NCS , bàn. Phạm vi nghiên cứu - Về không gian: Hai làng nghề truyền thống trên là khách thể nghiên cứu được chọn theo tiêu chí NCS tự đặt ra. Làng nghề truyền thống Triều Khúc trước đây sản xuất các sản phẩm phục vụ triều đình phong kiến, nay sản xuất các sản phẩm phục vụ đời sống xã hội và xuất khẩu. Về không gian, làng Triều Khúc nằm sát kinh thành Thăng Long xưa và nay là làng ven đô.

Làng nghề Thiết Úng xưa sản xuất sản phẩm đáp ứng nhu cầu sinh hoạt vật chất, nhiều thợ giỏi được triều đình trưng dụng vào thành làm đền đài, lăng tẩm, nay sản xuất các sản phẩm phục vụ nhu cầu tiêu dùng của xã hội, nhu cầu tâm linh. Về không gian, làng Thiết Úng nằm ở vùng ngoại thành và có quan hệ với những làng nghề truyền thố p 4 ? - Về thời gian: Luận án tập trung nghiên cứu từ năm 2000 năm 2000, Việt Nam là một trong những nước có mức tăng tr Hà Nội , dẫn đến sự biến đổi về mọi mặt của truyền thống Hà Nội. Câu hỏi nghiên cứu - Văn hóa làng nghề truyền thống Hà Nội hiện nay như thế nào? - Vai trò của chủ thể văn hóa trong sự biến đổi đó ra sao? - Vấn đề gì đặt ra đối với làng nghề truyền thống trước sự biến đổi hôm nay? Luận án nghiên cứu đời sống thực tiễn văn hóa làng nghề truyền thống hai làng Triều Khúc, Thiết Úng và đối chiếu với một số làng nghề khác để trả lời những vấn đề trên. và phƣơng pháp nghiên cứu 5 luận Luận án dựa trên cơ sở lý luận và phương pháp luận sau: - Triết học Mác - Lênin về mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội; giữa cơ sở hạ tầng với kiến trúc thượng tầng.

- Quan niệm về văn hóa của Chủ tịch Hồ Chí Minh, quan điểm của nhà , .Mác và Ăngghen đã chứng minh rằng: tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội, ý thức xã hội là sự phản ánh tồn tại xã hội, ý thức xã hội tác động trở lại tồn tại xã hội. Mỗi khi tồn tại xã hội, nhất là phương thức sản xuất biến đổi thì những tư tưởng và những nhận thức của con người, những quan điểm về chính trị, đạo đức, văn hóa, nghệ thuật sớm muộn cũng biến đổi theo. Triết học Mác - Lênin đã chỉ ra: sự biến đổi của tồn tại xã hội do tác động mạnh mẽ, thường xuyên và trực tiếp của những hoạt động thực tiễn của con 5 người, mà trước hết là do sự biến đổi lực lượng sản xuất của xã hội quy định. Dựa trên nền tảng của triết học Mác - Lênin về mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội, ta nhận thấy việc biến đổi phương thức sản xuất sẽ kéo theo hàng loạt các biến đổi khác.

Do vậy, văn hóa làng nghề biến đổi cũng là hệ quả tất yếu của sự biến đổi về phương thức sản xuất, công cụ sản xuất. Việc biến đổi văn hóa làng nghề truyền thống trong xã hội hiện nay còn do ý thức chủ quan của con người, đặc biệt tính năng động, nhạy bén của người thợ thủ công. Vì vậy, cần phân tích để thấy được mối quan hệ biện chứng trên thông qua vai trò của người lao động - người thợ thủ công vừa là chủ thể của văn hóa làng nghề truyền thống, vừa là bộ phận cơ bản của lực lượng sản xuất ở làng nghề truyền thống, vừa là sản phẩm của văn hóa làng nghề truyền thống.