Luận án tiến sĩ nhân học: Nghề làm giày da ở hai làng Giẽ Thượng và Giẽ Hạ

MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài 1 2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 3 3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4 4.

Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu, nguồn tư liệu của luận án 5 5. Đóng góp mới về khoa học của luận án 7 6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án 8 7. Kết cấu của luận án 8 Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, 9 CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ GIỚI THIỆU ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU 1.

Tổng quan tình hình nghiên cứu 9 1. Cơ sở lý thuyết của luận án 21 1. Giới thiệu địa bàn nghiên cứu 31 Tiểu kết Chương 1 43 Chương 2. NGHỀ LÀM GIẦY DA 45 Ở HAI LÀNG GIẼ THƯỢNG, GIẼ HẠ TRƯỚC NĂM 1992 2.

Nghề làm giày da ở hai làng Giẽ Thượng, Giẽ Hạ trong bối cảnh 45 sản xuất giầy da của Việt Nam 2. Nghề làm giày da truyền thống ở hai làng Giẽ Thượng, Giẽ Hạ 49 Tiểu kết Chương 1 65 Chương 3. 67 NGHỀ LÀM GIÀY DA Ở HAI LÀNG GIẼ TỪ NĂM 1992 ĐẾN NAY 2 3. Sự hồi phục nghề làm giày da và sự phát triển của nghề 67 3.

Đại lý nguyên vật liệu, phụ kiện và sự chuyển biến trong tổ chức 82 sản xuất nghề làm giày da 3. Sự hình thành tầng lớp chủ cơ sở sản xuất - kinh doanh 94 Tiểu kết Chương 3 108 Chương 4. TÁC ĐỘNG CỦA NGHỀ LÀM GIÀY DA VỚI CÁC KHÍA CẠNH 110 VĂN HÓA, XÃ HỘI, NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA VỚI NGHỀ HIỆN NAY 4. Tác động của nghề làm giầy da đối với đời sống kinh tế - xã hội 110 4.

Tác động của nghề tới giáo dục, văn hóa 115 4. Những vấn đề đặt ra về cơ hội phát triển của làng nghề giày da Giẽ Thượng, Giẽ Hạ hiện nay 130 4. Một số đề xuất, khuyến nghị từ nghiên cứu nghề làm giày da ở hai làng Giẽ Thượng, Giẽ Hạ 143 Tiểu kết Chương 4 145 KẾT LUẬN 148 CÁC CÔNG TRÌNH LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN CỦA TÁC GIẢ ĐÃ 151 CÔNG BỐ TÀI LIỆU THAM KHẢO 152 PHỤ LỤC 163 Phụ lục 1. Danh sách các cộng tác viên cung cấp tư liệu và được 163 phỏng vấn Phụ lục 2.

Hệ thống các di tích thờ cúng của hai làng Giẽ Thượng, 158 Giẽ Hạ Phụ lục 3. Điều lệ Hội Da - Giầy Phú Yên (theo y bản chính) 174 Phụ lục 3. Một số hình ảnh làng nghề Giẽ Thượng, Giẽ Hạ 184 3 DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU, SƠ ĐỒ, HỘP PHỎNG VẤN STT Tên bảng, sơ đồ, hộp phỏng vấn Trang 1 Bảng 3. Các loại hộ sản xuất, 71 kinh doanh của các thôn (năm 2017) 2 Bảng 3.

So sánh sự giống nhau và khác nhau về nghề truyền 106 thống và nghề hiện nay của hai làng Giẽ 3 Bảng 3. So sánh sự giống nhau và khác nhau của làng nghề 107 Giẽ Thượng, Giẽ Hạ với một số làng nghề tiêu biểu vùng châu thổ Bắc Bộ 4 Bảng 4.1: Một số chỉ tiêu phát triển kinh tế - xã hội xã Phú Yên 112 (2010 - 2017) 5 Sơ đồ 1. Mô hình tổ chức sản xuất giày da ở Giẽ Thượng, Giẽ 80 Hạ (Giai đoạn 1996 - 2016) 6 Sơ đồ 2. Mô hình tổ chức sản xuất giày da ở Giẽ Thượng, Giẽ 90 Hạ hiện nay 7 Hộp 3.

Về quan hệ không tốt trong làm ăn với người trong họ 85 8 Hộp 3.Về sự hình thành cơ sở sản xuất mới nhờ sự giúp đỡ 88 của chủ cơ sở sản xuất ở làng Giẽ 9 Hộp 4. Lúng túng trong việc mở rộng quy mô xưởng sản xuất 133 10 Hộp 4. Khó khăn về tư duy sản xuất 133 11 Hộp 4. Về việc không muốn xây dựng thương hiệu giầy da 139 12 Hộp 4.

Khó khăn trong việc xây dựng thương hiệu 140 13 Hộp 4. Về nguyên nhân muốn chuyển sang kinh doanh 142 nguyên vật liệu, phụ kiện nghề giày da 14 Hộp 4. Về sự lưỡng lự trong mở rộng nghề hiện nay 144 4 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Trên vùng châu thổ Bắc Bộ, từ xưa đã hình thành nhiều nghề thủ công.

Bên cạnh những nghề ra đời từ rất sớm, gắn với quá trình cha ông ta mở làng, lập nước, như đan lát, dệt, làm gốm…; lại có nghề xuất hiện rất muộn do điều kiện của cuộc sống. Một trong những nghề đó là làm giày da, xuất hiện vào giữa thế kỷ XVI. Tập quán sinh hoạt cũng như mức sống thấp kém của người nông dân trước đây làm cho sản phẩm của nghề giày da không có chỗ đứng ở nông thôn, mà chủ yếu phục vụ người Pháp và tầng lớp trên của người Việt sinh sống ở các đô thị. Do vậy, số người làm nghề không nhiều và phải mưu sinh ở các thành phố.

Tình hình này tiếp diễn đến tháng 10 - 1954. Từ hòa bình lập lại, chính sách phát triển kinh tế của Nhà nước Việt Nam giúp cho nghề làm giày da có những phát triển nhất định. Tại nhiều địa phương đã xuất hiện các hợp tác xã thủ công nghiệp hoặc các tổ sản xuất giày da, chủ yếu làm gia công cho các nhà máy, xí nghiệp; sản phẩm chủ yếu để phân phối cho cán bộ và quân đội. Đại bộ phận cư dân nông thôn do điều kiện kinh tế khó khăn và do chế độ phân phối, bao cấp không sử dụng sản phẩm này.

Nghề làm giày da ở hai làng Giẽ Thượng và Giẽ Hạ (xã Phú Yên, huyện Phú Xuyên, thành phố Hà Nội) bắt đầu hình thành từ năm 1918, do một số người làng học được nghề ở phố Tràng Tiền (Hà Nội), sau đó cùng con cháu làm nghề ở nhiều nơi, lập được các cửa hàng cửa hiệu lớn, rồi đưa người của hai làng ra làm nghề ở các đô thị suốt những năm thời Pháp thuộc. Sau Cách mạng Tháng Tám 1945, trong kháng chiến chống Pháp và sau hòa bình lập lại, nghề làm giày da của người hai làng Giẽ Thượng, Giẽ Hạ không có điều kiện phát triển, do chiến tranh, đời sống khó khăn. Một số thợ 5 tiếp tục bám trụ ở các đô thị để mưu sinh, một số trở về quê sinh sống. Sản phẩm giày da chủ yếu phục vụ một bộ phận những người có thu nhập trong xã hội; công chức, nhà buôn, người có điều kiện kinh tế ở đô thị, vì thế nghề làm giầy da không phát triển.

Đến năm 1965, Hợp tác xã Giày da Phú Yên được thành lập, gồm các thợ giày cũ và mới là người trong, ngoài xã; chủ yếu làm gia công cho Tổng Công ty giày da xuất khẩu Hà Nội. Đến năm 1985, do khủng hoảng kinh tế, hợp tác xã phải giải thể. Hầu hết những người thợ giầy hai làng Giẽ Thượng, Giẽ Hạ phải bỏ nghề, trong sự xót xa, tiếc nuối. Từ năm 1990, những thành tựu bước đầu của công cuộc đổi mới đã tác động đến nghề làm giày da.

Đời sống nhân dân được cải thiện. Số người sử dụng giày da tăng lên mạnh mẽ, kể cả ở nông thôn. Đó là điều kiện để nghề làm giày da phát triển về nông thôn, làm hình thành các làng chuyên làm giày da. Tại nhiều địa phương, từ một làng nghề phát triển thành xã nghề.

Một trong những làng nghề - xã nghề làm giày da phải kể đến là làng nghề Giẽ Thượng và Giẽ Hạ. Những người thợ giầy hai làng tập hợp lại, khôi phục, mở mang nghề giầy truyền thống của quê hương. Nhiều lớp thanh niên đi các nơi học nghề, tiếp thu kinh nghiệm, tiếp nối, phát huy truyền thống tài hoa của cha ông, phát triển nghề làm giày thành nghề tạo ra kinh tế mũi nhọn của địa phương. Đến năm 2017, hai làng có 03 công ty, gần 400 cơ sở hộ gia đình sản xuất, kinh doanh nghề da - giày, thường xuyên thu hút khoảng 2.000 lao động (khoảng 80% lao động trong xã) và trên 1.000 lao động từ các nơi khác về học nghề, làm nghề.

Nghề sản xuất giày da truyền thống của hai giữ vai tròlớn trong việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế, thu nhập của cả xã Phú Yên. Năm 2017, giá trị thu nhập từ ngành nghề của xã ước đạt trên 90 tỷ đồng, chiếm 60% cơ cấu kinh tế của xã. Nghề làm giày da giúp hai làng cũng như cả xã Phú Yên từ một vùng đất chiêm trũng nghèo, trở nên trù phú và hiện được xác 6 định là ngành kinh tế chủ lực của địa phương trong tương lai. Đặc biệt từ năm 2006, từ hai làng Giẽ, nghề làm giày da được mở rộng sang địa bàn các xã lân cận và khu vực, tạo ra các xã nghề và vùng nghề.

Nghiên cứu nghề làm giày da ở hai làng Giẽ Thượng và Giẽ Hạ về mặt khoa học làm rõ sự hình thành và phát triển của một loại hình nghề lâu nay chưa được quan tâm, góp phần vào việc nghiên cứu nghề thủ công và làng nghề nói chung; nhất là làm sáng tỏ quy luật hình thành, phát triển từ làng nghề đến xã nghề - vùng nghề. Về mặt thực tiễn, tìm hiểu nghề làm giầy da ở hai làng Giẽ Thượng và Giẽ Hạ, xã Phú Yên tạo cơ sở khoa học để ngành công nghiệp và các ngành có liên quan huyện Phú Xuyên, cấp ủy và chính quyền xã Phú Yên đề ra các giải pháp để nghề tiếp tục được mở rộng, các làng nghề phát triển theo hướng bền vững. Với những lý do trên, tôi chọn đề tài “Nghề làm giầy da ở hai làng Giẽ Thượng và Giẽ Hạ xã Phú Yên, huyện Phú Xuyên, thành phố Hà Nội” 1làm luận án tiến sĩ Nhân học. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2.

Mục đích nghiên cứu - Làm rõ các khía cạnh cơ bản của nghề làm giày da ở hai làng Giẽ Thượng và Giẽ Hạ (các yếu tố tác động đến nghề, quy trình làm nghề và tổ chức làm nghề, sản phẩm nghề, vị trí của nghề trong đời sống, các khía cạnh nổi bật về xã hội và văn hóa liên quan đến nghề làm giày da hiện nay) dưới góc độ Nhân học. 1 Quyết định đề tài luận án của Học viện Khoa học xã hội ghi là “Nghề làm giầy da ở hai làng Giẽ Thượng và Giẽ Hạ xã Phú Yên, huyện Phú Xuyên, thành phố Hà Nội”. Tuy nhiên, để phù hợp với cách viết chính tả, trong luận án, nghiên cứu sinh dùng từ “giày da”. Cách dùng này không làm thay đổi mục đích và nội dung được trình bày của luận án.

7 - Chỉ ra thực trạng phát triển, những vấn đề đang đặt ra đối với nghề và làng nghề làm giày da, tạo cơ sở khoa học cho việc đề ra các giải pháp góp phần phát triển bền vững cho làng nghề.