Luận án cảm hứng tôn giáo trong thơ Việt Nam thế kỷ XX - Phân tích ảnh hưởng Phật giáo và Ki tô giáo

Lí do chọn đề tài 1. Tôn giáo là vấn đề vừa mang tính trí tuệ, khoa học; vừa mang tính siêu hình, thần bí. Đều thuộc về hình thái ý thức xã hội, giữa tôn giáo và văn học có liên quan mật thiết, có sự giao thoa lẫn nhau, trong đó, tôn giáo có thể chi phối, ảnh hưởng nhiều phương diện của sáng tác văn học; ngược lại, văn học, trong đó có thơ ca, là nơi thể hiện các tư tưởng hoặc tâm lí tôn giáo một cách nghệ thuật. Lịch sử văn học dân tộc cho thấy, sự ảnh hưởng của các loại hình tôn giáo, nhất là Phật giáo và Ki tô giáo, đã khơi dậy nguồn mạch cảm hứng sáng tạo vô tận cho biết bao nhà thơ, nhà văn qua nhiều thế hệ.

Riêng đối với thơ ca, ngay từ thơ trữ tình dân gian, đã có không ít bài ca dao mang triết lí sâu sắc của Phật giáo. Thời trung đại, thơ Thiền Lí - Trần luôn được nhắc đến như một sự thăng hoa của tinh thần Phật giáo. Đầu thế kỷ XX đến nay, bên cạnh dòng thơ mang cảm hứng Phật giáo vẫn tiếp tục phát triển dưới nhiều màu vẻ khác nhau, còn có sự xuất hiện dòng thơ mang cảm hứng Ki tô giáo với nhiều biểu hiện đặc sắc. Sự tiếp nhận ảnh hưởng của tôn giáo đã giúp các nhà thơ nới rộng các chiều kích biểu hiện, đưa thơ ngày càng đào sâu vào cõi vô thức, tâm linh, gia tăng chất trí tuệ, tính tư tưởng và triết lý cho thơ.

Thơ ca hiện đại từng chứng kiến không ít gương mặt thơ tài hoa đi tìm cảm hứng thơ từ tôn giáo, như: Hàn Mặc Tử, Quách Tấn, Chế Lan Viên, Bùi Giáng, Phạm Công Thiện, Thích Nhất Hạnh, Phạm Thiên Thư, Minh Đức Triều Tâm Ảnh, Mai Văn Phấn, Pháp Hoan, Phápxa Chan. Nhìn vào thực tế này, có thể khẳng định cảm hứng tôn giáo là một trong những nguồn cảm hứng nổi bật, độc đáo của thơ Việt Nam hiện đại. Cùng với sự vận động của xã hội, tôn giáo càng phát triển, biến thiên với nhiều hình thái phong phú, đa dạng. Tuy nhiên, điểm thống nhất làm nên giá trị cốt lõi, bền vững của các hình thái tôn giáo nói chung là đều chứa đựng một số giá trị đạo đức nhân bản.

Đây là cơ sở để xây dựng nền tảng đạo đức và hoàn thiện nhân cách con người, giúp con người hướng thiện. Điểm mạnh đó giúp tôn giáo luôn duy trì và khẳng định được vị thế quan trọng trong đời sống tinh thần cá nhân và đời sống tâm linh của từng cộng đồng, dân tộc. Điều này càng có ý nghĩa đối với cuộc sống hiện đại ngày nay, khi đi liền với sự tiến bộ, văn minh là những bất ổn về đời sống tinh thần của con người ngày càng gia tăng. Con người luôn cảm thấy thừa thãi, lạc lõng trong thế giới của công nghệ máy móc.

Con người dễ hoang mang, đổ vỡ niềm tin trước những cạm bẫy của đời sống đô thị. Con người cũng không dễ tìm được 1 chân lí trước sự nở rộ của nhiều trào lưu, chủ thuyết; v.v… Trong bối cảnh đa mang ấy, những giá trị nhân bản vĩnh hằng của tôn giáo có thể là một điểm tựa giúp con người vững vàng hơn trong đời sống thế tục. Theo đó, thơ ca mang cảm hứng tôn giáo, trong chừng mực nhất định, là một lựa chọn khả dĩ giúp con người tìm lại an lạc trong tâm hồn, cân bằng lại đời sống vật chất và tinh thần. Với ý nghĩa ấy, việc nghiên cứu đề tài này giúp chúng tôi nhận diện sâu hơn vai trò, giá trị mà bộ phận thơ mang cảm hứng tôn giáo mang lại cho cuộc sống con người.

Những nghiên cứu quan tâm đến mối quan hệ giữa văn học và tôn giáo, sự tìm kiếm dấu ấn ảnh hưởng của tôn giáo (mà chủ yếu là Phật giáo và Thiên chúa giáo) trong văn học Việt Nam thế kỷ XX nói chung, thơ ca nói riêng đã có nhưng còn tản mát, chỉ tập trung vào những bình diện riêng lẻ. Thực tế cho thấy, rất cần những cái nhìn xuyên suốt, hệ thống về những ảnh hưởng của tôn giáo đến thơ ca, văn học suốt cả một thế kỷ để có thể đánh giá một cách khách quan, khoa học về một cách tiếp cận, một cách thể hiện đời sống, con người mang sắc thái riêng, đặc sắc, đóng góp vào thành tựu văn học dân tộc. Xuất phát từ những lí do trên, chúng tôi lựa chọn nghiên cứu đề tài Cảm hứng tôn giáo trong thơ Việt Nam thế kỷ XX với hy vọng góp phần làm sáng tỏ một nét đặc sắc của thơ hiện đại khi có sự tham gia của tôn giáo, khẳng định một hướng tiếp cận thơ ca thú vị, khơi nguồn cho các thế hệ tác giả và độc giả về sau. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2.

Đối tượng nghiên cứu Như tên đề tài đã xác định, đối tượng nghiên cứu của luận án là: Cảm hứng tôn giáo trong thơ Việt Nam thế kỷ XX. Phạm vi nghiên cứu Luận án bao quát hai nguồn cảm hứng tôn giáo nổi bật trong thơ Việt Nam thế kỷ XX là cảm hứng Phật giáo và cảm hứng Ki tô giáo. Phạm vi khảo sát của luận án là các sáng tác mang cảm hứng tôn giáo của các nhà thơ Việt Nam thế kỷ XX, bao gồm sáng tác của hai nhóm tác giả: nhóm tác giả là tín đồ của tôn giáo và nhóm tác giả không phải là tín đồ của tôn giáo. Qua quan sát, chúng tôi nhận thấy, số lượng các tác phẩm thơ Việt Nam thế kỷ XX mang cảm hứng tôn giáo khá nhiều và mức độ thể hiện cảm hứng tôn giáo ở mỗi nhà thơ đậm nhạt, nông sâu khác nhau.

Vì vậy, ở đây, luận án chủ yếu tập trung khảo sát và nghiên cứu sâu một số hiện tượng nổi bật, được bạn đọc và giới nghiên cứu chú ý nhiều, 2 đồng thời tiêu biểu cho hai nguồn cảm hứng tôn giáo nói trên, đó là: Hàn Mặc Tử, Quách Tấn, Chế Lan Viên, Bùi Giáng, Thích Nhất Hạnh, Phạm Thiên Thư, Minh Đức Triều Tâm Ảnh, Mai Văn Phấn,. Thơ của các tác giả khác có biểu hiện cảm hứng tôn giáo vẫn được luận án quan tâm, tìm hiểu. Trong số này, Thích Nhất Hạnh (mất năm 2022), Minh Đức Triều Tâm Ảnh, Phạm Thiên Thư vẫn đang tại thế. Tuy vậy, các tập thơ của các nhà thơ này chủ yếu xuất bản trong thế kỷ XX.

Tất nhiên, cảm hứng tôn giáo trong thơ hiện đại còn vắt qua cả thế kỷ XXI, thể hiện rõ ở thơ Mai Văn Phấn và thơ của một số nhà thơ trẻ như Pháp Hoan, Phápxa Chan… Vì thế, thơ của các nhà thơ ở giai đoạn này vẫn được chúng tôi quan tâm nhằm nhận diện sự vận động, phát triển của cảm hứng tôn giáo. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 3. Mục đích nghiên cứu Mục đích nghiên cứu của luận án là nhằm làm sáng tỏ những nét độc đáo của cảm hứng tôn giáo trong thơ Việt Nam thế kỷ XX trên các bình diện: nội dung và phương thức thể hiện; xác định những tiếp nối, bổ sung và phát triển của nguồn mạch cảm hứng này từ thơ ca truyền thống đến hiện đại; từ đó góp phần nhận diện, đánh giá đầy đủ hơn thành tựu và đóng góp của bộ phận thơ mang cảm hứng tôn giáo đối với hành trình vận động, phát triển của thơ Việt, đồng thời khẳng định một góc nhìn thú vị, giàu ý nghĩa đối với việc nghiên cứu, tiếp nhận và sáng tạo thơ ca: góc nhìn tâm linh - tôn giáo. Nhiệm vụ nghiên cứu Để triển khai đề tài, luận án thực hiện các nhiệm vụ cơ bản: 3.

Phân tích, luận giải các tiền đề xã hội - thẩm mỹ của cảm hứng tôn giáo, nhận diện quá trình vận động, vị trí của nguồn cảm hứng này trong lịch sử thơ ca dân tộc nói chung và thơ Việt Nam hiện đại nói riêng. Khảo sát, phân tích, luận giải những đặc sắc của cảm hứng tôn giáo trong thơ Việt Nam thế kỷ XX trên các bình diện nội dung: quan niệm về các cõi và đức tin; quan niệm về đạo và đời, mối quan hệ giữa đạo và đời; vấn đề ngã/bản ngã. Khảo sát, phân tích, luận giải những đặc sắc về phương thức thể hiện cảm hứng tôn giáo trong thơ Việt Nam thế kỷ XX như: thể thơ, cách thức tổ chức, kết cấu bài thơ, biểu tượng, ngôn ngữ và giọng điệu. Phương pháp nghiên cứu Luận án vận dụng nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau, bao gồm: 3 4.

Phương pháp tiếp cận thi pháp học: là phương pháp nghiên cứu chính của luận án. Phương pháp này giúp chúng tôi khám phá, lí giải những đặc sắc của cảm hứng tôn giáo trong thơ trên các bình diện thi pháp: nội dung và các phương thức thể hiện. Phương pháp liên ngành: chúng tôi vận dụng tri thức của một số ngành khoa học khác như triết học, văn hóa học, tâm lý học, ngôn ngữ học, lịch sử, mỹ học. và nhất là tôn giáo học như một tham chiếu để soi tỏ các vấn đề về cảm hứng tôn giáo trong thơ.

Phương pháp này giúp chúng tôi nhìn nhận, đánh giá vấn đề nghiên cứu một sách sâu sắc, rộng mở hơn. Phương pháp cấu trúc - hệ thống: chúng tôi sắp xếp các tác giả, tác phẩm theo trật tự thời gian, theo loại hình cảm hứng tôn giáo; “hệ thống hóa” các vấn đề về nội dung và phương thức thể hiện cảm hứng tôn giáo theo một cấu trúc mang tính chỉnh thể. Phương pháp này giúp chúng tôi có cái nhìn toàn diện, khoa học hơn về vấn đề nghiên cứu. Phương pháp loại hình học: được vận dụng để xem xét cảm hứng tôn giáo trong những “tập hợp thơ” nhất định nhằm nhận diện những khác biệt và thống nhất, sự tiếp nối, kế thừa cùng những cách tân, đổi mới.

của dòng cảm hứng này trong chiều dài vận động, phát triển của lịch sử thơ ca dân tộc (cảm hứng tôn giáo trong thơ cổ điển và cảm hứng tôn giáo trong thơ hiện đại; cảm hứng Phật giáo, cảm hứng Ki tô giáo trong thơ,. Phương pháp tiểu sử: chủ yếu khai thác các yếu tố về đời tư, tiểu sử tác giả để nhận diện và lí giải mức độ ảnh hưởng và những biểu hiện khác nhau trong tiếp thu cảm hứng tôn giáo của các nhà thơ. Phương pháp so sánh: chúng tôi thường xuyên so sánh, đối chiếu: ảnh hưởng tôn giáo trong thơ Việt Nam ở giai đoạn hiện đại với các giai đoạn thơ ca trước và sau đó; giữa thơ ca có và không chịu ảnh hưởng của tôn giáo; việc tiếp thu tôn giáo giữa các nhà thơ; sự chi phối của cảm hứng tôn giáo đối với thơ và các thể loại văn học khác; v.