Luật tục của người Cơ-tu về sử dụng và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên ở huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN -------------------------- Phan Thị Hoàn LUẬT TỤC CỦA NGƢỜI CƠ-TU VỀ SỬ DỤNG VÀ BẢO VỆ TÀI NGUYÊN THIÊN NHIÊN Ở HUYỆN TÂY GIANG, TỈNH QUẢNG NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ Hà Nội - 2019 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN -------------------------- Phan Thị Hoàn LUẬT TỤC CỦA NGƢỜI CƠ-TU VỀ SỬ DỤNG VÀ BẢO VỆ TÀI NGUYÊN THIÊN NHIÊN Ở HUYỆN TÂY GIANG, TỈNH QUẢNG NAM Chuyên ngành: Dân tộc học Mã số: 62 22 03 10 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC PGS. Nguyễn Ngọc Thanh Hà Nội - 2019 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com LỜI CAM ĐOAN NCS xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học nghiêm túc của tác giả luận án. Các kết quả, dữ liệu nêu trong luận án hoàn toàn trung thực. Những luận điểm mà luận án kế thừa từ các công trình nghiên cứu của các học giả đi trước đều có trích dẫn nguồn đầy đủ, từ tên tác giả cho đến thời gian, tên bài và nơi xuất bản cụ thể.

Hà Nội, tháng 4 năm 2019 Tác giả luận án NCS. Phan Thị Hoàn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com LỜI CẢM ƠN Để có thể hoàn thành luận án là cả một hành trình dài tìm tòi, học hỏi và tiếp thu ý kiến từ những người khác. NCS xin được bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới những cá nhân và tập thể sau: Trước tiên là PGS. Nguyễn Ngọc Thanh đã không quản ngại tiếp nhận hướng dẫn, đóng góp những ý kiến quan trọng trong quá trình làm luận án và cho tới lúc hoàn thành luận án.

Bên cạnh đó, NCS luôn cũng luôn trân trọng những chỉ bảo, gợi mở ban đầu của cố PGS. Tập thể các nhà khoa học, giảng viên Khoa Nhân học của Trường Đại học KHXH&NV (Đại học Quốc gia Hà Nội) đã luôn tận tình hỗ trợ về mặt chuyên môn trong suốt quá trình theo học Thạc sĩ và làm nghiên cứu sinh tại Khoa. Các nhà khoa học ở các viện nghiên cứu, cơ quan đã có những ý kiến đóng góp, gợi ý để NCS bổ sung, hoàn thiện luận án: PGS. Trần Hồng Hạnh, PGS.

Phạm Văn Lợi, TS. Vi Văn An, TS. Vũ Trường Giang. Lãnh đạo Viện KHXH Vùng Trung bộ đã tạo điều kiện về mặt thời gian để NCS có thể theo đuổi và hoàn thành chương trình đào tạo nghiên cứu sinh.

Đặc biệt, NCS không thể hoàn thành luận án nếu thiếu sự cộng tác, giúp đỡ của các già làng, các thông tín viên khác ở thôn Voòng, thôn Agrồng, thôn Anoong và cán bộ ở xã Tr‟hy, xã Atiêng, xã Anông và huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam. Cuối cùng, NCS muốn gửi lời cảm ơn tới những người bạn đã luôn động viên, hỗ trợ, tiếp thêm động lực tiếp tục nghiên cứu cho bản thân. Và đặc biệt gửi lời cảm ơn tới gia đình đã luôn ở bên cạnh động viên, tạo điều kiện về thời gian và là chỗ dựa về mặt tinh thần, vật chất để NCS có thể đi trên con đường nghiên cứu của mình. NCS vô cùng cảm kích và một lần nữa xin được bày tỏ lòng cảm ơn sâu sắc nhất đối với tất cả! Hà Nội, tháng 4 năm 2019 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MỤC LỤC Trang LỜI CAM ĐOAN LỜI CẢM ƠN MỤC LỤC.

1 DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT. 4 DANH MỤC CÁC BẢNG. Lý do lựa chọn đề tài. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu.

Mục đích nghiên cứu. Nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu. Đối tượng nghiên cứu.

Phạm vi nghiên cứu. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài. Bố cục của luận án. TỔNG QUAN TÀI LIỆU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT, PHƢƠNG PHÁP VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU.

Tổng quan tình hình nghiên cứu. Nghiên cứu ở nước ngoài về luật tục trong việc sử dụng và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên. Nghiên cứu ở trong nước về luật tục trong việc sử dụng và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên. Các nghiên cứu về người Cơ-tu và luật tục của người Cơ-tu ở Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phƣơng pháp nghiên cứu. 32 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Phương pháp nghiên cứu. Khái quát về ngƣời Cơ-tu và địa bàn nghiên cứu.

Khái quát về người Cơ-tu. Giới thiệu địa bàn nghiên cứu. 53 Tiểu kết chƣơng 1. LUẬT TỤC VỀ SỬ DỤNG VÀ BẢO VỆ TÀI NGUYÊN THIÊN NHIÊN CỦA NGƢỜI CƠ-TU TRƢỚC NĂM 1975.

Luật tục, thiết chế bhươl và các quan hệ sở hữu, sử dụng tài nguyên thiên nhiên. Khái quát về luật tục của người Cơ-tu. Thiết chế bhươl. Các quan hệ sở hữu, sử dụng tài nguyên thiên nhiên.

Luật tục sử dụng và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên. Tổ chức không gian cư trú và luật tục sử dụng, bảo vệ đất đai. Luật tục sử dụng và bảo vệ tài nguyên rừng. Luật tục sử dụng và bảo vệ tài nguyên nước.

Sự vi phạm luật tục và các hình thức xử phạt. 91 Tiểu kết chƣơng 2. LUẬT TỤC VỀ SỬ DỤNG VÀ BẢO VỆ TÀI NGUYÊN THIÊN NHIÊN CỦA NGƢỜI CƠ-TU TỪ SAU NĂM 1975 ĐẾN NAY. Bối cảnh mới tác động đến sự thay đổi luật tục của ngƣời Cơ-tu.

Sự thay đổi trong thiết chế chính trị bhươl/làng. Quan hệ mới trong sở hữu tài nguyên và sự ra đời của bộ máy quản lý nhà nước về tài nguyên rừng ở địa phương. Thay đổi về tổ chức không gian cư trú. Thay đổi về kinh tế - xã hội.

Sự thay đổi của luật tục về sử dụng và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên từ sau năm 1975 đến nay. Sự thay đổi của luật tục về sử dụng, bảo vệ đất đai. 117 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Sự thay đổi của luật tục về sử dụng và bảo vệ tài nguyên rừng.

Sự thay đổi của luật tục về sử dụng và bảo vệ tài nguyên nước. 133 Tiểu kết chƣơng 3. VẬN DỤNG LUẬT TỤC TRONG SỬ DỤNG VÀ BẢO VỆ TÀI NGUYÊN THIÊN NHIÊN - MỘT SỐ VẤN ĐỀ ĐẶT RA. Luật tục của ngƣời Cơ-tu trong bối cảnh hiện tại: Điểm mạnh và hạn chế139 4.

Thách thức và cơ hội của việc vận dụng luật tục trong quản lý tài nguyên thiên nhiên. Thách thức. Triển vọng xây dựng mô hình cộng đồng quản lý tài nguyên dựa vào luật tục. 157 Tiểu kết chƣơng 4.

163 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ. 165 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 170 PHỤ LỤC 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT BCC Hành lang bảo tồn đa dạng sinh học tiểu vùng Mê Công mở rộng - Greater Mekong Subregion Biodiversity Conservation Corridor BV&PTR Bảo vệ và phát triển rừng CIRUM Culture Identity and Resource Use Management (Tung tâm Tư vấn Quản lý Bền vững Taifn guyên và Phát triển Văn hóa Cộng đồng Đông Nam Á GS Giáo sư CCTK Chi cục thống kê HĐCP Hội đồng Chính phủ HĐQG Hội đồng quốc gia IUCN Tổ chức bảo tồn thiên nhiên quốc tế (International Union for Conservation of Nature) NN&PTNT Nông nghiệp và Phát triển nông thôn NCS Nghiên cứu sinh NXB Nhà xuất bản PGS Phó Giáo sư TCTK Tổng cục thống kê TNTN Tài nguyên thiên nhiên TS Tiến sĩ TTĐP Tri thức địa phương RPH Rừng phòng hộ SPERI Viện Nghiên cứu sinh thái chính sách xã hội (Social Policy Ecology Research Institute) UBND Ủy ban nhân dân UNESCO Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hiệp quốc (The United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization) UNCED Hội nghị Liên hiệp quốc về môi trường và phát triển (United Nations Conference on Environment & Development) UBKC Ủy ban kháng chiến WCED Ủy ban Môi trường và Phát triển thế giới (World Commission on Environment and Development) WWF Quỹ quốc tế bảo vệ thiên nhiên (World Wide Fund for Nature) 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com DANH MỤC CÁC BẢNG Trang Bảng 2.1: Các bhươl cũ trước năm 1975 và thôn hiện nay ở xã Tr‟hy, huyện Tây Giang………………………………………………………………………………68 Bảng 2.2: Các khu vực rừng của một bhươl ở vùng Tr‟hy và các hoạt động tương ứng…………………………………………………………………………………76 Bảng 3.1: Diện tích chi trả dịch vụ môi trường rừng theo chủ quản lý thuộc lưu vực bắc sông Bung……………………………………………………………………. Diện tích đất ba loại rừng ở xã Tr‟hy từ năm 2005 đến năm 2017………………………………………………………….108 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MỞ ĐẦU 1.

Lý do lựa chọn đề tài Trong vài ba thập kỷ trở lại đây, quản lý TNTN của cộng đồng địa phương thông qua luật tục đã nhận được sự quan tâm của các nhà khoa học, các nhà phát triển và các nhà quản lý. Mối quan tâm này xuất phát từ sự chưa hiệu quả của các mô hình quản lý mang tính can thiệp của nhà nước với cách tiếp cận “từ trên xuống”, thể hiện qua sự suy thoái TNTN, xung đột xã hội trong tiếp cận tài nguyên… Đằng sau vấn đề trên chính là những tranh luận về việc nhà nước hay tư nhân hay cộng đồng địa phương quản lý các tài nguyên chung thì sẽ mang lại hiệu quả và bền vững hơn [Hardin, 1968; Ostrom, 1990, 1999, 2000]. Và sâu xa hơn nữa là những biện luận về sự khác nhau giữa các triết lý nhân sinh quan, vũ trụ quan, tiêu biểu là giữa “vũ trụ quan sinh thái” và triết lý “nhị nguyên”/ “chủ nghĩa tự nhiên” [Arhem. Những nghiên cứu ở cấp độ vĩ mô (quốc gia, liên quốc gia) mang lại bức tranh chung về xu thế và hiện trạng quản lý tài nguyên trong cả nước, nhưng những nghiên cứu vi mô về các thiết chế địa phương cùng với các động cơ và hành vi của người dân lại đóng vai trò trung tâm trong lý giải tình trạng sử dụng tài nguyên.

Điều đó đã thúc đẩy các nhà khoa học, đặc biệt là các tổ chức phát triển dành sự chú ý tới vai trò của luật tục nhằm hướng tới mục tiêu quản trị TNTN bền vững. Bởi vì luật tục của cộng đồng không phải là những giá trị truyền thống tĩnh tại hoặc bị coi là “lạc hậu”, mà nó cũng có tính thích ứng, thay đổi để thích nghi với cuộc sống hay cũng chính là sự thích ứng của cộng đồng trước sự thay đổi của bối cảnh tự nhiên và xã hội [Ngô Đức Thịnh, 2000; Mc Elwee, 2010]. Và luật tục cũng thực sự đang tồn tại trong cộng đồng, được biểu hiện thông qua những quy tắc về mặt hành vi, giúp cộng đồng thích nghi và tồn tại [Salemink, 2000; Orebech và cộng sự, 2015].