Luận án tiến sĩ: Truyện cổ Bru - Vân Kiều nhìn từ tâm lý học tộc người - Đàm Nghĩa Hiếu

ĐẠI HỌC HUẾ TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC ĐÀM NGHĨA HIẾU TRUYỆN CỔ BRU - VÂN KIỀU NHÌN TỪ TÂM LÝ HỌC TỘC NGƢỜI LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC VIỆT NAM HUẾ - 2018 ĐẠI HỌC HUẾ TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC ĐÀM NGHĨA HIẾU TRUYỆN CỔ BRU - VÂN KIỀU NHÌN TỪ TÂM LÝ HỌC TỘC NGƢỜI Chuyên ngành: Văn học Việt Nam Mã số chuyên ngành: 62 22 01 21 Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: 1. HOÀNG ĐỨC KHOA HUẾ - 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi cam đoan rằng số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận án này là trung thực và chưa hề được sử dụng để bảo vệ một học vị nào. Tôi cũng cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận án này đã được cảm ơn và các thông tin trích dẫn trong luận án đã được sự đồng ý của các tác giả và ghi rõ nguồn gốc. Tác giả Đàm Nghĩa Hiếu MỤC LỤC Trang phụ bìa Lời cam đoan Mục lục MỞ ĐẦU.

Lí do chọn đề tài. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu.

Đóng góp mới của luận án. Bố cục luận án. TỔNG QUAN VỀ NGHIÊN CỨU TRUYỆN CỔ BRU - VÂN KIỀU NHÌN TỪ TÂM LÝ HỌC TỘC NGƢỜI. Tình hình nghiên cứu về tộc người Bru - Vân Kiều.

Công trình của người nước ngoài. Công trình của người Việt. Tình hình nghiên cứu truyện cổ Bru - Vân Kiều. Tình hình sưu tầm.

Tình hình nghiên cứu. Tình hình nghiên cứu truyện cổ từ tâm lý học tộc người. Một số nội dung tâm lý học tộc người. Nghiên cứu truyện cổ từ tâm lý học tộc người .25 Tiểu kết chƣơng 1.

NGƢỜI BRU - VÂN KIỀU VÀ TRUYỆN CỔ. Người Bru - Vân Kiều ở Việt Nam. Lược sử di trú. Tên gọi và thành phần tộc người.

Một số nét văn hóa của người Bru - Vân Kiều. Truyện cổ trong ngữ văn dân gian Bru - Vân Kiều. Vị thế của truyện cổ trong ngữ văn dân gian. Truyện cổ, một lối vào tâm lý tộc người .49 Tiểu kết chƣơng 2.

BIỂU TRƢNG TÂM LÝ THÍCH NGHI CỦA NGƢỜI BRU - VÂN KIỀU TRONG TRUYỆN CỔ. Giả trang - sự thích nghi tưởng tượng. Những cuộc ra đi bên ngoài. Những cuộc ra đi bên trong.

Nhiễu loạn - sự giằng co giữa thích nghi và đối kháng. Những ma thuật. Quy ước - sự thích nghi tự nguyện. Quy ước từ giao kết.

Quy ước từ ước mơ .89 Tiểu kết chƣơng 3 .96 CHƢƠNG 4 MỘT GIẢ ĐỊNH VỀ VŨ TRỤ CỦA NGƢỜI BRU - VÂN KIỀU TRONG TRUYỆN CỔ. Thân thể như là vũ trụ tại thân. Nhận diện thân thể. Kỹ thuật thân thể.

Không gian như là vũ trụ ngoài thân. Nếp không gian. Một hình dung về vũ trụ. Nông nghiệp nương rẫy, sự thích nghi của tâm thức thân thể với tâm thức vũ trụ.

Luân canh trên nương rẫy. Làm nương rẫy một nghi thức thiêng liêng .126 Tiểu kết chƣơng 4 .134 CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ .139 TÀI LIỆU THAM KHẢO .140 PHỤ LỤC 1 MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài Chúng ta đang sống trong một diễn cảnh bắt đầu và kéo dài từ cuối thế kỉ XX, khi cuộc “khủng hoảng căn tính” diễn ra ngày càng sâu sắc trên toàn thế giới. Tác giả cuốn Cá tính tập thể của các dân tộc, Philippe Claret đã kì vọng: “Trên quy mô hành tinh, sự phát triển của những trao đổi và những phương tiện giao tiếp đúng là đang thúc đẩy sự đồng nhất hóa các lối sống và các nền văn hóa dân tộc.

Nhưng cũng phải nêu bật lên sự duy trì và thậm chí là tăng cường và cường điệu ý thức về một sự khác nhau. Chính vì thế mà có lẽ sẽ là ảo tưởng khi kết luận rằng những đặc tính dân tộc chắc chắn sẽ bị xóa nhòa” [20, tr. Tuy nhiên, nhân loại lại có vẻ như đang tiến tới theo con đường mà Edgar Morin dự cảm: “Chúng ta vẫn còn ở những chặng khởi đầu của hành trình phiêu lưu nhân loại, thế mà hiểm họa cáo chung đã tới gần để đe dọa. Nhân loại vẫn còn ở thời kì vận hành “thử”, thế mà chúng ta đã đến gần cái “hậu-nhân-loại” [96, tr.

Trong chuyến viễn du nhỏ bé qua sự hiện tồn này, chúng ta lại đứng trước làn sóng tinh thần dữ dội, khác biệt và hòa nhập, mà thế giới phẳng là bước đà đưa tới cái hậu-nhân-loại. Nhân loại là một lệch chuẩn mang tính may rủi của vũ trụ, mỗi tộc người lại là một lệch chuẩn của nhân loại. Rồi đây, có thể chúng ta phải tự đưa mình đến những hiện diện khác, tự phá bỏ sự lệch chuẩn và đồng hóa lẫn nhau. Nhưng dẫu sao, gương mặt riêng mà mỗi tộc người từng có, rất cần thiết phải được gìn giữ, như là di sản chung của tất cả chúng ta, về con đường mà chúng ta đã đi qua.

Việc tiếp cận và nghiên cứu các tộc người, với thế giới riêng của họ, cá tính riêng của họ, ngày nay chỉ còn những cơ hội ít ỏi. Nghiên cứu về các tộc người là để biết và hiểu họ. Hiểu để tôn trọng họ, để giao tiếp mà không xâm phạm, để chung sống bằng những khác biệt, trì kéo một hiện hữu nhiều sắc màu. Bru - Vân Kiều là tộc người có số phận đặc biệt ở Đông Nam Á, và ở Việt Nam.

Họ là những người tha hương, nhưng vẫn sống ngay bên cạnh quê hương mình với nhiều hoài niệm. Nhiều lần chịu nạn xâm lấn, xô đẩy của các lực lượng lớn mạnh, có tổ chức nhà nước, họ cứ thế bỏ bản ra đi, nhưng không đi đâu xa khỏi mảnh đất Trung Lào. Đông Dương là nơi hội tụ các tộc người, và Bru - Vân Kiều đã giằng co mãi ở nơi tranh chấp giữa các thế lực, mãi thu mình bé lại, trong cả không 2 gian và trong cả tâm thức, để gìn giữ sinh tồn và bình yên. Do địa bàn cư trú có ý nghĩa chính trị, lịch sử này mà trong một vài thời điểm, người Bru - Vân Kiều đã được các nhà nghiên cứu quan tâm đặc biệt.

Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện tại, khi làn sóng hội nhập đang diễn ra mạnh mẽ thì họ phần nào đó lại bị lãng quên. Trong rất nhiều lối vào thế giới tộc người, ngữ văn dân gian là lựa chọn khả dĩ. Ở đó, đời sống xa xưa của họ, dù kết nối, hay rời rạc, hỗn loạn, vẫn hiện diện đầy sức sống. Từ thế giới của cảm xúc trong dân ca, đến lí lẽ trong tục ngữ, từ luật tục đến lễ tế, và cả mọi phương diện đời sống vật thể, tinh thần và tâm linh đều trở thành chuyện kể hằng ngày của họ.

Đó là một di chỉ sống, mang thông điệp của tổ tiên và bí mật của tộc người. Tuy nhiên, mỗi tộc người lại có một bộ phận ngữ văn dân gian ưu trội, với người H‟ mông là dân ca, với người Thái là truyện thơ, với người Êđê là sử thi, thì với người Bru - Vân Kiều là truyện cổ. Truyện cổ là những tín niệm, là những phương cách ứng xử, là toàn vẹn không gian thiêng liêng mà họ thuộc về. Những dấu vết đã mất nghĩa, hay rỗng nghĩa vẫn được lưu giữ đến ngày nay, vẫn tồn tại trong màn sương mờ ảo như xứ sở trên núi cao của họ.

Những mảnh vỡ từ đời sống tâm linh, từ sinh hoạt thường ngày, đã rơi vào những câu chuyện vào đọng lại đấy qua bao nhiêu năm tháng, đồng hành và chứng kiến số phận của họ. Những câu chuyện, vì thế là cả thế giới, mang tính biểu trưng của họ. Truyện cổ Bru - Vân Kiều đã được một số tác giả quan tâm sưu tầm và nghiên cứu. Các thành tựu này hoặc là lồng ghép nghiên cứu khái lược truyện cổ trong một tổng quan rộng lớn; hoặc nghiên cứu sâu một, hai trường hợp cụ thể; hoặc nghiên cứu sơ bộ theo các hướng xã hội học, thi pháp học.

Truyện cổ Bru - Vân Kiều đến nay vẫn chưa được nghiên cứu chuyên biệt với cơ sở dữ liệu tổng hợp. Đồng thời, việc vận dụng tâm lý học, đặc biệt phân tâm học vào nghiên cứu truyện cổ theo bề sâu là một hướng đi khả dĩ và đã đạt được nhiều thành quả từ rất sớm (đầu thế kỷ XX). Vì tất cả những lí do trên đây mà chúng tôi chọn đề tài Truyện cổ Bru - Vân Kiều nhìn từ Tâm lý học tộc người. Chúng tôi hi vọng luận án sẽ mang đến một kiến giải về tâm lý Bru - Vân Kiều trong truyện cổ, và có đóng góp vào khuynh hướng nghiên cứu ngữ văn dân gian từ lý thuyết Tâm lý học tộc người.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục tiêu Mục tiêu chung: Đề tài Truyện cổ Bru - Vân Kiều từ góc nhìn tâm lý học tộc người đặt mục tiêu nhận diện và giải mã những nét tâm lý đặc trưng của người Bru - Vân Kiều trong truyện cổ, qua đó nhận diện cá tính tộc người để góp phần hiểu thân phận và tình cảnh hiện tại của họ trong quốc gia Việt Nam đa tộc người. Mục tiêu cụ thể: - Thông qua khảo sát tư liệu, nhận diện quá trình tộc người Bru - Vân Kiều tại Việt Nam, bước đầu hiểu lịch sử, văn hóa và tâm thức của họ; - Phân tích, lý giải truyện cổ Bru - Vân Kiều dựa trên chuỗi phản ứng tinh thần: giả trang - nhiễu loạn - quy ước nhằm xác nhận tâm lý yêu hòa bình và khả năng thích nghi mạnh mẽ; - Lý giải cội nguồn ý niệm vũ trụ, đặc biệt, tư duy không gian của tộc người với mô hình đồng dạng từ thân thể đến tự nhiên, đến tổ chức xã hội. Sự thừa nhận đồng thời quyền lực song song trong các không gian một lần nữa khẳng định tâm lý thích nghi Bru - Vân Kiều.