Luận án tiến sĩ: Tính tẩu trong đời sống văn hóa người Tày Tuyên Quang - Nguyễn Thị Thanh Thảo (2021)

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN THỊ THANH THẢO TÍNH TẨU TRONG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA NGƢỜI TÀY TUYÊN QUANG LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC HÀ NỘI - Năm 2021 luan an VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN THỊ THANH THẢO TÍNH TẨU TRONG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA NGƢỜI TÀY TUYÊN QUANG Ngành: Văn hóa học Mã số: 9.40 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS NGUYỄN THỊ YÊN HÀ NỘI - Năm 2021 luan an LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi. Các tài liệu đƣợc trích dẫn trong luận án là trung thực, có nguồn gốc, xuất xứ rõ ràng. Các kết quả nghiên cứu của luận án chƣa từng đƣợc công bố trong bất kì công trình nghiên cứu nào khác. Tác giả luận án Nguyễn Thị Thanh Thảo luan an MỤC LỤC MỞ ĐẦU.

1 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU. Tổng quan tình hình nghiên cứu. Những nghiên cứu về biến đổi âm nhạc nghi lễ trong đời sống văn hóa của một số tộc ngƣời. Những nghiên cứu đề cập đến tính tẩu trong nghi lễ Then.

Những nghiên cứu về đặc điểm âm nhạc của tính tẩu. Những nghiên cứu về tính tẩu của ngƣời Tày ở Tuyên Quang .Nhận xét chung. Giới thuyết một số khái niệm cơ bản. Vấn đề khai thác, phát huy tinh hoa của văn nghệ dân tộc qua trƣờng hợp nghi lễ Then của ngƣời Tày.

Tổng quan về ngƣời Tày và văn hoá của ngƣời Tày Tuyên Quang. Ngƣời Tày Tuyên Quang trong mối liên hệ lịch sử với ngƣời Tày ở Việt Nam. Những nét văn hóa tiêu biểu của ngƣời Tày Tuyên Quang. Khái quát về tính tẩu của ngƣời Tày Tuyên Quang.

44 Chƣơng 2: TÍNH TẨU TRONG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA TÍN NGƢỠNG CỦA NGƢỜI TÀY TUYÊN QUANG. Tính tẩu trong Then nghi lễ của ngƣời Tày Tuyên Quang. Khái lƣợc về Then nghi lễ của ngƣời Tày Tuyên Quang .Tính tẩu – vật thiêng của thầy Then .Tính tẩu trong mối liên hệ với thế giới quan của thầy Then. Âm nhạc tính tẩu trong nghi lễ Then của ngƣời Tày Tuyên Quang.

Nét chung về âm nhạc tính tẩu trong nghi lễ Then. Âm nhạc tính tẩu qua khảo sát diễn xƣớng một nghi lễ Then. Tính tẩu với sự thăng trầm của nghi lễ Then ở Tuyên Quang. 69 Chƣơng 3: TÍNH TẨU TRONG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA VĂN NGHỆ CỦA NGƢỜI TÀY TUYÊN QUANG.

Tính tẩu với sự hình thành Then văn nghệ ở Tuyên Quang. Tính tẩu của ngƣời Tày Tuyên Quang trong bối cảnh hình thành Then văn nghệ ở Tuyên Quang trƣớc Đổi mới. Tính tẩu trong bối cảnh triển khai chủ trƣơng bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa của ngƣời Tày Tuyên Quang từ sau Đổi mới đến nay. Nghệ nhân Tính tẩu của Then văn nghệ và không gian trình diễn.

Nghệ nhân tính tẩu Then văn nghệ và việc truyền dạy, phổ biến. Không gian trình diễn. Những biến đổi của tính tẩu trong Then văn nghệ. Biến đổi trong chế tác tính tẩu.

Biến đổi trong cách sử dụng. Biến đổi về tiết tấu âm nhạc. Biến đổi về giai điệu âm nhạc. Hoạt động sƣu tầm, sáng tác.

Hoạt động sƣu tầm, sáng tác của các nghệ nhân .Hoạt động sáng tác chuyên nghiệp. 108 Chƣơng 4: TÍNH TẨU TRONG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA NGƢỜI TÀY TUYÊN QUANG: NHỮNG VẤN ĐỀ BÀN LUẬN. Tính tẩu - biểu tƣợng văn hóa tộc ngƣời và kết nối cộng đồng. Tính tẩu - biểu tƣợng văn hóa Tày.

Tính tẩu với sự kết nối cộng đồng. Tính tẩu với việc bảo tồn, phổ biến và khai thác, phát huy nghệ thuật Then Tày. Tính tẩu với việc bảo tồn, phổ biến nghệ thuật Then Tày. Tính tẩu với việc khai thác, phát huy nghệ thuật Then Tày .Tính tẩu trong đời sống văn hóa tín ngƣỡng - những thách thức trong việc bảo tồn .131 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NCKH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN.

134 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 135 luan an DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Chữ viết đầy đủ CB Cán bộ BCH Ban chấp hành CLB Câu lạc bộ GS. Tiến sĩ khoa học NCKH Nghiên cứu khoa học NCS Nghiên cứu sinh PGS Phó Giáo sƣ tr trang PV Phỏng vấn THCS Trung học cơ sở THPT Trung học phổ thông UBND Ủy ban Nhân dân SV Sinh viên luan an MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Tính tẩu, một nhạc cụ gắn liền với nghi lễ Then trong đời sống tín ngƣỡng của ngƣời Tày từ lâu đời.

Trong thực hành nghi lễ Then, thầy Then – thầy cúng kiêm nghệ nhân đàn hát đã dùng tiếng tính tẩu đƣa điệu nhạc cùng lời Then để mô tả hành trình thầy Then dẫn đoàn âm binh dâng lễ vật lên mƣờng Trời. Sau năm 1945, với chủ trƣơng bảo tồn chọn lọc và phát huy tinh hoa văn hóa dân tộc, tính tẩu đƣợc tách ra khỏi nghi lễ Then mà trƣớc đó vốn bị cho là mê tín để trở thành nhạc cụ phục vụ nhu cầu văn nghệ quần chúng với các nội dung mới. Từ đó, các phong trào sinh hoạt văn hóa quần chúng của ngƣời có thêm loại hình hát Then mới với đa dạng về hình thức biểu diễn. Tuy nhiên, do nhu cầu tâm linh của ngƣời dân nên tính tẩu vẫn đƣợc sử dụng âm thầm trong đời sống tín ngƣỡng của ngƣời Tày.

Sau Đổi mới, cùng với chủ trƣơng bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc và tự do tôn giáo tín ngƣỡng, nghi lễ Then chính thức đƣợc phục hồi. Các hoạt động về bảo tồn văn hóa các dân tộc đƣợc Nhà nƣớc và Chính quyền địa phƣơng hết sức quan tâm và đầu tƣ, trong đó có văn hóa của ngƣời Tày nói chung và Then Tày nói riêng. Thời gian qua, cùng với sự đổi mới trong “chiến lƣợc phát triển” con ngƣời nông thôn miền núi, tỉnh Tuyên Quang và các tỉnh bạn đã cùng tham gia bảo tồn di sản Then. Hát Then mà gắn với nó là cây cây tính tẩu đã đƣợc xem nhƣ một đại diện tiêu biểu cho văn hóa truyền thống của ngƣời Tày.

Trong quá trình bảo vệ di sản thực hành Then nghi lễ của ngƣời Tày, ngƣời dân cùng Chính quyền các địa phƣơng đã đồng lòng đƣa tính tẩu từ Then nghi lễ dần đến với sinh hoạt thƣờng ngày của ngƣời dân Tày ở khắp mọi nơi. Năm 2013, cùng với thực hành nghi lễ Then, tính tẩu của ngƣời Tày đã đƣợc công nhận là di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia. Cùng với sự kiện này, các địa phƣơng có tộc ngƣời Tày, Nùng, Thái sinh sống tại khu vực phía Bắc đã cùng hoàn thiện hồ sơ trình Chính phủ đề nghị trình UNESCO xác nhận, ghi danh thực hành nghi lễ Then là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại. Sau 6 năm, dƣới sự hỗ trợ của Viện Âm nhạc Việt Nam, tháng 12 năm 2019, Thực hành Then Tày, Nùng, Thái 1 luan an cùng cây tính tẩu của 3 tộc ngƣời chính thức đƣợc UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể nhân loại.

Có thể nói, một trong những thành công của chính quyền và ngƣời Tày Tuyên Quang trong thời gian qua là ở việc bảo tồn và phát huy cây tính tẩu trong đời sống cộng đồng, qua đó góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa của ngƣời Tày trong bối cảnh giao lƣu và hội nhập. Chính vì vậy trong nghiên cứu này, chúng tôi lựa chọn cây tính tẩu là đối tƣợng nghiên cứu cho đề tài của mình nhằm hƣớng tới việc nhìn nhận rõ hơn về vai trò của tính tẩu trong đời sống văn hóa (tín ngƣỡng và văn nghệ) của ngƣời Tày hiện nay. Có thể coi đây là đề tài đầu tiên nghiên cứu hệ thống về vai trò, vị trí cây tính tẩu cả trong đời sống tín ngƣỡng và trong đời sống văn nghệ của ngƣời Tày ở một địa bàn cụ thể. Về mặt khoa học, đề tài đóng góp luận cứ cho việc nghiên cứu về sự biến đổi văn hóa tộc ngƣời dƣới sự tác động của các chủ trƣơng chính sách về văn hóa nghệ thuật của Nhà nƣớc qua các thời kỳ.

Về mặt thực tiễn, đề tài cung cấp những tƣ liệu thực tế cho việc bảo vệ và phát huy những giá trị văn hóa phi vật thể của ngƣời Tày nói chung, đặc biệt là trong bối cảnh thực hành Then của ngƣời Tày trong đó có cây tính tẩu đƣợc ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Với ý nghĩa đó tôi chọn đề tài Tính tẩu trong đời sống văn hóa người Tày Tuyên Quang để làm đề tài luận án NCS của mình. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2. Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu vai trò, vị trí của cây tính tẩu trong đời sống văn hóa tín ngƣỡng cũng nhƣ sự biến đổi chức năng của nó dƣới sự tác động của các chủ trƣơng chính sách của nhà nƣớc qua các thời kỳ, từ đó làm cơ sở bàn luận về vị thế của tính tẩu trong đời sống văn hóa của ngƣời Tày Tuyên Quang theo diễn trình lịch sử, đặc biệt là trong bối cảnh giao lƣu hội nhập quốc tế hiện nay.

Nhiệm vụ nghiên cứu Từ mục đích trên, nhiệm vụ nghiên cứu đặt ra cho đề tài là: 1.Tìm hiểu, phân tích vai trò của cây tính tẩu trong văn hóa tín ngƣỡng của ngƣời Tày và trong nghi lễ Then của ngƣời Tày nói chung và ngƣời Tày Tuyên 2 luan an Quang nói riêng ở các phƣơng diện: biểu tƣợng văn hóa tín ngƣỡng, vật thiêng của thầy Then và vai trò chuyển tải âm nhạc trong nghi lễ Then. Từ kết quả khảo sát thực trạng tồn tại của cây tính tẩu trong đời sống văn hóa tín ngƣỡng của ngƣời Tày Tuyên Quang hiện nay sẽ chỉ ra những nguyên nhân tác động tới sự biến đổi vị thế của cây tính tẩu trong nghi lễ Then của ngƣời Tày hiện nay. Phân tích bối cảnh hình thành Then văn nghệ của ngƣời Tày Tuyên Quang trƣớc và sau Đổi mới, trên cơ sở đó tìm hiểu về vị thế của cây tính tẩu trong đời sống văn nghệ của ngƣời Tày Tuyên Quang ở các phƣơng diện: nghệ nhân, chế tác, sử dụng, truyền dạy phổ biến, sƣu tầm, sáng tác,. Thảo luận về những vấn đề đƣơng đại của cây tính tẩu, đặc biệt là vấn đề hậu vinh danh của cây tính tẩu trong bối cảnh thực hành nghi lễ Then của ngƣời Tày Tuyên Quang đã và đang bị mai một.

Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của luận án 3.