Luận án tiến sĩ: Nghi lễ chu kỳ đời người người Tày Nà Hang, Tuyên Quang

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI --------------------------------- NGUYỄN THỊ HOA MAI NGHI LỄ TRONG CHU KỲ ĐỜI NGƢỜI CỦA NGƢỜI TÀY HUYỆN NÀ HANG TỈNH TUYÊN QUANG LUẬN ÁN TIẾN SĨ NHÂN HỌC Hà Nội - 2019 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI --------------------------------- NGUYỄN THỊ HOA MAI NGHI LỄ TRONG CHU KỲ ĐỜI NGƢỜI CỦA NGƢỜI TÀY HUYỆN NÀ HANG TỈNH TUYÊN QUANG Ngành: Nhân học Mã số : 9 31 03 02 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NHÂN HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. PHẠM QUANG HOAN Hà Nội- 2019 LỜI CAM ĐOAN Luận án với đề tài: “Nghi lễ trong chu kỳ đời người của người Tày ở huyện Nà Hang, tỉnh Tuyên Quang” là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi. Tôi xin cam đoan các kết quả nghiên cứu của luận án là trung thực và chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Hoa Mai LỜI CẢM ƠN Sau quá trình học tập và thực hiện đề tài luận án “Nghi lễ trong chu kỳ đời người của người Tày huyện Nà Hang, tỉnh Tuyên Quang, đến nay luận án đã được hoàn thành.

Có được kết quả này, tôi xin bày tỏ lời cảm ơn chân thành đến PGS. Phạm Quang Hoan, người Thầy đã tận tâm, nhiệt tình hướng dẫn, chỉ bảo cho tôi trong quá trình thực hiện luận án. Tôi xin bày tỏ sự biết ơn chân thành đến Khoa Dân tộc học và Nhân học, đặc biệt là PGS. Nguyễn Thị Song Hà và các thầy, cô giáo trong Khoa đã tận tình giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án.

Tôi xin bày tỏ sự biết ơn chân thành đến Lãnh đạo và các phòng ban, đơn vị thuộc Học viện Khoa học xã hội đã tạo điều kiện thuận lợi để tôi thực hiện luận án này. Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến lãnh đạo và các cán bộ Viện Nghiên cứu Con người, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam đã tạo điều kiện thuận lợi về thời gian và vật chất để tôi thực hiện luận án này. Tôi xin bày tỏ lời biết ơn chân thành đến các thôn, bản, xã, thị trấn của huyện Nà Hang, tỉnh Tuyên Quang nơi tôi đã tiến hành khảo sát thực tiễn của đề tài luận án. Tôi xin bày tỏ lời biết ơn chân thành đến gia đình, người thân và bạn bè đã động viên và giúp đỡ tôi thực hiện luận án này.

Hà Nội, tháng năm 2019 Nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Hoa Mai MỤC LỤC MỞ ĐẦU. 1 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN, CƠ SỞ LÍ THUYẾT VÀ KHÁI QUÁT VỀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU .Tổng quan tình hình nghiên cứu. Cơ sở lý thuyết của đề tài. Khái quát về Tuyên Quang, về Nà Hang và người Tày ở Nà Hang.

29 Chƣơng 2: NGHI LỄ SINH ĐẺ VÀ NUÔI DẠY CON. Quan niệm của người Tày về con cái. Cơ sở tín ngưỡng của nghi lễ sinh đẻ. Chăm sóc và nuôi dạy trẻ.

62 Chƣơng 3: NGHI LỄ HÔN NHÂN CỦA NGƢỜI TÀY. Quan niệm của người Tày về hôn nhân. Nguyên tắc kết hôn của người Tày. Phong tục và các nghi lễ hôn nhân của người Tày.

78 Chƣơng 4: NGHI LỄ TANG MA CỦA NGƢỜI TÀY. Quan niệm về sự sống, cái chết và linh hồn. Quan niệm hồn vía con người. Các loại tang ma.

Trình tự nghi lễ tang ma của người Tày. Lễ chôn cất người chết. Các nghi lễ sau khi chôn cất người chết. 114 Chƣơng 5: BIẾN ĐỔI CỦA NGHI LỄ CHU KỲ ĐỜI NGƢỜI VÀ MỘT SỐ NHẬN XÉT.

Những biến đổi của nghi lễ chu kỳ đời người của người Tày. Những mặt tích cực và hạn chế của nghi lễ trong sinh đẻ và nuôi dạy con. Những mặt tích cực và hạn chế của hôn nhân và nghi lễ trong hôn nhân. Những mặt tích cực và hạn chế của nghi lễ trong tang ma.

Một vài kiến nghị. Một số giải pháp. 148 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 151 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

152 DANH MỤC BẢNG Bảng 5.1: Đánh giá sự biến đổi về sinh đẻ và nghi lễ trong sinh đẻ, nuôi dạy con .2: Đánh giá sự biến đổi về hôn nhân và nghi lễ trong hôn nhân .3: Đánh giá sự biến đổi của nghi lễ tang macủa người Tày ở Nà Hang hiện nay .Tính cấp thiết của đề tài Trong bối cảnh đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, hội nhập khu vực và quốc tế hiện nay, văn hóa dân tộc nói chung và phong tục tập quán, các nghi lễ trong chu kỳ đời người của các tộc người trong đại gia đình các dân tộc Việt Nam nói riêng cũng có những biến đổi nhất định do những nguyên nhân khác nhau.Việc tìm hiểu thực trạng và sự biến đổi văn hóa tộc người, trong đó có nghi lễ trong chu kỳ đời người, đặc biệt là việc bảo tồn và phát huy những giá trị của các nghi lễ đó là rất cần thiết trong tiến trình xây dựng một nền văn hóa tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc Việt Nam thống nhất trong đa dạng. Dân tộc Tày là một dân tộc thiểu số đông dân nhất ở nước ta hiện nay chỉ sau người Kinh, có một bản sắc văn hóa đặc thù, phong phú. Họ sống tập trung tại một số tỉnh như Cao Bằng, Lạng Sơn, Bắc Kạn, Thái Nguyên, Tuyên Quang. Cho đến nay đã có nhiều công trình về người Tày, các công trình nghiên cứu của các nhà khoa học đi trước chủ yếu tập trung nghiên cứu về người Tày ở các tỉnh miền núi biên giới, nơi mà người Tày có điều kiện được giao lưu, tiếp xúc và trao đổi với nhiều nền văn hóa, kinh tế, chính trị, giáo dục khác nhau.

Trong khi đó, dân tộc Tày đang sinh sống ở tỉnh Tuyên Quang, đặc biệt là một bộ phận người Tày ở huyện Nà Hang thì các dạng thức văn hóa, trong đó có nghi lễ trong chu kỳ đời người thường chậm biến đổi hơn so với người Tày ở một số tỉnh khác. Người Tày ở huyện Nà Hang hiện nay vẫn được coi là người Tày cổ, còn bảo tồn được nhiều yếu tố văn hóa truyền thống, nhất là trong các nghi lễ chu kỳ đời người của họ. Việc nghiên cứu nghi lễ trong chu kỳ đời người của người Tày ở Nà Hang, sẽ giúp chúng ta biết được những bảo lưu, cũng như những biến đổi của nghi lễ trong chu kỳ đời người của người Tày ở Nà Hang, qua đó phát huy được những giá trị văn hóa tốt đẹp, phù hợp và hạn chế được những biểu hiện tiêu cực, không phù hợp của nghi lễ trong chu kỳ đời người của người Tày ở Nà Hang, để có những giải pháp góp phần giúp người Tày ở Nà Hang phát triển kinh tế, giữ gìn và phát huy bản sắc văn hoá của mình. Mặt khác, cho đến nay chưa có một công trình nào nghiên cứu chuyên sâu và có tính hệ thống, toàn diện về nghi lễ trong chu kỳ đời người của người Tày ở huyện Nà Hang.

Có thể nói, việc nghiên cứu nghi lễ trong chu kỳ đời người của người Tày tại một địa bàn cụ thể là huyện Nà Hang, có ý nghĩa cả về lý luận và thực tiễn. Kết quả 1 nghiên cứu của đề tài luận án góp phần làm sáng tỏ hơn các đặc trưng văn hóa, những vấn đề thực trạng và nguyên nhân dẫn đến sự biến đổi văn hóa, cũng như việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống trong nghi lễ chu kỳ đời người của dân tộc Tày tại huyện Nà Hang. Kết quả đạt được của đề tài cũng có đóng góp cho việc thực hiện có hiệu quả chính sách dân tộc, chính sách phát triển văn hóa dân tộc của Đảng và Nhà nước ta, phù hợp với tinh thần nghị quyết Trung ương V (khóa VIII) và Nghị quyết Trung ương IX ( khóa XI), đồng thời góp phần thực hiện trực tiếp chương trình xây dựng nông thôn mới ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số hiện nay. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2.

Mục đích Luận án đi sâu tìm hiểu đời sống văn hóa của người Tày ở huyện Nà Hang, tỉnh Tuyên Quang thông qua các nghi lễ trong chu kỳ đời người bao gồm nghi lễ sinh đẻ, hôn nhân và tang ma. Trên cơ sở đó, luận án đề xuất một số kiến nghị và giải pháp phục vụ công tác bảo tồn, gìn giữ và phát huy những giá trị văn hóa của tộc người nhằm góp phần xây dựng và phát triển kinh tế - xã hội của nhóm tộc người này trong tình hình mới hiện nay. Nhiệm vụ - Luận án tập trung làm sáng tỏ một số vấn đề liên quan tới nghi lễ trong chu kỳ đời người (quan niệm và thực hành nghi lễ gồm sinh đẻ, hôn nhân, tang ma) của người Tày ở huyện Nà Hang trong truyền thống; - Làm rõ những biến đổi trong nghi lễ chu kì đời người của người Tày ở huyện Nà Hang hiện nay và phân tích các nguyên nhân dẫn tới sự biến đổi đó; - Từ các kết quả đạt được, luận án đề xuất một số kiến nghị, giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa phù hợp trong nghi lễ chu kỳ đời người của người Tày tại huyện Nà Hang trong tình hình hiện nay. Đối tƣợngvà phạm vi nghiên cứu của luận án 3.

Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận án là các nghi lễ chu kỳ đời người của người Tày huyện Nà Hang. Phạm vi nghiên cứu Luận án tập trung nghiên cứu sâu về nghi lễ trong chu kỳ đời người của người Tày ở huyện Nà Hang bao gồm: nghi lễ sinh đẻ, nghi lễ hôn nhân và nghi lễ tang ma 2 từ truyền thống đến biến đổi. Phạm vi truyền thống được giới hạn là giai đoạn trước năm 1986; Giai đoạn biến đổi được xác định là từ đổi mới năm 1986 đến nay và nhất là từ khi có Thủy điện Tuyên Quang đã tác động đáng kể đến văn hóa của người Tày và một số tộc người sinh sống ở nơi đây. Phƣơng pháp luận và phƣơng pháp nghiên cứu 4.

Cơ sở phương pháp luận Tác giả luận án dựa trên quan điểm của chủ nghĩa duy vật lịch sử và duy vật biện chứng của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về vấn đề dân tộc, văn hóa dân tộc để luận giải các sự vật, hiện tượng trong nghi lễ chu kỳ vòng đời trong hệ thống và bối cảnh cụ thể, có sự tác động qua lại lẫn nhau và luôn luôn có sự vận động, biến đổi.