Luận án tiến sĩ: Không gian lịch sử - văn hóa vùng đất Mô Xoài - Đặng Ngọc Hà, ĐHQGHN

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI VIỆN VIỆT NAM HỌC VÀ KHOA HỌC PHÁT TRIỂN ________________________ Đặng Ngọc Hà KHÔNG GIAN LỊCH SỬ - VĂN HÓA VÙNG ĐẤT MÔ XOÀI LUẬN ÁN TIẾN SĨ VIỆT NAM HỌC Hà Nội - 2021 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI VIỆN VIỆT NAM HỌC VÀ KHOA HỌC PHÁT TRIỂN _______________________ Đặng Ngọc Hà KHÔNG GIAN LỊCH SỬ - VĂN HÓA VÙNG ĐẤT MÔ XOÀI Chuyên ngành: Việt Nam học Mã số: 62220113 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VIỆT NAM HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: GS.TS Nguyễn Quang Ngọc Hà Nội - 2021 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các nội dung, kết quả nghiên cứu chưa được công bố dưới bất kì hình thức nào. Các dẫn chứng, tài liệu tham khảo được trích dẫn trung thực, đầy đủ. Nếu phát hiện bất cứ gian lận nào, tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm.

Tác giả Đặng Ngọc Hà LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành công trình nghiên cứu này, tôi xin được gửi lời cảm ơn và tri ân sâu sắc tới: GS.TS Nguyễn Quang Ngọc, người đã tận tình hướng dẫn trong suốt thời gian nghiên cứu của luận án, không có sự hướng dẫn của Thầy, luận án này khó có thể được hoàn thành. Không chỉ hướng dẫn luận án, trong thời gian được làm việc cùng, tôi đã học hỏi được tác phong, cung cách làm việc, tri thức chuyên môn từ Thầy.TS Phạm Hồng Tung, người đã đưa ra những góp ý quý báu cho luận án, trên cương vị là người đứng đầu cơ quan đào tạo, cơ quan công tác, Thầy đã tạo rất nhiều điều kiện thuận lợi cho việc nghiên cứu của luận án.TS Vũ Văn Quân, PGS.TS Phan Phương Thảo, TS Nguyễn Đình Thống, PGS.TS Bùi Hoài Sơn, PGS.TS Phạm Văn Lợi, GS.TS Trương Quang Hải, PGS.TS Nguyễn Thị Phương Chi, TS Vũ Kim Chi, TS Đỗ Thị Hương Thảo đã đưa ra những góp ý, gợi ý, chỉ dẫn sâu sắc về chuyên môn cho luận án. Ban lãnh đạo Viện Việt Nam học và Khoa học phát triển cùng các phòng Khoa học Công nghệ và Đào tạo, Nghiên cứu Khu vực học đã tạo mọi điều kiện thuận lợi cho suốt quá trình đào tạo của tôi, đồng thời cũng đóng góp nhiều ý kiến giúp luận án. Các nhà nghiên cứu khác ở Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh, Bà Rịa - Vũng Tàu cùng cán bộ địa phương và người dân Bà Rịa - Vũng Tàu đã nhiệt tình đóng góp về chuyên môn, cung cấp tài liệu cho việc thực hiện luận án.

Tác giả Đặng Ngọc Hà MỤC LỤC Danh mục các kí hiệu và chữ viết tắt .4 Danh mục các bảng .6 Danh mục các biểu đồ, sơ đồ, lược đồ, bản đồ. Lí do chọn đề tài. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.

Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu. Đóng góp mới của luận án. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn. Bố cục luận án.

TỔNG QUAN ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU, LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ, NGUỒN TÀI LIỆU, CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Địa bàn nghiên cứu. Cảnh quan tự nhiên. Vị trí địa lí và điều kiện tự nhiên.

Sông, biển, lục địa. Cư dân tại chỗ. Người Việt và các cộng đồng đến sau. Lịch sử nghiên cứu vấn đề và nguồn tài liệu.

Lịch sử nghiên cứu vấn đề. Nghiên cứu tổng thể. Nghiên cứu chuyên ngành. Những vấn đề đặt ra cho luận án.

Tài liệu nghiên cứu. Cơ sở lí luận và phương pháp nghiên cứu. Không gian văn hóa, vùng văn hóa, không gian xã hội. Không gian lịch sử - văn hóa.

Quan điểm nghiên cứu. Cách tiếp cận, phương pháp nghiên cứu, khung phân tích. DIỆN MẠO LỊCH SỬ. Khởi nguồn từ hai nền văn hóa Đồng Nai và Sa Huỳnh.

Dấu tích khảo cổ. Không gian cư trú. Vùng biên quan yếu giữa Chămpa và Chân Lạp. Văn hóa Óc Eo, vương quốc Phù Nam, thời kì sau Phù Nam.

Mô Xoài nằm giữa Chămpa và Chân Lạp. Vùng đất đầu tiên ở Nam Bộ được khai phá dưới thời các chúa Nguyễn. Lãnh thổ Đàng Trong mở rộng về phía nam. Quá trình khai phá vùng đất Mô Xoài.

Vị trí quân sự chiến lược. Tranh chấp giữa Tây Sơn với Nguyễn Ánh. Cuộc nổi dậy Lê Văn Khôi. Tổ chức quân sự.

Cửa ngõ giao thông của Nam Bộ. Đường sông, đường biển. Khai thác biển. Thương mại.

Tương tác sản xuất - xã hội. Kết cấu xã hội. Di động không gian sản xuất - xã hội. Tín ngưỡng, tôn giáo, lễ hội dân gian.

Lễ hội dân gian. Tổ chức không gian công cộng. Không gian hành chính. Không gian thôn làng.

Địa danh liên quan đến cảnh quan tự nhiên. Địa danh liên quan đến đời sống văn hóa - xã hội. ĐẶC TRƯNG KHÔNG GIAN LỊCH SỬ - VĂN HÓA VÙNG ĐẤT MÔ XOÀI. Một số đặc trưng cơ bản.

Cảnh quan tự nhiên đa dạng. Vị thế địa - chính trị trọng yếu. Tiến trình phát triển chịu sự chi phối mạnh của cả tính biển và tính lục địa. Tính đa tầng về lịch sử, dân cư.

Tính đa dạng về văn hóa. Nhiều lớp không gian, nhiều tiểu vùng văn hóa. Truyền thống và biến đổi của không gian lịch sử - văn hóa vùng đất Mô Xoài hiện nay. Cảnh quan tự nhiên biến đổi nhanh.

Tính biển quyết định xu thế phát triển. Nguồn lực vị thế tiếp tục được phát huy. Không gian hành chính có sự kế thừa. Dân cư biến động mạnh.

Tài nguyên văn hóa là lợi thế phát triển hàng đầu .210 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN .215 TÀI LIỆU THAM KHẢO .217 PHỤ LỤC 3 Danh mục các kí hiệu và chữ viết tắt âl Âm lịch CCN Chưa công nhận CHXHCN Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa CM Cách mạng CNH - HĐH Công nghiệp hóa, hiện đại hóa DL Danh lam DSPVT NL, BVKC Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại và di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp ĐVT Đơn vị tính LS Lịch sử HĐND Hội đồng nhân dân HS Hồ sơ KC Khảo cổ KH Kí hiệu KHCN và MT Khoa học công nghệ và Môi trường KHPT Khoa học phát triển KHXH Khoa học xã hội KHXH và NV Khoa học xã hội và Nhân văn KT Kiến trúc m.tấc NXB Nhà xuất bản pp. Từ trang đến trang (page to another page) TEUs Đơn vị khối lượng vận tải biển tính theo container (Twenty- foot Equivalent Unit) TN và MT Tài nguyên và Môi trường Tp. Thành phố Tx. Trang TT Thứ tự TTKHXH Thông tin Khoa học xã hội TTLTQG Trung tâm Lưu trữ Quốc gia UBND Ủy ban nhân dân 4 UNESCO Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên Hợp Quốc (United Nations Educational Scientific and Cultural Organization) USD Đô la Mĩ (United States Dollar) VH và TT Văn hóa và Thể thao VHTT và DL Văn hóa, Thể thao và Du lịch VNĐ Việt Nam đồng 5 Danh mục các bảng trang 1 Bảng 1.1: Số liệu theo bình quân năm về nhiệt độ, số giờ nắng, lượng mưa, độ ẩm ở tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu 29 2 Bảng 1.2: Niên đại các di tích khảo cổ ở tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu 33 3 Bảng 1.3: Dân số tổng An Phú Hạ (tỉnh Bà Rịa) năm 1901 38 4 Bảng 1.4: Tộc người thiểu số và người nước ngoài ở thôn Phước Lễ (tổng An Phú Hạ, tỉnh Bà Rịa) năm 1901 39 5 Bảng 1.5: Dân số các tổng trong tỉnh Bà Rịa năm 1936 40 6 Bảng 2.1: Một số di tích khảo cổ tiêu biểu ở tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu 66 7 Bảng 3.1: Diện tích ruộng đất ở các thôn xã thuộc huyện Phước An năm 1836 112 8 Bảng 3.2: Diện tích ruộng đất ở các thôn làng trung tâm Mô Xoài trước và sau đạc điền năm 1836 113 9 Bảng 3.3: Diện tích, số mảnh và diện tích trung bình ruộng muối ở Mô Xoài năm 1837 116 10 Bảng 3.4: Tình hình mua bán ruộng đất ở Mô Xoài nửa đầu thế kỉ XIX 119 11 Bảng 3.5: Chợ ở vùng đất Mô Xoài năm 1890 121 12 Bảng 3.6: Chợ ở vùng đất Mô Xoài thế kỉ XIX và vị trí hiện nay 123 13 Bảng 3.7: Phân bố quy mô sở hữu của các chủ ruộng tư ở các thôn làng trung tâm Mô Xoài năm 1836 126 14 Bảng 3.8: Sở hữu của chủ ruộng nữ ở các thôn làng trung tâm Mô Xoài năm 1836 127 15 Bảng 3.9: Sở hữu theo nhóm dòng họ ở các thôn làng trung tâm Mô Xoài trước và sau đạc điền năm 1836 129 16 Bảng 3.10: Chủ sở hữu phụ canh ruộng đất trong các thôn làng trung tâm Mô Xoài năm 1836 131 17 Bảng 3.11: Nguồn gốc và số lượng chủ ruộng phụ canh ở Mô Xoài đầu thế kỉ XIX 132 18 Bảng 3.12: Danh sách các thôn làng ở huyện Phước An đầu thế kỉ XIX 147 19 Bảng 3.13: Danh sách các thôn làng ở huyện Phước An năm 1836 147 6 20 Bảng 3.14: Danh sách các thôn làng ở hạt tham biện Bà Rịa cuối thế kỉ XIX 148 21 Bảng 3.15: Danh sách các thôn làng ở tỉnh Bà Rịa đầu thế kỉ XX 150 22 Bảng 3.16: Địa danh có chứa yếu tố địa hình ở tỉnh Bà Rịa đầu thế kỉ XX 153 23 Bảng 3.17: Địa danh có chứa yếu tố nước ở tỉnh Bà Rịa đầu thế kỉ XX 154 24 Bảng 3.18: Địa danh có chứa yếu tố biển ở tỉnh Bà Rịa đầu thế kỉ XX 155 25 Bảng 3.19: Các yếu tố “Phước”, “Long” trong tên gọi tổng, thôn làng ở huyện Phước An năm 1836 156 26 Bảng 3.20: Địa danh liên quan đến văn hóa sản xuất ở tỉnh Bà Rịa đầu thế kỉ XX 157 27 Bảng 3.21: Địa danh cảnh quan nhân tạo có chứa yếu tố nước ở tỉnh Bà Rịa đầu thế kỉ XX 158 28 Bảng 3.22: Địa danh gắn với không gian công cộng ở tỉnh Bà Rịa đầu thế kỉ XX 158 29 Bảng 4.1: Hiện trạng sử dụng một số loại đất ở tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu trong những năm từ 2017 đến 2019 181 30 Bảng 4.2: Diện tích các loại đất phân theo đơn vị hành chính tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu năm 2019 182 31 Bảng 4.3: Diện tích, sản lượng của một số loại cây trồng ở tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu giai đoạn từ năm 2010 đến năm 2019 184 32 Bảng 4.4: Cơ cấu tổng sản phẩm theo khu vực kinh tế (tính cả dầu thô và khí đốt) tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu giai đoạn từ năm 2010 đến năm 2019 184 33 Bảng 4.