Luận án Tiến sĩ: Giá trị Phật giáo Trúc Lâm thời Trần ở Bắc Giang - Dương Ngô Ninh

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH DƯƠNG NGÔ NINH GIÁ TRỊ CỦA PHẬT GIÁO TRÚC LÂM THỜI TRẦN Ở BẮC GIANG LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH: TÔN GIÁO HỌC HÀ NỘI - 2020 HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH DƯƠNG NGÔ NINH GIÁ TRỊ CỦA PHẬT GIÁO TRÚC LÂM THỜI TRẦN Ở BẮC GIANG LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH: TÔN GIÁO HỌC Mã số: 9229009 (Cũ: 62220309) Người hướng dẫn khoa học: 1. NGUYỄN QUỐC TUẤN 2. PGS,TS HOÀNG THỊ LAN HÀ NỘI - 2020 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng và được trích dẫn đầy đủ theo quy định.

Tác giả Dương Ngô Ninh MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU 1 Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 7 1. Những công trình nghiên cứu liên quan đến luận án 7 1. Khung lý thuyết nghiên cứu 24 1. Một số khái niệm sử dụng trong luận án 28 1.

Khái quát địa bàn nghiên cứu 34 Chương 2: QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH, PHÁT TRIỂN VÀ DẤU ẤN CỦA PHẬT GIÁO TRÚC LÂM THỜI TRẦN Ở BẮC GIANG 43 2. Quá trình hình thành và phát triển của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần ở Bắc Giang 43 2. Dấu ấn của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần ở Bắc Giang 53 Chương 3: NHỮNG GIÁ TRỊ NỔI BẬT CỦA PHẬT GIÁO TRÚC LÂM THỜI TRẦN Ở BẮC GIANG 64 3. Giá trị tôn giáo của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần ở Bắc Giang 64 3.

Giá trị văn hóa của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần ở Bắc Giang 85 3. Giá trị lịch sử của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần ở Bắc Giang 105 Chương 4: GIẢI PHÁP CƠ BẢN VÀ KHUYẾN NGHỊ NHẰM PHÁT HUY GIÁ TRỊ CỦA PHẬT GIÁO TRÚC LÂM THỜI TRẦN Ở BẮC GIANG HIỆN NAY 123 4. Giải pháp cơ bản và khuyến nghị nhằm phát huy giá trị của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần ở Bắc Giang hiện nay 123 4. Khuyến nghị nhằm phát huy giá trị của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần ở Bắc Giang hiện nay 136 KẾT LUẬN 140 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN TỚI LUẬN ÁN 143 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 144 PHỤ LỤC 158 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Cb Chủ biên DSVH Di sản văn hóa DSVHPG Di sản văn hóa Phật giáo GHPG Giáo hội Phật giáo GHPGVN Giáo hội Phật giáo Việt Nam HN Hà Nội KHXH Khoa học xã hội NCS Nghiên cứu sinh NXB Nhà xuất bản PGTLTT Phật giáo Trúc Lâm thời Trần PL Phụ lục STT Số thứ tự TP Thành phố TP.HCM Thành phố Hồ Chí Minh TR Trang UBND Ủy ban nhân dân DANH MỤC BẢN ĐỒ, BIỂU ĐỒ, SƠ ĐỒ Trang Bản đồ 1.1: Bản đồ vị trí các điểm và di tích Tây Yên Tử 37 Bản đồ 2.1: Sự phân bố Phật giáo Trúc Lâm thời Trần trên địa bàn tỉnh Bắc Giang 47 Biểu đồ 3.1: Thực hiện chủ trương Thiền - giáo song hành vừa tu thiền, vừa học đạo tại các chùa, Thiền viện 67 Biểu đồ 3.2: Thực hành nghi lễ Phật giáo khi sinh hoạt tại chùa/ Thiền viện 68 Biểu đồ 3.3: Biểu hiện sự hỗn dung Phật giáo Trúc Lâm với tín ngưỡng dân gian hiện nay 70 Biểu đồ 3.4: Tư tưởng “Phật tại tâm” góp phần tu dưỡng đạo đức, giúp tâm trong sáng 76 Biểu đồ 3.5: Cách hiểu của người dân về tư tưởng “Phật tại tâm” 77 Biểu đồ 3.6: Thực hiện Thập thiện của tín đồ và người dân 82 Biểu đồ 3.7: Lợi ích khi tu tập theo Phật giáo Trúc Lâm 84 Biểu đồ 3.8: Mức độ tham gia lễ hội Phật giáo Trúc Lâm 101 Biểu đồ 3.9: Tín đồ và người dân có biết về lễ hội của Phật giáo Trúc Lâm 101 Biểu đồ 3.10: Ảnh hưởng của lễ hội Phật giáo Trúc Lâm tới đạo đức, lối sống tín đồ và người dân 102 Biểu đồ 3.11: Tần xuất làm từ thiện của tín đồ và người dân 120 Sơ đồ 1.1: Sơ đồ hóa lý thuyết nghiên cứu 25 1 MỞ ĐẦU 1.

Tính cấp thiết của đề tài Trong lịch sử Phật giáo Việt Nam, Phật giáo thời Trần phát triển trên nhiều phương diện, biểu hiện qua sự hình thành và phát triển của Phật giáo Trúc Lâm. Phật giáo Trúc Lâm có nhiều đóng góp quan trọng trong đời sống xã hội, là một trong những yếu tố quan trọng của xã hội Đại Việt, đóng vai trò thiết yếu trong quá trình xây dựng và bảo vệ đất nước. Phật giáo Trúc Lâm là sợi dây nối kết tình đoàn kết nhân dân với tầng lớp lãnh đạo đất nước, với sức sống bền bỉ trong các tầng lớp nhân dân, tác động mạnh mẽ đến xã hội bởi tính chất luân lý đạo đức, kêu gọi làm việc thiện, thương yêu người khác, tôn trọng phép nước; trở thành uy lực thống nhất ý thức hệ toàn dân, là nhân tố dệt nên hệ tư tưởng và tính chất xã hội độc đáo, mang đậm tính dân tộc. Sự phát triển của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần đã để lại nhiều giá trị còn tồn tại đến ngay nay ở các dạng thức khác nhau.

Tỉnh Bắc Giang có vị trí địa - chính trị, địa - văn hóa, địa - tôn giáo rất quan trọng đối với lịch sử đất nước ta từ thời dựng nước và càng nổi bật trong thời kỳ giữ nước hàng nghìn năm lịch sử. Sự hình thành và phát triển Phật giáo ở tỉnh Bắc Giang đã lưu dấu rất nhiều di sản có giá trị, nổi bật nhất là chùa Vĩnh Nghiêm (xã Trí Yên, huyện Yên Dũng). Đây là trung tâm Phật giáo lớn ở tỉnh Bắc Giang, mang đậm dấu ấn của Phật giáo Trúc Lâm tồn tại cho đến ngày nay. Bên cạnh đó, Bắc Giang còn là nơi đang lưu giữ dấu tích của các ngôi chùa của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần bên phía Tây Yên Tử, chứng tích cho một thời kỳ Phật giáo phát triển hưng thịnh.

Qua thời gian lịch sử, hệ thống di tích Phật giáo Trúc Lâm và chùa Vĩnh Nghiêm trên địa bàn tỉnh Bắc Giang đóng một vai trò quan trọng và là một phần không thể tách rời trong quần thể di sản văn hóa và danh thắng Yên Tử gắn với Phật giáo Trúc Lâm mang đậm bản sắc Việt. 2 Việc nghiên cứu một cách hệ thống Phật giáo Trúc Lâm thời Trần trên địa bàn tỉnh Bắc Giang góp phần làm sâu sắc hơn các giá trị di sản Phật giáo, lịch sử và văn hóa. Thông qua những giá trị đó góp phần làm rõ vị trí lịch sử, giá trị văn hóa của những di tích này, cũng như truyền thống lịch sử, văn hóa của tỉnh Bắc Giang với tư cách là một trung tâm Phật giáo Trúc Lâm trước đây. Ngoài ra, việc nghiên cứu hệ thống về Phật giáo Trúc Lâm thời Trần còn ở phương diện sinh hoạt Phật giáo, tư tưởng Phật giáo, giúp ban ngành chính quyền các cấp đề ra được những giải pháp bảo tồn và phát huy những giá trị di sản quý báu này trong giai đoạn hiện nay.

Nghiên cứu Phật giáo Trúc Lâm thời Trần trên địa bàn tỉnh Bắc Giang góp phần làm rõ giá trị của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần đối với lịch sử dân tộc, với đời sống tinh thần người dân. Trên cơ sở những giá trị đó đóng góp luận cứ khoa học cho ba tỉnh Bắc Giang, Quảng Ninh và Hải Dương hoàn thiện hồ sơ trình UNESCO đề xuất công nhận Quần thể di tích - danh thắng Yên Tử là di sản thế giới; với tỉnh Bắc Giang giúp hình thành và phát triển con đường du lịch tâm linh Phật giáo Trúc Lâm Tây Yên Tử trên địa bàn tỉnh Bắc Giang với việc kết nối các ngôi chùa Trúc Lâm thời Trần cùng cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ, chắc chắn góp phần phát triển kinh tế xã hội của địa phương trong thời gian tới. Vì vậy, việc lựa chọn đề tài: “Giá trị của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần ở Bắc Giang” làm đề tài luận án Tiến sĩ chuyên ngành Tôn giáo học, có tính cấp thiết, có giá trị cả về phương diện khoa học lẫn phương diện thực tiễn. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu của Luận án 2.

Mục đích nghiên cứu Phân tích, đánh giá giá trị của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần trên địa bàn tỉnh Bắc Giang, từ đó đề xuất các giải pháp, khuyến nghị nhằm phát huy hiệu quả các giá trị của Phật giáo Trúc Lâm trên địa bàn tỉnh Bắc Giang hiện nay, góp phần phát triển kinh tế, xã hội của địa phương. Nhiệm vụ nghiên cứu - Thứ nhất, khái quát quá trình hình thành và phát triển của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần ở Bắc Giang, làm rõ dấu ấn của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần ở Bắc Giang. - Thứ hai, tập trung nghiên cứu, phân tích, đánh giá những giá trị nổi bật của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần ở Bắc Giang hiện nay (giá trị tôn giáo, giá trị văn hóa, giá trị lịch sử). - Thứ ba, đề xuất giải pháp nhằm phát huy hiệu quả các giá trị của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần ở Bắc Giang, góp phần phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của Luận án 3. Đối tượng nghiên cứu Giá trị của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần ở Bắc Giang theo ba nhóm: giá trị tôn giáo, giá trị văn hóa, giá trị lịch sử. Phạm vi nghiên cứu - Về không gian: Luận án giới hạn nghiên cứu những giá trị của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần ở Bắc Giang tập trung chủ yếu ở khu vực Tây Yên Tử tỉnh Bắc Giang. - Về thời gian: Luận án tập trung nghiên cứu các giá trị của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần từ khi hình thành và phát triển đến giai đoạn hiện nay trên địa bàn tỉnh Bắc Giang.

Phương pháp nghiên cứu Trong luận án này, NCS sử dụng các phương pháp tổng hợp, phân tích tài liệu; phương pháp nghiên cứu điền dã, phương pháp quan sát, phương pháp phỏng vấn sâu, phương pháp phỏng vấn bảng hỏi, phương pháp so sánh, đối chiếu. - Phương pháp tổng hợp, phân tích tài liệu: được tác giả sử dụng để thu thập, xử lý, phân tích các tài liệu có liên quan đến Phật giáo Trúc Lâm nói 4 chung cũng như Phật giáo Trúc Lâm thời Trần ở tỉnh Bắc Giang nói riêng. Qua đó, để thấy được Phật giáo Trúc Lâm ở tỉnh Bắc Giang đã được các học giả đề cập đến ở những khía cạnh nào, cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu của họ ra sao và những điểm cần bổ sung, phát triển trong nghiên cứu này. - Phương pháp nghiên cứu điền dã: Phương pháp này dựa vào những chuyến đi thực tế tại các địa bàn để tiếp cận đối tượng nghiên cứu nhằm thu thập thông tin cần khảo sát.