Luận án biến đổi thực hành lễ chùa ở Hà Nội trong bối cảnh Covid-19 - Nghiên cứu trường hợp tại chùa Phúc Khánh, chùa Hà, chúa Thầy

Lí do chọn đề tài 1. Lễ chùa là một sinh hoạt Phật giáo điển hình đồng thời là văn hóa truyền thống của người dân Việt Nam. Từ lâu, cứ mỗi dịp tết đến xuân về hay ngày mùng Một, ngày Rằm nhà nhà, người người lại cùng nhau lên chùa dâng hương. Khi bản thân hay gia đình có những sự kiện đặc biệt như: Hiếu, hỷ, làm ăn xa, chuyển đổi công việc, con cái đỗ đạt… người dân cũng có thói quen thành tâm khấn vái nơi cửa chùa.

Lễ chùa nhằm thỏa mãn những nhu cầu về đời sống tâm linh; đó có thể là nguyện cầu những điều may mắn, bình an, sức khỏe… đến với bản thân và gia đình hoặc cũng có thể đơn giản chỉ là đến với cửa Phật, cửa Thánh để tìm một chốn bình yên, thanh tịnh cho tâm hồn sau những bộn bề, lo toan, căng thẳng của cuộc sống mưu sinh nhọc nhằn. Trải qua hàng nghìn năm, cùng với sự tồn tại và phát triển của Phật giáo, hoạt động này đã trở thành nét văn hóa không thể thiếu trong đời sống tinh thần của người dân Việt Nam. Từ năm 2019 trở lại đây, đại dịch Covid-19 đã tác động đến tất cả các lĩnh vực của đời sống kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội; trong đó đời sống tôn giáo tín ngưỡng cũng không ngoại lệ. Ngày 22/01/2020 (tức ngày 28/12/2019 Âm lịch) Việt Nam ghi nhận trường hợp mắc Covid-19 đầu tiên.

Tính từ đó đến nay, Việt Nam đã trải qua 4 đợt bùng phát dịch bệnh với cấp độ và số ca dương tính ngày càng gia tăng và phạm vi ngày càng mở rộng. Nếu như những nghiên cứu về hoạt động lễ chùa trước đó đều khẳng định: Hoạt động lễ chùa, hành hương tại các cơ sở tôn giáo đang nở rộ, gia tăng qua các năm về số lượng với sự đa dạng về nghề nghiệp, giới tính, độ tuổi [37], [87], [45]… thì ngược lại, trong 3 năm gần đây với sự xuất hiện của đại dịch Covid- 19 với những quy định về giãn cách xã hội, không tập trung đông người… cùng những thay đổi về kinh tế đã tạo ra sự biến đổi trong thực hành sinh hoạt tôn 2 giáo tín ngưỡng. Hoạt động tôn giáo tín ngưỡng trong đó có thực hành lễ chùa chịu tác động của kinh tế thị trường, cách mạng công nghệ 4.0 và đặc biệt là tác động mạnh mẽ từ đại dịch Covid-19. Biến đổi vốn là một quy luật tất yếu trong sự vận động của mọi lĩnh vực trong đời sống xã hội của con người, trong đó có văn hóa.

Và dưới sự tác động từ đại dịch Covid-19, liệu thực hành lễ chùa - văn hóa truyền thống ở nước ta có bị hạn chế vai trò, suy giảm hoạt động bởi những quy định thời đại dịch hay có những cách thức vận động mới? Bên cạnh đó, có thể thấy bàn về những biến đổi về tôn giáo, tín ngưỡng từ trước đến nay đã có nhiều công trình trong và ngoài nước tiếp cận và nghiên cứu dưới nhiều góc độ khác nhau. Tuy nhiên, những nghiên cứu về biến đổi lễ chùa ở Việt Nam, đặc biệt là những biến đổi từ tác động của đại dịch Covid-19 thì mới chỉ dừng lại ở số ít các bài báo, tin tức… Do đó, nghiên cứu biến đổi thực hành lễ chùa trong bối cảnh đại dịch Covid-19 là cần thiết để bổ sung khoảng trống trong nghiên cứu về biến đổi thực hành lễ chùa nói riêng và biến đổi thực hành tôn giáo tín ngưỡng ở nước ta nói chung. Hà Nội là trung tâm kinh tế, chính trị, văn hóa của Việt Nam; là thành phố có hệ thống chùa được xếp hạng nhiều nhất cả nước. Nơi đây có mật độ dân số đông cùng hệ thống cơ sở tôn giáo tín ngưỡng dày đặc, nhiều nhất cả nước với tổng số 5607 cơ sở tôn giáo tín ngưỡng, chiếm 12% tổng số cơ sở trong cả nước [82, tr.

Trước nay, hoạt động tôn giáo tại Hà Nội luôn diễn ra nhộn nhịp với những chiều kích đa dạng, phong phú về niềm tin tôn giáo, thực hành tôn giáo và cộng đồng tôn giáo tín ngưỡng. Thủ đô Hà Nội cũng là “đầu tàu” thực thi và áp dụng chủ trương, đường lối chính sách, nghị định, nghị quyết của Đảng, Nhà nước; Ban tôn giáo Chính phủ. Do đó, đây sẽ là địa bàn thuận lợi để khảo sát thực trạng và nhận diện những xu hướng biến đổi trong thực hành sinh hoạt tôn giáo tín ngưỡng. Đối với thực hành sinh hoạt lễ chùa, lựa chọn nghiên cứu khảo sát tại Hà 3 Nội với 426 ngôi chùa [90, tr.

322] là không khả thi. Vì thế, nghiên cứu sinh (NCS) quyết định lựa chọn nghiên cứu trường hợp tại ba chùa: chùa Phúc Khánh (Phường Thịnh Quang, quận Đống Đa, TP Hà Nội), chùa Hà (phường Dịch Vọng, quận Cầu Giấy, TP Hà Nội) và chùa Thầy (xã Sài Sơn, huyện Quốc Oai, TP Hà Nội) với những lí do sau: Một là, chùa Phúc Khánh, Chùa Hà và chùa Thầy (Hà Nội) đều là những ngôi chùa nổi tiếng ở Hà Nội. Từ trước đến nay, ba ngôi chùa đều thu hút đông đảo người dân gần xa đến tham quan lễ Phật. Mỗi ngôi chùa đều có đặc điểm riêng tạo nên sức hấp dẫn đối với Phật tử và nhân dân cả nước tạo nên hoạt động lễ chùa sôi nổi.

Hai là, ba ngôi chùa này có sự khác biệt về vị trí để đảm bảo cung cấp cái nhìn bao quát về hoạt động lễ chùa ở nội và ngoại thành Hà Nội. Chùa Phúc Khánh thuộc phường Thịnh Quang, Quận Đống Đa, TP Hà Nội; Chùa Hà thuộc phường Dịch Vọng, quận Cầu Giấy, TP Hà Nội còn chùa Thầy thuộc xã Sài Sơn, huyện Quốc Oai, tỉnh Hà Tây cũ, nay trở thành khu vực ngoại thành Hà Nội do sự phát triển của quá trình đô thị hóa. Những địa điểm khảo sát này có một phần nền tảng dữ liệu về thực trạng lễ chùa trước khi đại dịch Covid-19 diễn ra [37], [65] góp phần giúp chúng tôi nhận diện, so sánh thực hành lễ chùa trong bối cảnh đại dịch Covid-19 so với thời gian trước đại dịch. Như vậy, có thể thấy nghiên cứu về sự biến đổi sinh hoạt lễ chùa tại chùa Phúc Khánh, chùa Hà và chùa Thầy (Hà Nội) trong bối cảnh đại dịch Covid-19 là khả thi và cần thiết; nhất là trong tình hình dịch bệnh Covid-19 vẫn diễn ra phức tạp không chỉ ở Việt Nam mà còn trên phạm vi thế giới.

Giới y học dự đoán còn xuất hiện thêm nhiều biến thể mới ngoài biến thể Delta và Omicron [108]. Thực hiện khảo sát về thực hành lễ chùa hiện nay là thiết thực nhằm phản ánh thực trạng lễ chùa trước “khủng hoảng xã hội” - đại dịch Covid-19 cùng 4 những xu hướng biến đổi, từ đó góp phần gìn giữ và phát huy giá trị tốt đẹp, hạn chế những tiêu cực của phong tục lễ chùa trong hoàn cảnh mới. Với tất cả những lí do trên, NCS quyết định chọn đề tài Biến đổi thực hành lễ chùa ở Hà Nội trong bối cảnh đại dịch Covid-19 (qua nghiên cứu trường hợp tại chùa Phúc Khánh, chùa Hà và chùa Thầy) làm đề tài nghiên cứu của luận án Tiến sĩ ngành Văn hóa học. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2.

Mục đích nghiên cứu Nhận diện thực trạng biến đổi của thực hành lễ chùa (một thực hành sinh hoạt Phật giáo tiêu biểu) qua khảo sát đối tượng đi lễ chùa tại chùa Phúc Khánh (quận Đống Đa, Hà Nội), chùa Hà (quận Cầu Giấy, Hà Nội) và chùa Thầy (huyện Quốc Oai, Hà Nội) trong bối cảnh đại dịch Covid-19. Đồng thời chỉ ra xu hướng vận động và biến đổi của thực hành lễ chùa hiện nay. Nhiệm vụ nghiên cứu Một là, nghiên cứu tổng quan tài liệu, xác lập cơ sở lí luận và lí thuyết nghiên cứu làm tiền đề để triển khai nội dung của luận án. Hai là, phản ánh thực trạng biến đổi lễ chùa của người dân tại chùa Phúc Khánh, chùa Hà và chùa Thầy trong bối cảnh đại dịch Covid-19 ở các khía cạnh: Không gian và thời gian đi lễ, tần suất đi lễ, hình thức tham gia, đồ lễ, cách thức thực hiện công đức và trình tự hành lễ.

Đồng thời, nghiên cứu khẳng định vai trò của hoạt động lễ chùa trong đời sống tinh thần của người dân. Ba là, chỉ ra nguyên nhân của sự biến đổi trong thực hành lễ chùa tại chùa Phúc Khánh (Đống Đa, Hà Nội), chùa Hà (Cầu Giấy, Hà Nội) và chùa Thầy (Quốc Oai, Hà Nội) trong bối cảnh đại dịch Covid-19. Bốn là, bàn luận và đưa ra nhận định, đánh giá về xu hướng biến đổi của thực hành lễ chùa của người dân tại chùa Phúc Khánh, chùa Hà và chùa Thầy (Hà Nội) nói riêng cũng như phản ánh phần nào xu hướng biến đổi thực hành 5 lễ chùa của người dân hiện nay. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3.

Đối tượng nghiên cứu Khách thể khảo sát: Những người đi lễ chùa tại chùa Phúc Khánh (Đống Đa, Hà Nội), chùa Hà (Cầu Giấy, Hà Nội) và chùa Thầy (Quốc Oai, Hà Nội). Đối tượng nghiên cứu của luận án là: Biến đổi thực hành lễ chùa - thực hành sinh hoạt Phật giáo của người dân tại chùa Phúc Khánh (Đống Đa, Hà Nội), chùa Hà (Cầu Giấy, Hà Nội) và chùa Thầy (Quốc Oai, Hà Nội) trong bối cảnh đại dịch Covid-19. Cụ thể, khi triển khai và tiếp cận đối tượng nghiên cứu, chúng tôi sẽ nghiên cứu biến đổi thực hành lễ chùa trong bối cảnh đại dịch Covid-19 của người dân hiện nay dựa trên các khía cạnh: Không gian và thời gian thực hành lễ chùa, tần suất và hình thức tham gia lễ chùa, hệ thống đồ lễ và hoạt động công đức/cúng dường và trình tự hành lễ tại chùa. Phạm vi nghiên cứu + Không gian: Không gian nghiên cứu chính của luận án là ba ngôi chùa: Chùa Phúc Khánh (phường Thịnh Quang, quận Đống Đa, TP Hà Nội), chùa Hà (phường Dịch Vọng, quận Cầu Giấy, TP Hà Nội) và chùa Thầy (xã Sài Sơn, huyện Quốc Oai, TP Hà Nội).

+ Thời gian: Luận án nghiên cứu sinh hoạt lễ chùa của người dân trong suốt quá trình lịch sử dựa trên các cứ liệu cho phép và trọng tâm là khảo sát biến đổi thực hành lễ chùa của người dân tại chùa Phúc Khánh, chùa Hà và chùa Thầy (Hà Nội) trong bối cảnh đại dịch Covid-19. Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu 4. Câu hỏi nghiên cứu Với mục đích nghiên cứu đã nêu, câu hỏi chính của luận án là: Thực hành lễ chùa tại Hà Nội trong bối cảnh đại dịch Covid-19 diễn ra như thế nào?